Chanakya Niti - Shashtho'dhyayah

ॐ

चाणक्य नीति - षष्ठोऽध्यायः

Devanagari

श्रुत्वा धर्मं विजानाति श्रुत्वा त्यजति दुर्मतिम् ।

श्रुत्वा ज्ञानमवाप्नोति श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात् ॥ 01 ॥

पक्षिणः काकश्चण्डालः पशूनां चैव कुक्कुरः ।

मुनीनां पापश्चण्डालः सर्वचाण्डालनिन्दकः ॥ 02 ॥

भस्मना शुद्ध्यते कास्यं ताम्रमम्लेन शुद्ध्यति ।

रजसा शुद्ध्यते नारी नदी वेगेन शुद्ध्यति ॥ 03 ॥

भ्रमन्सम्पूज्यते राजा भ्रमन्सम्पूज्यते द्विजः ।

भ्रमन्सम्पूज्यते योगी स्त्री भ्रमन्ती विनश्यति ॥ 04 ॥

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।

यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 05 ॥

तादृशी जायते बुद्धिर्व्यवसायोऽपि तादृशः ।

सहायास्तादृशा एव यादृशी भवितव्यता ॥ 06 ॥

कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।

कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ 07 ॥

न पश्यति च जन्मान्धः कामान्धो नैव पश्यति ।

मदोन्मत्ता न पश्यन्ति अर्थी दोषं न पश्यति ॥ 08 ॥

स्वयं कर्म करोत्यात्मा स्वयं तत्फलमश्नुते ।

स्वयं भ्रमति संसारे स्वयं तस्माद्विमुच्यते ॥ 09 ॥

राजा राष्ट्रकृतं पापं राज्ञः पापं पुरोहितः ।

भर्ता च स्त्रीकृतं पापं शिष्यपापं गुरुस्तथा ॥ 10 ॥

ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी ।

भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुरपण्डितः ॥ 11 ॥

लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् स्तब्धमञ्जलिकर्मणा ।

मूर्खं छन्दोऽनुवृत्त्या च यथार्थत्वेन पण्डितम् ॥ 12 ॥

वरं न राज्यं न कुराजराज्यं

वरं न मित्रं न कुमित्रमित्रम् ।

वरं न शिष्यो न कुशिष्यशिष्यो

वरं न दार न कुदरदारः ॥ 13 ॥

कुराजराज्येन कुतः प्रजासुखं

कुमित्रमित्रेण कुतोऽभिनिर्वृतिः ।

कुदारदारैश्च कुतो गृहे रतिः

कुशिष्यशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः ॥ 14 ॥

सिंहादेकं बकादेकं शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात् ।

वायसात्पञ्च शिक्षेच्च षट्शुनस्त्रीणि गर्दभात् ॥ 15 ॥

प्रभूतं कार्यमल्पं वा यन्नरः कर्तुमिच्छति ।

सर्वारम्भेण तत्कार्यं सिंहादेकं प्रचक्षते ॥ 16 ॥

इन्द्रियाणि च संयम्य रागद्वेषविवर्जितः ।

समदुःखसुखः शान्तः तत्त्वज्ञः साधुरुच्यते ॥ 17 ॥

प्रत्युत्थानं च युद्धं च संविभागं च बन्धुषु ।

स्वयमाक्रम्य भुक्तं च शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात् ॥ 18 ॥

गूढमैथुनचारित्वं काले काले च सङ्ग्रहम् ।

अप्रमत्तमविश्वासं पञ्च शिक्षेच्च वायसात् ॥ 19 ॥

बह्वाशी स्वल्पसन्तुष्टः सनिद्रो लघुचेतनः ।

स्वामिभक्तश्च शूरश्च षडेते श्वानतो गुणाः ॥ 20 ॥

सुश्रान्तोऽपि वहेद्भारं शीतोष्णं न च पश्यति ।

सन्तुष्टश्चरते नित्यं त्रीणि शिक्षेच्च गर्दभात् ॥ 21 ॥

य एतान्विंशतिगुणानाचरिष्यति मानवः ।

कार्यावस्थासु सर्वासु अजेयः स भविष्यति ॥ 22 ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrutvā dharmaṃ vijānāti śrutvā tyajati durmatim |

śrutvā jñānamavāpnoti śrutvā mokṣamavāpnuyāt || 01 ||

pakṣiṇaḥ kākaścaṇḍālaḥ paśūnāṃ caiva kukkuraḥ |

munīnāṃ pāpaścaṇḍālaḥ sarvacāṇḍālanindakaḥ || 02 ||

bhasmanā śuddhyate kāsyaṃ tāmramamlena śuddhyati |

rajasā śuddhyate nārī nadī vegena śuddhyati || 03 ||

bhramansampūjyate rājā bhramansampūjyate dvijaḥ |

bhramansampūjyate yogī strī bhramantī vinaśyati || 04 ||

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |

yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 05 ||

tādṛśī jāyate buddhirvyavasāyo'pi tādṛśaḥ |

sahāyāstādṛśā eva yādṛśī bhavitavyatā || 06 ||

kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ |

kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ || 07 ||

na paśyati ca janmāndhaḥ kāmāndho naiva paśyati |

madonmattā na paśyanti arthī doṣaṃ na paśyati || 08 ||

svayaṃ karma karotyātmā svayaṃ tatphalamaśnute |

svayaṃ bhramati saṃsāre svayaṃ tasmādvimucyate || 09 ||

rājā rāṣṭrakṛtaṃ pāpaṃ rājñaḥ pāpaṃ purohitaḥ |

bhartā ca strīkṛtaṃ pāpaṃ śiṣyapāpaṃ gurustathā || 10 ||

ṛṇakartā pitā śatrurmātā ca vyabhicāriṇī |

bhāryā rūpavatī śatruḥ putraḥ śatrurapaṇḍitaḥ || 11 ||

lubdhamarthena gṛhṇīyāt stabdhamañjalikarmaṇā |

mūrkhaṃ chando'nuvṛttyā ca yathārthatvena paṇḍitam || 12 ||

varaṃ na rājyaṃ na kurājarājyaṃ

varaṃ na mitraṃ na kumitramitram |

varaṃ na śiṣyo na kuśiṣyaśiṣyo

varaṃ na dāra na kudaradāraḥ || 13 ||

kurājarājyena kutaḥ prajāsukhaṃ

kumitramitreṇa kuto'bhinirvṛtiḥ |

kudāradāraiśca kuto gṛhe ratiḥ

kuśiṣyaśiṣyamadhyāpayataḥ kuto yaśaḥ || 14 ||

siṃhādekaṃ bakādekaṃ śikṣeccatvāri kukkuṭāt |

vāyasātpañca śikṣecca ṣaṭśunastrīṇi gardabhāt || 15 ||

prabhūtaṃ kāryamalpaṃ vā yannaraḥ kartumicchati |

sarvārambheṇa tatkāryaṃ siṃhādekaṃ pracakṣate || 16 ||

indriyāṇi ca saṃyamya rāgadveṣavivarjitaḥ |

samaduḥkhasukhaḥ śāntaḥ tattvajñaḥ sādhurucyate || 17 ||

pratyutthānaṃ ca yuddhaṃ ca saṃvibhāgaṃ ca bandhuṣu |

svayamākramya bhuktaṃ ca śikṣeccatvāri kukkuṭāt || 18 ||

gūḍhamaithunacāritvaṃ kāle kāle ca saṅgraham |

apramattamaviśvāsaṃ pañca śikṣecca vāyasāt || 19 ||

bahvāśī svalpasantuṣṭaḥ sanidro laghucetanaḥ |

svāmibhaktaśca śūraśca ṣaḍete śvānato guṇāḥ || 20 ||

suśrānto'pi vahedbhāraṃ śītoṣṇaṃ na ca paśyati |

santuṣṭaścarate nityaṃ trīṇi śikṣecca gardabhāt || 21 ||

ya etānviṃśatiguṇānācariṣyati mānavaḥ |

kāryāvasthāsu sarvāsu ajeyaḥ sa bhaviṣyati || 22 ||