1.1 Balakanda - Prathama Sargah

ॐ

1.1 बालकाण्ड - प्रथम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ प्रथमस्सर्गः ।

तपस्स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् ।

नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् ॥ 1 ॥

कोन्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् ।

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥ 2 ॥

चारित्रेण च को युक्तस्सर्वभूतेषु को हितः ।

विद्वान्कः कस्समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥ 3 ॥

आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः ।

कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥ 4 ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ।

महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥ 5 ॥

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः ।

श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥ 6 ॥

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः ।

मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तश्श्रूयतान्नरः ॥ 7 ॥

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैश्श्रुतः ।

नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान् वशी ॥ 8 ॥

बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमान् शत्रुनिबर्हणः ।

विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥ 9 ॥

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः ।

आजानुबाहुस्सुशिरास्सुललाटस्सुविक्रमः ॥ 10 ॥

समस्समविभक्ताङ्गस्स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।

पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान् शुभलक्षणः ॥ 11 ॥

धर्मज्ञस्सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः ।

यशस्वी ज्ञानसम्पन्नश्शुचिर्वश्यस्समाधिमान् ॥ 12 ॥

प्रजापतिसमश्श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः ।

रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता ॥ 13 ॥

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता ।

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥ 14 ॥

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ।

सर्वलोकप्रियस्साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥ 15 ॥

सर्वदाभिगतस्सद्भिस्समुद्र इव सिन्धुभिः ।

आर्यस्सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः ॥ 16 ॥

स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः ।

समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥ 17 ॥

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः ।

कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥ 18 ॥

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः ।

तमेवं गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ 19 ॥

ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् ।

प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ॥ 20 ॥

यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपतिः ।

तस्याभिषेकसम्भारान्दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी ॥ 21 ॥

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत ।

विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥ 22 ॥

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः ।

विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥ 23 ॥

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् ।

पितुर्वचननिर्देशात्कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥ 24 ॥

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।

स्नेहाद्विनयसम्पन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ 25 ॥

भ्रातरं दयितो भ्रातुस्सौभ्रात्रमनुदर्शयन् ।

रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ॥ 26 ॥

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता ।

सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ॥ 27 ॥

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ।

पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥ 28 ॥

शृङ्गिबेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् ।

गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ॥ 29 ॥

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया ।

ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ॥ 30 ॥

चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् ।

रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः ॥ 31 ॥

देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन् सुखम् ।

ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ॥ 32 ॥

चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् ।

रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः ॥ 33 ॥

देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन् सुखम् ।

चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा ॥ 34 ॥

राजा दशरथस्स्वर्गं जगाम विलपन्सुतम् ।

मृते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः ॥ 35 ॥

नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः ।

स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥ 36 ॥

गत्वा तु सुमहात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।

अयाचद्भ्रातरं राममार्यभावपुरस्कृतः ॥ 37 ॥

त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत् ।

रामोऽपि परमोदारस्सुमुखस्सुमहायशाः ।

न चैच्छत्पितुरादेशाद्राज्यं रामो महाबलः ॥ 38 ॥

पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्वा पुनःपुनः ।

निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः ॥ 39 ॥

स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन् ॥ 40 ॥

नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया ।

गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ 41 ॥

रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च ।

तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान्प्रविवेश ह ॥ 42 ॥

प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः ।

विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह ॥ 43 ॥

सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा ।

अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम् ॥ 44 ॥

खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ ।

वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैस्सह ।

ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम् ॥ 45 ॥

स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तथा वने ॥ 46 ॥

प्रतिज्ञातश्च रामेण वधस्संयति रक्षसाम् ।

ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम् ॥ 47 ॥

तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी ।

विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी ॥ 48 ॥

ततश्शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्सर्वराक्षसान् ।

खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम् ॥ 49 ॥

निजघान वने रामस्तेषां चैव पदानुगान् ।

वने तस्मिन्निवसता जनस्थाननिवासिनाम् ॥ 50 ॥

रक्षसां निहतान्यासन्सहस्राणि चतुर्दश ।

ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ 51 ॥

सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् ।

वार्यमाणस्सुबहुशो मारीचेन स रावणः ॥ 52 ॥

न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ।

अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः ॥ 53 ॥

जगाम सह मारीचस्तस्याश्रमपदं तदा ।

तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ ॥ 54 ॥

जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम् ।

गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥ 55 ॥

राघवश्शोकसन्तप्तो विललापाकुलेन्द्रियः ।

ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम् ॥ 56 ॥

मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह ।

कबन्धन्नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ॥ 57 ॥

तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः ।

स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम् ॥ 58 ॥

श्रमणीं धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव ।

1151 सोऽभ्यगच्छन्महातेजाश्शबरीं शत्रुसूदनः ॥ 59 ॥

शबर्या पूजितस्सम्यग्रामो दशरथात्मजः ।

पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह ॥ 60 ॥

हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः ।

सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः ॥ 61 ॥

आदितस्तद्यथावृत्तं सीतायाश्च विशेषतः ।

सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः ॥ 62 ॥

चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम् ।

ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति ॥ 63 ॥

रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च ।

प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति ॥ 64 ॥

वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः ।

सुग्रीवश्शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे ॥ 65 ॥

राघवप्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम् ।

दर्शयामास सुग्रीवो महापर्वतसन्निभम् ॥ 66 ॥

उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्थि महाबलः ।

पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम् ॥ 67 ॥

बिभेद च पुनस्सालान्सप्तैकेन महेषुणा ।

गिरिं रसातलं चैव जनयन्प्रत्ययं तथा ॥ 68 ॥

ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तस्स महाकपिः ।

किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा ॥ 69 ॥

ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः ।

तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः ॥ 70 ॥

अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः ।

निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः ॥ 71 ॥

ततस्सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे ।

सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् ॥ 72 ॥

स च सर्वान्समानीय वानरान्वानरर्षभः ।

दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम् ॥ 73 ॥

ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेर्हनुमान्बली ।

शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम् ॥ 74 ॥

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् ।

ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ॥ 75 ॥

निवेदयित्वाऽऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च ।

समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम् ॥ 76 ॥

पञ्च सेनाग्रगान्हत्वा सप्तमन्त्रिसुतानपि ।

शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत् ॥ 77 ॥

अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात् ।

मर्षयन्राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया ॥ 78 ॥

ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कामृते सीतां च मैथिलीम् ।

रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः ॥ 79 ॥

सोऽधिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् ।

न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः ॥ 80 ॥

ततस्सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः ।

समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः ॥ 81 ॥

दर्शयामास चात्मानं समुद्रस्सरितां पतिः ।

समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ॥ 82 ॥

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे ।

रामः सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत् ॥ 83 ॥

तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि ।

अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती ॥ 84 ॥

ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम् ।

बभौ रामस्सम्प्रहृष्टः पूजितस्सर्वदैवतैः ॥ 85 ॥

कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् ।

सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः ॥ 86 ॥

अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ।

कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह ॥ 87 ॥

देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् ।

अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृद्वृतः ॥ 88 ॥

भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामस्सत्यपराक्रमः ।

भरतस्यान्तिकं रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत् ॥ 89 ॥

पुनराख्यायिकां जल्पन्सुग्रीवसहितश्च सः ।

पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा ॥ 90 ॥

नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिस्सहितोऽनघः ।

रामस्सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान् ॥ 91 ॥

प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टस्सुधार्मिकः ।

निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः ॥ 92 ॥

न पुत्रमरणं किञ्चिद्द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित् ।

नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः ॥ 93 ॥

न चाग्निजं भयं किञ्चिन्नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः ।

न वातजं भयं किञ्चिन्नापि ज्वरकृतं तथा ॥ 94 ॥

न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा ।

नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च ॥ 95 ॥

नित्यं प्रमुदितास्सर्वे यथा कृतयुगे तथा ।

अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः ॥ 96 ॥

गवां कोट्ययुतं दत्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ।

असङ्ख्येयं धनं दत्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः ॥ 97 ॥

राजवंशान्शतगुणान्स्थापयिष्यति राघवः ।

चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ॥ 98 ॥

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।

रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ॥ 99 ॥

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् ।

यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ 100 ॥

एतदाख्यानमायुष्यं पठन्रामायणं नरः ।

सपुत्रपौत्रस्सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ 101 ॥

पठन्द्विजो वागृषभत्वमीयात् स्यात्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् ।

वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयात् जनश्च शूद्रोऽपि महत्वमीयात् ॥ 102 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha prathamassargaḥ |

tapassvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam |

nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam || 1 ||

konvasminsāmprataṃ loke guṇavānkaśca vīryavān |

dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ || 2 ||

cāritreṇa ca ko yuktassarvabhūteṣu ko hitaḥ |

vidvānkaḥ kassamarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ || 3 ||

ātmavānko jitakrodho dyutimānko'nasūyakaḥ |

kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge || 4 ||

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me |

maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram || 5 ||

śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ |

śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt || 6 ||

bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ |

mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaśśrūyatānnaraḥ || 7 ||

ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiśśrutaḥ |

niyatātmā mahāvīryo dyutimāndhṛtimān vaśī || 8 ||

buddhimānnītimānvāgmī śrīmān śatrunibarhaṇaḥ |

vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ || 9 ||

mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurarindamaḥ |

ājānubāhussuśirāssulalāṭassuvikramaḥ || 10 ||

samassamavibhaktāṅgassnigdhavarṇaḥ pratāpavān |

pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubhalakṣaṇaḥ || 11 ||

dharmajñassatyasandhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ |

yaśasvī jñānasampannaśśucirvaśyassamādhimān || 12 ||

prajāpatisamaśśrīmān dhātā ripuniṣūdanaḥ |

rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā || 13 ||

rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā |

vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ || 14 ||

sarvaśāstrārthatattvajñassmṛtimānpratibhānavān |

sarvalokapriyassādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ || 15 ||

sarvadābhigatassadbhissamudra iva sindhubhiḥ |

āryassarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ || 16 ||

sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ |

samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva || 17 ||

viṣṇunā sadṛśo vīrye somavatpriyadarśanaḥ |

kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 18 ||

dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ |

tamevaṃ guṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 19 ||

jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathassutam |

prakṛtīnāṃ hitairyuktaṃ prakṛtipriyakāmyayā || 20 ||

yauvarājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ |

tasyābhiṣekasambhārāndṛṣṭvā bhāryā'tha kaikayī || 21 ||

pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata |

vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam || 22 ||

sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṃyataḥ |

vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam || 23 ||

sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan |

piturvacananirdeśātkaikeyyāḥ priyakāraṇāt || 24 ||

taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha |

snehādvinayasampannassumitrānandavardhanaḥ || 25 ||

bhrātaraṃ dayito bhrātussaubhrātramanudarśayan |

rāmasya dayitā bhāryā nityaṃ prāṇasamā hitā || 26 ||

janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā |

sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ || 27 ||

sītāpyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā |

paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca || 28 ||

śṛṅgiberapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat |

guhamāsādya dharmātmā niṣādādhipatiṃ priyam || 29 ||

guhena sahito rāmo lakṣmaṇena ca sītayā |

te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ || 30 ||

citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt |

ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ || 31 ||

devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasan sukham |

te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ || 32 ||

citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt |

ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ || 33 ||

devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasan sukham |

citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastathā || 34 ||

rājā daśarathassvargaṃ jagāma vilapansutam |

mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ || 35 ||

niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṃ mahābalaḥ |

sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ || 36 ||

gatvā tu sumahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |

ayācadbhrātaraṃ rāmamāryabhāvapuraskṛtaḥ || 37 ||

tvameva rājā dharmajña iti rāmaṃ vaco'bravīt |

rāmo'pi paramodārassumukhassumahāyaśāḥ |

na caicchatpiturādeśādrājyaṃ rāmo mahābalaḥ || 38 ||

pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ datvā punaḥpunaḥ |

nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ || 39 ||

sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan || 40 ||

nandigrāme'karodrājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā |

gate tu bharate śrīmān satyasandho jitendriyaḥ || 41 ||

rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca |

tatrāgamanamekāgro daṇḍakānpraviveśa ha || 42 ||

praviśya tu mahāraṇyaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |

virādhaṃ rākṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha || 43 ||

sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca agastyabhrātaraṃ tathā |

agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṃ śarāsanam || 44 ||

khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau |

vasatastasya rāmasya vane vanacaraissaha |

ṛṣayo'bhyāgamansarve vadhāyāsurarakṣasām || 45 ||

sa teṣāṃ pratiśuśrāva rākṣasānāṃ tathā vane || 46 ||

pratijñātaśca rāmeṇa vadhassaṃyati rakṣasām |

ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām || 47 ||

tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī |

virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī || 48 ||

tataśśūrpaṇakhāvākyādudyuktānsarvarākṣasān |

kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ caiva rākṣasam || 49 ||

nijaghāna vane rāmasteṣāṃ caiva padānugān |

vane tasminnivasatā janasthānanivāsinām || 50 ||

rakṣasāṃ nihatānyāsansahasrāṇi caturdaśa |

tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 51 ||

sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasam |

vāryamāṇassubahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ || 52 ||

na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te |

anādṛtya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ || 53 ||

jagāma saha mārīcastasyāśramapadaṃ tadā |

tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau || 54 ||

jahāra bhāryāṃ rāmasya gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam |

gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm || 55 ||

rāghavaśśokasantapto vilalāpākulendriyaḥ |

tatastenaiva śokena gṛdhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam || 56 ||

mārgamāṇo vane sītāṃ rākṣasaṃ sandadarśa ha |

kabandhannāma rūpeṇa vikṛtaṃ ghoradarśanam || 57 ||

taṃ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ |

sa cāsya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm || 58 ||

śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigaccheti rāghava |

1151 so'bhyagacchanmahātejāśśabarīṃ śatrusūdanaḥ || 59 ||

śabaryā pūjitassamyagrāmo daśarathātmajaḥ |

pampātīre hanumatā saṅgato vānareṇa ha || 60 ||

hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ |

sugrīvāya ca tatsarvaṃ śaṃsadrāmo mahābalaḥ || 61 ||

āditastadyathāvṛttaṃ sītāyāśca viśeṣataḥ |

sugrīvaścāpi tatsarvaṃ śrutvā rāmasya vānaraḥ || 62 ||

cakāra sakhyaṃ rāmeṇa prītaścaivāgnisākṣikam |

tato vānararājena vairānukathanaṃ prati || 63 ||

rāmāyāveditaṃ sarvaṃ praṇayādduḥkhitena ca |

pratijñātaṃ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṃ prati || 64 ||

vālinaśca balaṃ tatra kathayāmāsa vānaraḥ |

sugrīvaśśaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryeṇa rāghave || 65 ||

rāghavapratyayārthaṃ tu dundubheḥ kāyamuttamam |

darśayāmāsa sugrīvo mahāparvatasannibham || 66 ||

utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsthi mahābalaḥ |

pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṃ daśayojanam || 67 ||

bibheda ca punassālānsaptaikena maheṣuṇā |

giriṃ rasātalaṃ caiva janayanpratyayaṃ tathā || 68 ||

tataḥ prītamanāstena viśvastassa mahākapiḥ |

kiṣkindhāṃ rāmasahito jagāma ca guhāṃ tadā || 69 ||

tato'garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ |

tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ || 70 ||

anumānya tadā tārāṃ sugrīveṇa samāgataḥ |

nijaghāna ca tatrainaṃ śareṇaikena rāghavaḥ || 71 ||

tatassugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave |

sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat || 72 ||

sa ca sarvānsamānīya vānarānvānararṣabhaḥ |

diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām || 73 ||

tato gṛdhrasya vacanātsampāterhanumānbalī |

śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam || 74 ||

tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām |

dadarśa sītāṃ dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām || 75 ||

nivedayitvā''bhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya ca |

samāśvāsya ca vaidehīṃ mardayāmāsa toraṇam || 76 ||

pañca senāgragānhatvā saptamantrisutānapi |

śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat || 77 ||

astreṇonmuktamātmānaṃ jñātvā paitāmahādvarāt |

marṣayanrākṣasānvīro yantriṇastānyadṛcchayā || 78 ||

tato dagdhvā purīṃ laṅkāmṛte sītāṃ ca maithilīm |

rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ || 79 ||

so'dhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam |

nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ || 80 ||

tatassugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ |

samudraṃ kṣobhayāmāsa śarairādityasannibhaiḥ || 81 ||

darśayāmāsa cātmānaṃ samudrassaritāṃ patiḥ |

samudravacanāccaiva nalaṃ setumakārayat || 82 ||

tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhave |

rāmaḥ sītāmanuprāpya parāṃ vrīḍāmupāgamat || 83 ||

tāmuvāca tato rāmaḥ paruṣaṃ janasaṃsadi |

amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanaṃ satī || 84 ||

tato'gnivacanātsītāṃ jñātvā vigatakalmaṣām |

babhau rāmassamprahṛṣṭaḥ pūjitassarvadaivataiḥ || 85 ||

karmaṇā tena mahatā trailokyaṃ sacarācaram |

sadevarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 86 ||

abhiṣicya ca laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam |

kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha || 87 ||

devatābhyo varaṃ prāpya samutthāpya ca vānarān |

ayodhyāṃ prasthito rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛdvṛtaḥ || 88 ||

bharadvājāśramaṃ gatvā rāmassatyaparākramaḥ |

bharatasyāntikaṃ rāmo hanūmantaṃ vyasarjayat || 89 ||

punarākhyāyikāṃ jalpansugrīvasahitaśca saḥ |

puṣpakaṃ tatsamāruhya nandigrāmaṃ yayau tadā || 90 ||

nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhissahito'naghaḥ |

rāmassītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān || 91 ||

prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭassudhārmikaḥ |

nirāmayo hyarogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ || 92 ||

na putramaraṇaṃ kiñciddrakṣyanti puruṣāḥ kvacit |

nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ || 93 ||

na cāgnijaṃ bhayaṃ kiñcinnāpsu majjanti jantavaḥ |

na vātajaṃ bhayaṃ kiñcinnāpi jvarakṛtaṃ tathā || 94 ||

na cāpi kṣudbhayaṃ tatra na taskarabhayaṃ tathā |

nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca || 95 ||

nityaṃ pramuditāssarve yathā kṛtayuge tathā |

aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ || 96 ||

gavāṃ koṭyayutaṃ datvā brahmalokaṃ prayāsyati |

asaṅkhyeyaṃ dhanaṃ datvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ || 97 ||

rājavaṃśānśataguṇānsthāpayiṣyati rāghavaḥ |

cāturvarṇyaṃ ca loke'smin sve sve dharme niyokṣyati || 98 ||

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |

rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ prayāsyati || 99 ||

idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammitam |

yaḥ paṭhedrāmacaritaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 100 ||

etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ |

saputrapautrassagaṇaḥ pretya svarge mahīyate || 101 ||

paṭhandvijo vāgṛṣabhatvamīyāt syātkṣatriyo bhūmipatitvamīyāt |

vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt janaśca śūdro'pi mahatvamīyāt || 102 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe prathamassargaḥ ||