Chanakya Niti - Ekadasho'dhyayah

ॐ

चाणक्य नीति - एकादशोऽध्यायः

Devanagari

दातृत्वं प्रियवक्तृत्वं धीरत्वमुचितज्ञता ।

अभ्यासेन न लभ्यन्ते चत्वारः सहजा गुणाः ॥ 01 ॥

आत्मवर्गं परित्यज्य परवर्गं समाश्रयेत् ।

स्वयमेव लयं याति यथा राजान्यधर्मतः ॥ 02 ॥

हस्ती स्थूलतनुः स चाङ्कुशवशः किं हस्तिमात्रोऽङ्कुशो

दीपे प्रज्वलिते प्रणश्यति तमः किं दीपमात्रं तमः ।

वज्रेणापि हताः पतन्ति गिरयः किं वज्रमात्रं नगा-

स्तेजो यस्य विराजते स बलवान्स्थूलेषु कः प्रत्ययः ॥ 03 ॥

कलौ दशसहस्राणि हरिस्त्यजति मेदिनीम् ।

तदर्धं जाह्नवीतोयं तदर्धं ग्रामदेवताः ॥ 04 ॥

गृहासक्तस्य नो विद्या नो दया मांसभोजिनः ।

द्रव्यलुब्धस्य नो सत्यं स्त्रैणस्य न पवित्रता ॥ 05 ॥

न दुर्जनः साधुदशामुपैति

बहुप्रकारैरपि शिक्ष्यमाणः ।

आमूलसिक्तः पयसा घृतेन

न निम्बवृक्षो मधुरत्वमेति ॥ 06 ॥

अन्तर्गतमलो दुष्टस्तीर्थस्नानशतैरपि ।

न शुध्यति यथा भाण्डं सुराया दाहितं च सत् ॥ 07 ॥

न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्षं

स तं सदा निन्दति नात्र चित्रम् ।

यथा किराती करिकुम्भलब्धां

मुक्तां परित्यज्य बिभर्ति गुञ्जाम् ॥ 08 ॥

ये तु संवत्सरं पूर्णं नित्यं मौनेन भुञ्जते ।

युगकोटिसहस्रं तैः स्वर्गलोके महीयते ॥ 09 ॥

कामक्रोधौ तथा लोभं स्वादुश‍ऋङ्गारकौतुके ।

अतिनिद्रातिसेवे च विद्यार्थी ह्यष्ट वर्जयेत् ॥ 10 ॥

अकृष्टफलमूलेन वनवासरतः सदा ।

कुरुतेऽहरहः श्राद्धमृषिर्विप्रः स उच्यते ॥ 11 ॥

एकाहारेण सन्तुष्टः षट्कर्मनिरतः सदा ।

ऋतुकालाभिगामी च स विप्रो द्विज उच्यते ॥ 12 ॥

लौकिके कर्मणि रतः पशूनां परिपालकः ।

वाणिज्यकृषिकर्मा यः स विप्रो वैश्य उच्यते ॥ 13 ॥

लाक्षादितैलनीलीनां कौसुम्भमधुसर्पिषाम् ।

विक्रेता मद्यमांसानां स विप्रः शूद्र उच्यते ॥ 14 ॥

परकार्यविहन्ता च दाम्भिकः स्वार्थसाधकः ।

छली द्वेषी मृदुः क्रूरो विप्रो मार्जार उच्यते ॥ 15 ॥

वापीकूपतडागानामारामसुरवेश्मनाम् ।

उच्छेदने निराशङ्कः स विप्रो म्लेच्छ उच्यते ॥ 16 ॥

देवद्रव्यं गुरुद्रव्यं परदाराभिमर्शनम् ।

निर्वाहः सर्वभूतेषु विप्रश्चाण्डाल उच्यते ॥ 17 ॥

देयं भोज्यधनं धनं सुकृतिभिर्नो सञ्चयस्तस्य वै

श्रीकर्णस्य बलेश्च विक्रमपतेरद्यापि कीर्तिः स्थिता ।

अस्माकं मधुदानभोगरहितं नाथं चिरात्सञ्चितं

निर्वाणादिति नैजपादयुगलं धर्षन्त्यहो मक्षिकाः ॥ 18 ॥

Roman (IAST) Transliteration

dātṛtvaṃ priyavaktṛtvaṃ dhīratvamucitajñatā |

abhyāsena na labhyante catvāraḥ sahajā guṇāḥ || 01 ||

ātmavargaṃ parityajya paravargaṃ samāśrayet |

svayameva layaṃ yāti yathā rājānyadharmataḥ || 02 ||

hastī sthūlatanuḥ sa cāṅkuśavaśaḥ kiṃ hastimātro'ṅkuśo

dīpe prajvalite praṇaśyati tamaḥ kiṃ dīpamātraṃ tamaḥ |

vajreṇāpi hatāḥ patanti girayaḥ kiṃ vajramātraṃ nagā-

stejo yasya virājate sa balavānsthūleṣu kaḥ pratyayaḥ || 03 ||

kalau daśasahasrāṇi haristyajati medinīm |

tadardhaṃ jāhnavītoyaṃ tadardhaṃ grāmadevatāḥ || 04 ||

gṛhāsaktasya no vidyā no dayā māṃsabhojinaḥ |

dravyalubdhasya no satyaṃ straiṇasya na pavitratā || 05 ||

na durjanaḥ sādhudaśāmupaiti

bahuprakārairapi śikṣyamāṇaḥ |

āmūlasiktaḥ payasā ghṛtena

na nimbavṛkṣo madhuratvameti || 06 ||

antargatamalo duṣṭastīrthasnānaśatairapi |

na śudhyati yathā bhāṇḍaṃ surāyā dāhitaṃ ca sat || 07 ||

na vetti yo yasya guṇaprakarṣaṃ

sa taṃ sadā nindati nātra citram |

yathā kirātī karikumbhalabdhāṃ

muktāṃ parityajya bibharti guñjām || 08 ||

ye tu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ nityaṃ maunena bhuñjate |

yugakoṭisahasraṃ taiḥ svargaloke mahīyate || 09 ||

kāmakrodhau tathā lobhaṃ svāduśa‍ṛṅgārakautuke |

atinidrātiseve ca vidyārthī hyaṣṭa varjayet || 10 ||

akṛṣṭaphalamūlena vanavāsarataḥ sadā |

kurute'harahaḥ śrāddhamṛṣirvipraḥ sa ucyate || 11 ||

ekāhāreṇa santuṣṭaḥ ṣaṭkarmanirataḥ sadā |

ṛtukālābhigāmī ca sa vipro dvija ucyate || 12 ||

laukike karmaṇi rataḥ paśūnāṃ paripālakaḥ |

vāṇijyakṛṣikarmā yaḥ sa vipro vaiśya ucyate || 13 ||

lākṣāditailanīlīnāṃ kausumbhamadhusarpiṣām |

vikretā madyamāṃsānāṃ sa vipraḥ śūdra ucyate || 14 ||

parakāryavihantā ca dāmbhikaḥ svārthasādhakaḥ |

chalī dveṣī mṛduḥ krūro vipro mārjāra ucyate || 15 ||

vāpīkūpataḍāgānāmārāmasuraveśmanām |

ucchedane nirāśaṅkaḥ sa vipro mleccha ucyate || 16 ||

devadravyaṃ gurudravyaṃ paradārābhimarśanam |

nirvāhaḥ sarvabhūteṣu vipraścāṇḍāla ucyate || 17 ||

deyaṃ bhojyadhanaṃ dhanaṃ sukṛtibhirno sañcayastasya vai

śrīkarṇasya baleśca vikramapateradyāpi kīrtiḥ sthitā |

asmākaṃ madhudānabhogarahitaṃ nāthaṃ cirātsañcitaṃ

nirvāṇāditi naijapādayugalaṃ dharṣantyaho makṣikāḥ || 18 ||