Kathopanishad - Adhyaya 1, Valli 1

ॐ

कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 1

Devanagari

अध्याय 1

वल्ली 1

ॐ उशन्‌ ह वै वाजश्रवस-स्सर्ववेदस-न्ददौ।

तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥1॥

तं ह कुमारं सन्त-न्दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा-ऽऽविवेश। सो-ऽमन्यत ॥2॥

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः।

अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत्‌ ॥3॥

स होवाच पितर-न्तत कस्मै मा-न्दास्यसीति।

द्वितीय-न्तृतीय-न्तं होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥4॥

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः।

किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं-यँन्मयाद्य करिष्यति ॥5॥

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथा-ऽपरे।

सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥6॥

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान्‌।

तस्यैतां शान्ति-ङ्कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम्‌ ॥7॥

आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सूनृता-ञ्चेष्टापूर्वे पुत्रपशूंश्च सर्वान्‌।

एतद्‌ वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥8॥

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे-ऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः।

नमस्ते-ऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मे-ऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥9॥

शान्तसङ्कल्प-स्सुमना यथा स्याद्वीतमन्युर्गौतमो माभि मृत्यो।

त्वत्प्रसृष्ट-म्माभिवदेत्प्रतीत एतत्त्रयाणा-म्प्रथमं-वँरं-वृँणे ॥10॥

यथा पुरस्ताद्‌ भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः।

सुखं रात्री-श्शयिता वीतमन्युस्त्वा-न्ददृशिवान्मृत्युमुखात्प्रमुक्तम्‌ ॥11॥

स्वर्गे लोके न भय-ङ्किञ्चनास्ति न तत्र त्व-न्न जरया बिभेति।

उभे तीर्त्वा-ऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥12॥

स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यम्‌।

स्वर्गलोका अमृतत्व-म्भजन्त एतद्‌ द्वितीयेन वृणे वरेण ॥13॥

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्नि-न्नचिकेतः प्रजानन्‌।

अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां-विँद्धि त्वमेत-न्निहित-ङ्गुहायाम्‌ ॥14॥

लोकादिमग्नि-न्तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा।

स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥15॥

तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा वर-न्तवेहाद्य ददामि भूयः।

तवैव नाम्ना भविता-ऽयमग्नि-स्सृङ्का-ञ्चेमामनेकरूपा-ङ्गृहाण ॥16॥

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धि-न्त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू।

ब्रह्मजज्ञ-न्देवमीड्यं-विँदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥17॥

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं-विँद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्‌।

स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥18॥

एष ते-ऽग्निर्नचिकेत-स्स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण।

एतमग्नि-न्तवैव प्रवक्श्यन्ति जनासस्तृतीयं-वँर-न्नचिकेतो वृणीष्व ॥19॥

येय-म्प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये-ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके।

एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वया-ऽहं-वँराणामेष वरस्तृतीयः ॥20॥

देवैरत्रापि विचिकित्सित-म्पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः।

अन्यं-वँर-न्नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम्‌ ॥21॥

देवैरत्रापि विचिकित्सित-ङ्किल त्व-ञ्च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ।

वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्‌ ॥22॥

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून्हस्तिहिरण्यमश्वान्‌।

भूमेर्महदायतनं-वृँणीष्व स्वय-ञ्च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥23॥

एतत्तुल्यं-यँदि मन्यसे वरं-वृँणीष्व वित्त-ञ्चिरजीविका-ञ्च।

महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामाना-न्त्वा-ङ्कामभाज-ङ्करोमि ॥24॥

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व।

इमा रामा-स्सरथा-स्सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः।

आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरण-म्मा-ऽनुप्राक्शीः ॥25॥

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणा-ञ्जरयन्ति तेजः।

अपि सर्व-ञ्जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥26॥

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्श्म चेत्त्वा।

जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं-वँरस्तु मे वरणीय-स्स एव ॥27॥

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधस्स्थः प्रजानन्‌।

अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥28॥

यस्मिन्निदं-विँचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत्‌।

यो-ऽयं-वँरो गूढमनुप्रविष्टो नान्य-न्तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥29॥

Roman (IAST) Transliteration

adhyāya 1

vallī 1

oṃ uśan‌ ha vai vājaśravasa-ssarvavedasa-ndadau|

tasya ha naciketā nāma putra āsa ||1||

taṃ ha kumāraṃ santa-ndakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhā-''viveśa| so-'manyata ||2||

pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ|

anandā nāma te lokāstānsa gacchati tā dadat‌ ||3||

sa hovāca pitara-ntata kasmai mā-ndāsyasīti|

dvitīya-ntṛtīya-ntaṃ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti ||4||

bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ|

kiṃ svidyamasya kartavyaṃ-ya~nmayādya kariṣyati ||5||

anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā-'pare|

sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ ||6||

vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān‌|

tasyaitāṃ śānti-ṅkurvanti hara vaivasvatodakam‌ ||7||

āśāpratīkṣe saṅgataṃ sūnṛtā-ñceṣṭāpūrve putrapaśūṃśca sarvān‌|

etad‌ vṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnanvasati brāhmaṇo gṛhe ||8||

tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me-'naśnanbrahmannatithirnamasyaḥ|

namaste-'stu brahmansvasti me-'stu tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva ||9||

śāntasaṅkalpa-ssumanā yathā syādvītamanyurgautamo mābhi mṛtyo|

tvatprasṛṣṭa-mmābhivadetpratīta etattrayāṇā-mprathamaṃ-va~raṃ-vṛ~ṇe ||10||

yathā purastād‌ bhavitā pratīta auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ|

sukhaṃ rātrī-śśayitā vītamanyustvā-ndadṛśivānmṛtyumukhātpramuktam‌ ||11||

svarge loke na bhaya-ṅkiñcanāsti na tatra tva-nna jarayā bibheti|

ubhe tīrtvā-'śanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke ||12||

sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi tvaṃ śraddadhānāya mahyam‌|

svargalokā amṛtatva-mbhajanta etad‌ dvitīyena vṛṇe vareṇa ||13||

pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagni-nnaciketaḥ prajānan‌|

anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ-vi~ddhi tvameta-nnihita-ṅguhāyām‌ ||14||

lokādimagni-ntamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā|

sa cāpi tatpratyavadadyathoktamathāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ ||15||

tamabravītprīyamāṇo mahātmā vara-ntavehādya dadāmi bhūyaḥ|

tavaiva nāmnā bhavitā-'yamagni-ssṛṅkā-ñcemāmanekarūpā-ṅgṛhāṇa ||16||

triṇāciketastribhiretya sandhi-ntrikarmakṛttarati janmamṛtyū|

brahmajajña-ndevamīḍyaṃ-vi~ditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti ||17||

triṇāciketastrayametadviditvā ya evaṃ-vi~dvāṃścinute nāciketam‌|

sa mṛtyupāśānpurataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke ||18||

eṣa te-'gnirnaciketa-ssvargyo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa|

etamagni-ntavaiva pravakśyanti janāsastṛtīyaṃ-va~ra-nnaciketo vṛṇīṣva ||19||

yeya-mprete vicikitsā manuṣye-'stītyeke nāyamastīti caike|

etadvidyāmanuśiṣṭastvayā-'haṃ-va~rāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ ||20||

devairatrāpi vicikitsita-mpurā na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ|

anyaṃ-va~ra-nnaciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam‌ ||21||

devairatrāpi vicikitsita-ṅkila tva-ñca mṛtyo yanna sujñeyamāttha|

vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo nānyo varastulya etasya kaścit‌ ||22||

śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣva bahūnpaśūnhastihiraṇyamaśvān‌|

bhūmermahadāyatanaṃ-vṛ~ṇīṣva svaya-ñca jīva śarado yāvadicchasi ||23||

etattulyaṃ-ya~di manyase varaṃ-vṛ~ṇīṣva vitta-ñcirajīvikā-ñca|

mahābhūmau naciketastvamedhi kāmānā-ntvā-ṅkāmabhāja-ṅkaromi ||24||

ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvānkāmāṃśchandataḥ prārthayasva|

imā rāmā-ssarathā-ssatūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ|

ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇa-mmā-'nuprākśīḥ ||25||

śvobhāvā martyasya yadantakaitatsarvendriyāṇā-ñjarayanti tejaḥ|

api sarva-ñjīvitamalpameva tavaiva vāhāstava nṛtyagīte ||26||

na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittamadrākśma cettvā|

jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ-va~rastu me varaṇīya-ssa eva ||27||

ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryanmartyaḥ kvadhassthaḥ prajānan‌|

abhidhyāyanvarṇaratipramodānatidīrghe jīvite ko rameta ||28||

yasminnidaṃ-vi~cikitsanti mṛtyo yatsāmparāye mahati brūhi nastat‌|

yo-'yaṃ-va~ro gūḍhamanupraviṣṭo nānya-ntasmānnaciketā vṛṇīte ||29||