Chanakya Niti - Shodasho'dhyayah

ॐ

चाणक्य नीति - षोडशोऽध्यायः

Devanagari

न ध्यातं पदमीश्वरस्य विधिवत्संसारविच्छित्तये

स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोऽपि नोपार्जितः ।

नारीपीनपयोधरोरुयुगला स्वप्नेऽपि नालिङ्गितं

मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारा वयम् ॥ 01 ॥

जल्पन्ति सार्धमन्येन पश्यन्त्यन्यं सविभ्रमाः ।

हृदये चिन्तयन्त्यन्यं न स्त्रीणामेकतो रतिः ॥ 02 ॥

यो मोहान्मन्यते मूढो रक्तेयं मयि कामिनी ।

स तस्या वशगो भूत्वा नृत्येत् क्रीडाशकुन्तवत् ॥ 03 ॥

कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदोऽस्तं गताः

स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राजप्रियः ।

कः कालस्य न गोचरत्वमगमत् कोऽर्थी गतो गौरवं

को वा दुर्जनदुर्गमेषु पतितः क्षेमेण यातः पथि ॥ 04 ॥

न निर्मितो न चैव न दृष्टपूर्वो

न श्रूयते हेममयः कुरङ्गः ।

तथाऽपि तृष्णा रघुनन्दनस्य

विनाशकाले विपरीतबुद्धिः ॥ 05 ॥

गुणैरुत्तमतां याति नोच्चैरासनसंस्थिताः ।

प्रासादशिखरस्थोऽपि काकः किं गरुडायते ॥ 06 ॥

गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते न महत्योऽपि सम्पदः ।

पूर्णेन्दुः किं तथा वन्द्यो निष्कलङ्को यथा कृशः ॥ 07 ॥

परैरुक्तगुणो यस्तु निर्गुणोऽपि गुणी भवेत् ।

इन्द्रोऽपि लघुतां याति स्वयं प्रख्यापितैर्गुणैः ॥ 08 ॥

विवेकिनमनुप्राप्ता गुणा यान्ति मनोज्ञताम् ।

सुतरां रत्नमाभाति चामीकरनियोजितम् ॥ 09 ॥

गुणैः सर्वज्ञतुल्योऽपि सीदत्येको निराश्रयः ।

अनर्घ्यमपि माणिक्यं हेमाश्रयमपेक्षते ॥ 10 ॥

अतिक्लेशेन यद्द्रव्यमतिलोभेन यत्सुखम् ।

शत्रूणां प्रणिपातेन ते ह्यर्था मा भवन्तु मे ॥ 11 ॥

किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला ।

या तु वेश्येव सामान्या पथिकैरपि भुज्यते ॥ 12 ॥

धनेषु जीवितव्येषु स्त्रीषु चाहारकर्मसु ।

अतृप्ताः प्राणिनः सर्वे याता यास्यन्ति यान्ति च ॥ 13 ॥

क्षीयन्ते सर्वदानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः ।

न क्षीयते पात्रदानमभयं सर्वदेहिनाम् ॥ 14 ॥

तृणं लघु तृणात्तूलं तूलादपि च याचकः ।

वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं याचयिष्यति ॥ 15 ॥

वरं प्राणपरित्यागो मानभङ्गेन जीवनात् ।

प्राणत्यागे क्षणं दुःखं मानभङ्गे दिने दिने ॥ 16 ॥

प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।

तस्मात्तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ॥ 17 ॥

संसारकटुवृक्षस्य द्वे फलेऽमृतोपमे ।

सुभाषितं च सुस्वादु सङ्गतिः सज्जने जने ॥ 18 ॥

जन्म जन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तपः ।

तेनैवाऽभ्यासयोगेन देही चाभ्यस्यते पुनः ॥ 19 ॥

पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् ।

कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ॥ 20 ॥

Roman (IAST) Transliteration

na dhyātaṃ padamīśvarasya vidhivatsaṃsāravicchittaye

svargadvārakapāṭapāṭanapaṭurdharmo'pi nopārjitaḥ |

nārīpīnapayodharoruyugalā svapne'pi nāliṅgitaṃ

mātuḥ kevalameva yauvanavanacchede kuṭhārā vayam || 01 ||

jalpanti sārdhamanyena paśyantyanyaṃ savibhramāḥ |

hṛdaye cintayantyanyaṃ na strīṇāmekato ratiḥ || 02 ||

yo mohānmanyate mūḍho rakteyaṃ mayi kāminī |

sa tasyā vaśago bhūtvā nṛtyet krīḍāśakuntavat || 03 ||

ko'rthānprāpya na garvito viṣayiṇaḥ kasyāpado'staṃ gatāḥ

strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko nāma rājapriyaḥ |

kaḥ kālasya na gocaratvamagamat ko'rthī gato gauravaṃ

ko vā durjanadurgameṣu patitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pathi || 04 ||

na nirmito na caiva na dṛṣṭapūrvo

na śrūyate hemamayaḥ kuraṅgaḥ |

tathā'pi tṛṣṇā raghunandanasya

vināśakāle viparītabuddhiḥ || 05 ||

guṇairuttamatāṃ yāti noccairāsanasaṃsthitāḥ |

prāsādaśikharastho'pi kākaḥ kiṃ garuḍāyate || 06 ||

guṇāḥ sarvatra pūjyante na mahatyo'pi sampadaḥ |

pūrṇenduḥ kiṃ tathā vandyo niṣkalaṅko yathā kṛśaḥ || 07 ||

parairuktaguṇo yastu nirguṇo'pi guṇī bhavet |

indro'pi laghutāṃ yāti svayaṃ prakhyāpitairguṇaiḥ || 08 ||

vivekinamanuprāptā guṇā yānti manojñatām |

sutarāṃ ratnamābhāti cāmīkaraniyojitam || 09 ||

guṇaiḥ sarvajñatulyo'pi sīdatyeko nirāśrayaḥ |

anarghyamapi māṇikyaṃ hemāśrayamapekṣate || 10 ||

atikleśena yaddravyamatilobhena yatsukham |

śatrūṇāṃ praṇipātena te hyarthā mā bhavantu me || 11 ||

kiṃ tayā kriyate lakṣmyā yā vadhūriva kevalā |

yā tu veśyeva sāmānyā pathikairapi bhujyate || 12 ||

dhaneṣu jīvitavyeṣu strīṣu cāhārakarmasu |

atṛptāḥ prāṇinaḥ sarve yātā yāsyanti yānti ca || 13 ||

kṣīyante sarvadānāni yajñahomabalikriyāḥ |

na kṣīyate pātradānamabhayaṃ sarvadehinām || 14 ||

tṛṇaṃ laghu tṛṇāttūlaṃ tūlādapi ca yācakaḥ |

vāyunā kiṃ na nīto'sau māmayaṃ yācayiṣyati || 15 ||

varaṃ prāṇaparityāgo mānabhaṅgena jīvanāt |

prāṇatyāge kṣaṇaṃ duḥkhaṃ mānabhaṅge dine dine || 16 ||

priyavākyapradānena sarve tuṣyanti jantavaḥ |

tasmāttadeva vaktavyaṃ vacane kā daridratā || 17 ||

saṃsārakaṭuvṛkṣasya dve phale'mṛtopame |

subhāṣitaṃ ca susvādu saṅgatiḥ sajjane jane || 18 ||

janma janma yadabhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ |

tenaivā'bhyāsayogena dehī cābhyasyate punaḥ || 19 ||

pustakasthā tu yā vidyā parahastagataṃ dhanam |

kāryakāle samutpanne na sā vidyā na taddhanam || 20 ||