3.47 Aranyakanda - Saptachatvarimsha Sargah

ॐ

3.47 अरण्यकाण्ड - सप्तचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ सप्तचत्वारिंशस्सर्गः ।

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षता ।

परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना ॥ 1 ॥

ब्राह्मणश्चातिथिश्चायमनुक्तो हि शपेत माम् ।

इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत् ॥ 2 ॥

दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः ।

सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम ॥ 3 ॥

उषित्वा द्वादश समा इक्ष्वाकुणां निवेशने ।

भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी ॥ 4 ॥

ततस्त्रयोदशे वर्षे राजामन्त्रयत प्रभुः ।

अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः ॥ 5 ॥

तस्मिन्सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने ।

कैकेयी नाम भर्तारमार्या सा याचते वरम् ॥ 6 ॥

प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे ।

मम प्रव्राजनं भर्तुर्भरतस्याभिषेचनम् ॥ 7 ॥

द्वावयाचत भर्तारं सत्यसन्धं नृपोत्तमम् ।

नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्येच कथञ्चन ॥ 8 ॥

एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ।

इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः ॥ 9 ॥

अयाचतार्थैरन्वर्थैर्न च याञ्चां चकार सा ।

मम भर्तामहातेजा वयसा पञ्चविंशकः ॥ 10 ॥

अष्टादश हि वर्षाणि मम जन्मनि गण्यते ।

रामेति प्रथितो लोके गुणवान्सत्यवान्शुचिः ॥ 11 ॥

विशालाक्षो महाबाहुस्सर्वभूतहिते रतः ।

कामार्तस्तु महातेजाः पिता दशरथस्स्वयम् ॥ 12 ॥

कैकेय्याः प्रियकामार्थं तं रामं नाभ्यषेचयत् ।

अभिषेकाय तु पितुस्समीपं राममागतम् ॥ 13 ॥

कैकेयी मम भर्तारमित्युवाच धृतं वचः ।

तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव ॥ 14 ॥

भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम् ।

त्वया हि खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥ 15 ॥

वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतान् ।

तथेत्युक्त्वा च तां रामः कैकेयीमकुतोभयः ॥ 16 ॥

चकार तद्वचस्तस्या मम भर्ता दृढव्रतः ।

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्सत्यं ब्रूयान्न चानृतम् ॥ 17 ॥

एतद्ब्राह्मण रामस्य ध्रृवं व्रतमनुत्तमम् ।

तस्य भ्राता तु द्वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥ 18 ॥

रामस्य पुरुषव्याघ्रस्सहायस्समरेरिहा ।

स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः ॥ 19 ॥

अन्वगच्छद्दनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह ।

जटी तापसरूपेण मया सह सहानुजः ॥ 20 ॥

प्रविष्टो दण्डकारण्यं धर्मनित्यो जितेन्द्रियः ।

ते वयं प्रच्युता राज्यात्कैकेय्यास्तु कृते त्रयः ॥ 21 ॥

विचरामो द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरमोजसा ।

समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुमिह त्वया ॥ 22 ॥

आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलम् ।

रुरून्गोधा न्वराहांश्च हत्वाऽदायाऽमिषान्बहून् ॥ 23 ॥

स त्वं नाम च गोत्रञ्च कुलं चाचक्ष्व तत्त्वतः ।

एकश्च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज ॥ 24 ॥

एवं बृवन्त्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः ।

प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः ॥ 25 ॥

येन वित्रासिता लोकास्सदेवासुरपन्नगाः ।

अहं तु रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः ॥ 26 ॥

त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् ।

रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते ॥ 27 ॥

बह्वीनामुत्तमस्त्रीणामाहृतानामितस्ततः ।

सर्वासामेव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव ॥ 28 ॥

लङ्कानाम समुद्रस्य मम मध्ये महापुरी ।

सागरेण परिक्षिस्ता निविष्टा नगमूर्धनि ॥ 29 ॥

तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विहरिष्यसि ।

न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि ॥ 30 ॥

पञ्च दास्यस्सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः ।

सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि ॥ 31 ॥

रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा ।

प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनादृत्य राक्षसम् ॥ 32 ॥

महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् ।

महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता ॥ 33 ॥

सर्वलक्षणसम्पन्नं न्यग्रोधपरिमण्डलम् ।

सत्यसन्धं महाभागमहं राममनुव्रता ॥ 34 ॥

महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।

नृसिंहं सिंहसङ्काशमहं राममनुव्रता ॥ 35 ॥

पूर्णचन्द्राननं रामं राजवत्सं जितेन्द्रियम् ।

पृथुकीर्तिं महात्मानमहं राममनुव्रता ॥ 36 ॥

त्वं पुनर्जम्बुकस्सिंहीं मामिच्छसि सुदुर्लभाम् ।

नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा ॥ 37 ॥

पादपान्काञ्चनान्नूनं बहून्पश्यसि मन्दभाक् ।

राघपस्य प्रियां भार्यां यस्त्वमिच्छसि रावण ॥ 38 ॥

क्षुधितस्य हि सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः ।

आशीविषस्य मुखाद्दंष्ट्रामादातुमिच्छसि ॥ 39 ॥

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि ।

कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान्गन्तुमिच्छसि ॥ 40 ॥

अक्षि सूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेक्षि च क्षुरम् ।

राघवस्य प्रियां भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि ॥ 41 ॥

अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुमिच्छसि ।

सूर्याचन्द्रमसौ चोभौ पाणिभ्यां हर्तुमिच्छसि ॥ 42 ॥

यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुमिच्छसि ।

अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि ॥ 43 ॥

काल्याणवृत्तां रामस्य यो भार्यांहर्तुमिच्छसि ।

अयोमुखानां शूलानामग्रे चरितुमिच्छसि ॥ 44 ॥

रामस्य सदृशीं भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि ।

यदन्तरं सिंहशृगालयोर्वने यदन्तरं स्यन्दिनिका समुद्रयोः ।

सुराग्र्य सौवीरकयोर्यदन्तरं तदन्तरं वै तव राघवस्य च ॥ 45 ॥

यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः ।

यदन्तरं हस्तिबिडालयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥ 46 ॥

यदन्तरं वायसवैनतेययोर्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि ।

यदन्तरं सारसगृध्रयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥ 47 ॥

तस्मिन्सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ ।

हृतापि तेहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम् ॥ 48 ॥

इतीव तद्वाक्यमदुष्टभावा सुदुष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम् ।

गात्रप्रकम्पाद्व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी ॥ 49 ॥

तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः ।

कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम् ॥ 50 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे सप्तचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha saptacatvāriṃśassargaḥ |

rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣatā |

parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānamātmanā || 1 ||

brāhmaṇaścātithiścāyamanukto hi śapeta mām |

iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanamabravīt || 2 ||

duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ |

sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama || 3 ||

uṣitvā dvādaśa samā ikṣvākuṇāṃ niveśane |

bhuñjānā mānuṣānbhogānsarvakāmasamṛddhinī || 4 ||

tatastrayodaśe varṣe rājāmantrayata prabhuḥ |

abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ || 5 ||

tasminsambhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |

kaikeyī nāma bhartāramāryā sā yācate varam || 6 ||

pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me |

mama pravrājanaṃ bharturbharatasyābhiṣecanam || 7 ||

dvāvayācata bhartāraṃ satyasandhaṃ nṛpottamam |

nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsyeca kathañcana || 8 ||

eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate |

iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ || 9 ||

ayācatārthairanvarthairna ca yāñcāṃ cakāra sā |

mama bhartāmahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ || 10 ||

aṣṭādaśa hi varṣāṇi mama janmani gaṇyate |

rāmeti prathito loke guṇavānsatyavānśuciḥ || 11 ||

viśālākṣo mahābāhussarvabhūtahite rataḥ |

kāmārtastu mahātejāḥ pitā daśarathassvayam || 12 ||

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ taṃ rāmaṃ nābhyaṣecayat |

abhiṣekāya tu pitussamīpaṃ rāmamāgatam || 13 ||

kaikeyī mama bhartāramityuvāca dhṛtaṃ vacaḥ |

tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava || 14 ||

bharatāya pradātavyamidaṃ rājyamakaṇṭakam |

tvayā hi khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca || 15 ||

vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtān |

tathetyuktvā ca tāṃ rāmaḥ kaikeyīmakutobhayaḥ || 16 ||

cakāra tadvacastasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ |

dadyānna pratigṛhṇīyātsatyaṃ brūyānna cānṛtam || 17 ||

etadbrāhmaṇa rāmasya dhrṛvaṃ vratamanuttamam |

tasya bhrātā tu dvaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān || 18 ||

rāmasya puruṣavyāghrassahāyassamarerihā |

sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ || 19 ||

anvagacchaddanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha |

jaṭī tāpasarūpeṇa mayā saha sahānujaḥ || 20 ||

praviṣṭo daṇḍakāraṇyaṃ dharmanityo jitendriyaḥ |

te vayaṃ pracyutā rājyātkaikeyyāstu kṛte trayaḥ || 21 ||

vicarāmo dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīramojasā |

samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastumiha tvayā || 22 ||

āgamiṣyati me bhartā vanyamādāya puṣkalam |

rurūngodhā nvarāhāṃśca hatvā'dāyā'miṣānbahūn || 23 ||

sa tvaṃ nāma ca gotrañca kulaṃ cācakṣva tattvataḥ |

ekaśca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija || 24 ||

evaṃ bṛvantyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ |

pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 25 ||

yena vitrāsitā lokāssadevāsurapannagāḥ |

ahaṃ tu rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ || 26 ||

tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm |

ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmyanindite || 27 ||

bahvīnāmuttamastrīṇāmāhṛtānāmitastataḥ |

sarvāsāmeva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava || 28 ||

laṅkānāma samudrasya mama madhye mahāpurī |

sāgareṇa parikṣistā niviṣṭā nagamūrdhani || 29 ||

tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vihariṣyasi |

na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini || 30 ||

pañca dāsyassahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ |

sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi || 31 ||

rāvaṇenaivamuktā tu kupitā janakātmajā |

pratyuvācānavadyāṅgī tamanādṛtya rākṣasam || 32 ||

mahāgirimivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim |

mahodadhimivākṣobhyamahaṃ rāmamanuvratā || 33 ||

sarvalakṣaṇasampannaṃ nyagrodhaparimaṇḍalam |

satyasandhaṃ mahābhāgamahaṃ rāmamanuvratā || 34 ||

mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam |

nṛsiṃhaṃ siṃhasaṅkāśamahaṃ rāmamanuvratā || 35 ||

pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ rājavatsaṃ jitendriyam |

pṛthukīrtiṃ mahātmānamahaṃ rāmamanuvratā || 36 ||

tvaṃ punarjambukassiṃhīṃ māmicchasi sudurlabhām |

nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭumādityasya prabhā yathā || 37 ||

pādapānkāñcanānnūnaṃ bahūnpaśyasi mandabhāk |

rāghapasya priyāṃ bhāryāṃ yastvamicchasi rāvaṇa || 38 ||

kṣudhitasya hi siṃhasya mṛgaśatrostarasvinaḥ |

āśīviṣasya mukhāddaṃṣṭrāmādātumicchasi || 39 ||

mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartumicchasi |

kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimāngantumicchasi || 40 ||

akṣi sūcyā pramṛjasi jihvayā lekṣi ca kṣuram |

rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi || 41 ||

avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartumicchasi |

sūryācandramasau cobhau pāṇibhyāṃ hartumicchasi || 42 ||

yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitumicchasi |

agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartumicchasi || 43 ||

kālyāṇavṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃhartumicchasi |

ayomukhānāṃ śūlānāmagre caritumicchasi || 44 ||

rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi |

yadantaraṃ siṃhaśṛgālayorvane yadantaraṃ syandinikā samudrayoḥ |

surāgrya sauvīrakayoryadantaraṃ tadantaraṃ vai tava rāghavasya ca || 45 ||

yadantaraṃ kāñcanasīsalohayoryadantaraṃ candanavāripaṅkayoḥ |

yadantaraṃ hastibiḍālayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 46 ||

yadantaraṃ vāyasavainateyayoryadantaraṃ madgumayūrayorapi |

yadantaraṃ sārasagṛdhrayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 47 ||

tasminsahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau |

hṛtāpi tehaṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam || 48 ||

itīva tadvākyamaduṣṭabhāvā suduṣṭamuktvā rajanīcaraṃ tam |

gātraprakampādvyathitā babhūva vātoddhatā sā kadalīva tanvī || 49 ||

tāṃ vepamānāmupalakṣya sītāṃ sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ |

kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ samācacakṣe bhayakāraṇārtham || 50 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe saptacatvāriṃśassargaḥ ||