2.99 Ayodhyakanda - Ekonashatatama Sargah

ॐ

2.99 अयोध्याकाण्ड - एकोनशततम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकोनशततमस्सर्गः ।

निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।

जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥ 1 ॥

ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृर्मे शीघ्रमानय ।

इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः ॥ 2 ॥

सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।

रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ 3 ॥

गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम् ।

भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ 4 ॥

शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा ।

काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥ 5 ॥

स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः ।

कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित् ॥ 6 ॥

ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान् ।

मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात् ॥ 7 ॥

गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा ।

शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ 8 ॥

मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।

नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ 9 ॥

उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।

अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता ॥ 10 ॥

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।

शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ 11 ॥

यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने ।

तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः ॥ 12 ॥

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।

आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ 13 ॥

अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः ।

मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ 14 ॥

जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः ।

जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ 15 ॥

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः ।

सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ 16 ॥

इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् ।

रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 17 ॥

एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।

ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 18 ॥

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।

विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 19 ॥

शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।

रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 20 ॥

अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।

शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 21 ॥

महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।

रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 22 ॥

गोधा अन्गुलित्रैर् आसाक्तैः चित्रैः कान्चन भूषितैः ।

अरि सम्घैर् अनाधृष्यां मृगैः सिम्ह गुहां इव ॥ 23 ॥

एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।

ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ 24 ॥

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।

विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ 25 ॥

शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।

रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ 26 ॥

अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।

शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥ 27 ॥

महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।

रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ 28 ॥

तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुह्ख मोह परिप्लुतः ।

अभ्यधावत धर्म आत्मा भरतः कैकयी सुतः ॥ 29 ॥

प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।

ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ 30 ॥

निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।

उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥ 31 ॥

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् ।

ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ 32 ॥

सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।

पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ 33 ॥

उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।

स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ 34 ॥

तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः ।

अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः ॥ 35 ॥

दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।

अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ 36 ॥

य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।

वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ 37 ॥

वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः ।

मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ 38 ॥

अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा ।

सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम् ॥ 39 ॥

यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः ।

शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ 40 ॥

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।

मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ 41 ॥

मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।

धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ 42 ॥

इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः ।

पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ 43 ॥

दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।

उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ 44 ॥

बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।

आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा ॥ 45 ॥

शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।

तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥ 46 ॥

ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये ।

दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ 47 ॥

तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये ।

वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥ 48 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekonaśatatamassargaḥ |

niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |

jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1 ||

ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛrme śīghramānaya |

iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ || 2 ||

sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |

rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 3 ||

gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |

bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4 ||

śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |

kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5 ||

sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |

kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit || 6 ||

dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |

mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt || 7 ||

gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |

śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8 ||

manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |

nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ || 9 ||

uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |

abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā || 10 ||

idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |

śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 11 ||

yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |

tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12 ||

atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |

āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 13 ||

atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |

mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 14 ||

jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |

janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 15 ||

matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |

sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ || 16 ||

iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |

rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17 ||

evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |

dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 18 ||

sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |

viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 19 ||

śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |

rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 20 ||

arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |

śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 21 ||

mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |

rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 22 ||

godhā angulitrair āsāktaiḥ citraiḥ kāncana bhūṣitaiḥ |

ari samghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ simha guhāṃ iva || 23 ||

evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |

dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 24 ||

sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |

viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 25 ||

śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |

rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ || 26 ||

arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |

śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva || 27 ||

mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |

rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 28 ||

taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duhkha moha pariplutaḥ |

abhyadhāvata dharma ātmā bharataḥ kaikayī sutaḥ || 29 ||

prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |

dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 30 ||

nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |

uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 31 ||

taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |

dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam || 32 ||

siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |

pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 33 ||

upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |

sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 34 ||

taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |

abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ || 35 ||

dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |

aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 36 ||

ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |

vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ || 37 ||

vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |

mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 38 ||

adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |

so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham || 39 ||

yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |

śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 40 ||

candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |

malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 41 ||

mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |

dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 42 ||

ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |

pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 43 ||

duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |

uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 44 ||

bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |

āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā || 45 ||

śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |

tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 46 ||

tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |

divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām || 47 ||

tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |

vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam || 48 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaśatatamassargaḥ ||