📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
3.43 ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡ - ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ ਸਰ੍ਗਃ
3.43 Aranyakanda - Trichatvarimsha Sargah
Valmiki Gurmukhi
ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸਾ ਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ ਕੁਸੁਮਾਨ੍ਯਪਚਿਨ੍ਵਤੀ ।
ਹੇਮਰਾਜਤਵਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੁਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ ॥ 1 ॥
ਪ੍ਰਹृष੍ਟਾ ਚਾਨਵਦ੍ਯਾਙ੍ਗੀ ਮृष੍ਟਹਾਟਕਵਰ੍ਣਿਨੀ ।
ਭਰ੍ਤਾਰਮਪਿ ਚਕ੍ਰਨ੍ਦ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਚਾਪਿ ਸਾਯੁਧਮ੍ ॥ 2 ॥
ਤਯਾऽऽਹੂਤੌ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੌ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ।
ਵੀਕ੍षਮਾਣੌ ਤੁ ਤੌ ਦੇਸ਼ਂ ਤਦਾ ਦਦृਸ਼ਤੁਰ੍ਮृਗਮ੍ ॥ 3 ॥
ਸ਼ਙ੍ਕਮਾਨਸ੍ਤੁ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਰਾਮਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਤਮੇਵੈਨਮਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਮਾਰੀਚਂ ਰਾਕ੍षਸਂ ਮृਗਮ੍ ॥ 4 ॥
ਚਰਨ੍ਤੋਮृਗਯਾਂ ਹृष੍ਟਾਃ ਪਾਪੇਨੋਪਾਧਿਨਾ ਵਨੇ ।
ਅਨੇਨ ਨਿਹਤਾ ਰਾਜਨ੍ ਰਾਜਾਨਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਾ ॥ 5 ॥
ਅਸ੍ਯ ਮਾਯਾਵਿਦੋ ਮਾਯਾਮृਗਰੂਪਮਿਦਂ ਕृਤਮ੍ ।
ਭਾਨੁਮਤ੍ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ॥ 6 ॥
ਮृਗੋ ਹ੍ਯੇਵਂਵਿਧੋ ਰਤ੍ਨਵਿਚਿਤ੍ਰੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਰਾਘਵ ।
ਜਗਤ੍ਯਾਂ ਜਗਤੀਨਾਥ ਮਾਯੈषਾ ਹਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 7 ॥
ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਰ੍ਯ ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਮਿਤਾ ।
ਉਵਾਚ ਸੀਤਾ ਸਂਹृष੍ਟਾ ਚਰ੍ਮਣਾ ਹृਤਚੇਤਨਾ ॥ 8 ॥
ਆਰ੍ਯਪੁਤ੍ਰਾਭਿਰਾਮੋऽਸੌ ਮृਗੋ ਹਰਤਿ ਮੇ ਮਨਃ ।
ਆਨਯੈਨਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕ੍ਰੀਡਾਰ੍ਥਂ ਨੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 9 ॥
ਇਹਾਸ਼੍ਰਮਪਦੇऽਸ੍ਮਾਕਂ ਬਹਵਃ ਪੁਣ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।
ਮृਗਾਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਸਹਿਤਾਸ਼੍ਚਮਰਾਸ੍ਸृਮਰਾਸ੍ਤਥਾ ॥ 10 ॥
ऋਕ੍षਾਃ ਪृषਤਸਙ੍ਘਾਸ਼੍ਚ ਵਾਨਰਾਃ ਕਿਨ੍ਨਰਾਸ੍ਤਥਾ ।
ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਰੁਪਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਮਨੋਹਰਾਃ ॥ 11 ॥
ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ੋ ਰਾਜਨ੍ਦृष੍ਟਪੂਰ੍ਵੋ ਮृਗੋ ਮਯਾ ।
ਤੇਜਸਾ ਕ੍षਮਯਾ ਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾ ਯਥਾऽਯਂ ਮृਗਸਤ੍ਤਮਃ ॥ 12 ॥
ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਵਿਚਿਤ੍ਰਾਙ੍ਗੋ ਰਤ੍ਨਬਿਨ੍ਦੁਸਮਾਚਿਤਃ ।
ਦ੍ਯੋਤਯਨ੍ਵਨਮਵ੍ਯਗ੍ਰਂ ਸ਼ੋਭਤੇ ਸ਼ਸ਼ਿਸਨ੍ਨਿਭਃ ॥ 13 ॥
ਅਹੋ ਰੂਪਮਹੋ ਲਕ੍ष੍ਮੀਸ੍ਸ੍ਵਰਸਮ੍ਪਚ੍ਚ ਸ਼ੋਭਨਾ ।
ਮृਗੋऽਦ੍ਭੁਤੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਙ੍ਗੋ ਹृਦਯਂ ਹਰਤੀਵ ਮੇ ॥ 14 ॥
ਯਦਿ ਗ੍ਰਹਣਮਭ੍ਯੇਤਿ ਜੀਵਨ੍ਨੇਵ ਮृਗਸ੍ਤਵ ।
ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯਭੂਤਂ ਭਵਤਿ ਵਿਸ੍ਮਯਂ ਜਨਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 15 ॥
ਸਮਾਪ੍ਤਵਨਵਾਸਾਨਾਂ ਰਾਜ੍ਯਸ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਅਨ੍ਤਃਪੁਰਵਿਭੂषਾਰ੍ਥੋ ਮृਗ ਏष ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 16 ॥
ਭਰਤਸ੍ਯਾਰ੍ਯਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰੂਣਾਂ ਮਮ ਚ ਪ੍ਰਭੋ ।
ਮृਗਰੂਪਮਿਦਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਿਸ੍ਮਯਂ ਜਨਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 17 ॥
ਜੀਵਨ੍ਨ ਯਦਿ ਤੇऽਭ੍ਯੇਤਿ ਗ੍ਰਹਣਂ ਮृਗਸਤ੍ਤਮਃ ।
ਅਜਿਨਂ ਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਰੁਚਿਰਂ ਮੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 18 ॥
ਨਿਹਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਜਾਮ੍ਬੂਨਦਮਯਤ੍ਵਚਿ ।
ਸ਼ष੍ਪਬृਸ੍ਯਾਂ ਵਿਨੀਤਾਯਾਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਮੁਪਾਸਿਤੁਮ੍ ॥ 19 ॥
ਕਾਮਵृਤ੍ਤਮਿਦਂ ਰੌਦ੍ਰਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਸਦृਸ਼ਂ ਮਤਮ੍ ।
ਵਪੁषਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਮਯੋ ਜਨਿਤੋ ਮਮ ॥ 20 ॥
ਤੇਨ ਕਾਞ੍ਚਨਵਰ੍ਣੇਨ ਮਣਿਪ੍ਰਵਰਸ਼ृਙ੍ਗਿਣਾ ।
ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣੇਨ ਨਕ੍षਤ੍ਰਪਥਵਰ੍ਚਸਾ ॥ 21 ॥
ਬਭੂਵ ਰਾਘਵਸ੍ਯਾਪਿ ਮਨੋ ਵਿਸ੍ਮਯਮਾਗਤਮ੍ ।
ਏਵਂ ਸੀਤਾਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮृਗਮਦ੍ਭੁਤਮ੍ ॥ 22 ॥
ਲੋਭਿਤਸ੍ਤੇਨ ਰੂਪੇਣ ਸੀਤਯਾ ਚ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਃ ।
ਉਵਾਚ ਰਾਘਵੋ ਹृष੍ਟੋ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਵਚਃ ॥ 23 ॥
ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਃ ਸ੍ਪृਹਾਂ ਮृਗਗਤਾਮਿਮਾਮ੍ ।
ਰੂਪਸ਼੍ਰੇष੍ਠਤਯਾ ਹ੍ਯੇष ਮृਗੋऽਦ੍ਯ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 24 ॥
ਨ ਵਨੇ ਨਨ੍ਦਨੋਦ੍ਧੇਸ਼ੇ ਨ ਚੈਤ੍ਰਰਥਸਂਸ਼੍ਰਯੇ ।
ਕੁਤਃਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਯੋऽਸ੍ਯ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਮੋ ਮृਗਃ ॥ 25 ॥
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਾਨੁਲੋਮਾਸ਼੍ਚ ਰੁਚਿਰਾ ਰੋਮਰਾਜਯਃ ।
ਸ਼ੋਭਨ੍ਤੇ ਮृਗਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਚਿਤ੍ਰਾਃ ਕਨਕਬਿਨ੍ਦਵਃ ॥ 26 ॥
ਪਸ਼੍ਯਾਸ੍ਯ ਜृਮ੍ਭਮਾਣਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਾਮਗ੍ਨਿਸ਼ਿਖੋਪਮਾਮ੍ ।
ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਮੁਖਾਨ੍ਨਿਸ੍ਸਰਨ੍ਤੀਂ ਮੇਘਾਦਿਵ ਸ਼ਤਹ੍ਰਦਾਮ੍ ॥ 27 ॥
ਮਸਾਰਗਲ੍ਲਰ੍ਕਮੁਖਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਖਮੁਕ੍ਤਾਨਿਭੋਦਰਃ ।
ਕਸ੍ਯ ਨਾਮਾਭਿਰੂਪ੍ਯੋऽਸੌ ਨ ਮਨੋ ਲੋਭਯੇਨ੍ਮृਗਃ ॥ 28 ॥
ਕਸ੍ਯ ਰੂਪਮਿਦਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਾਮ੍ਬੂਨਦ ਮਯਪ੍ਰਭਮ੍ ।
ਨਾਨਾਰਤ੍ਨਮਯਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਨ ਮਨੋ ਵਿਸ੍ਮਯਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ 29 ॥
ਮਾਂਸਹੇਤੋਰਪਿ ਮृਗਾਨ੍ਵਿਨੋਦਾਰ੍ਥਂ ਚ ਧਨ੍ਵਨਃ ।
ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਰਾਜਾਨੋ ਮृਗਯਾਯਾਂ ਮਹਾਵਨੇ ॥ 30 ॥
ਧਨਾਨਿ ਵ੍ਯਵਸਾਯੇਨ ਵਿਚੀਯਨ੍ਤੇ ਮਹਾਵਨੇ ।
ਧਾਤਵੋ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮਣਿਰਤ੍ਨਸੁਵਰ੍ਣਿਨਃ ॥ 31 ॥
ਤਤ੍ਸਾਰਮਖਿਲਂ ਨृਣਾਂ ਧਨਂ ਨਿਚਯਵਰ੍ਧਨਮ੍ ।
ਮਨਸਾ ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 32 ॥
ਅਰ੍ਥੀ ਯੇਨਾਰ੍ਥਕृਤ੍ਯੇਨ ਸਂਵ੍ਰਜਤ੍ਯਵਿਚਾਰਯਨ੍ ।
ਤਮਰ੍ਥਮਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰਰ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 33 ॥
ਏਤਸ੍ਯ ਮृਗਰਤ੍ਨਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਧ੍ਯੇ ਕਾਞ੍ਚਨਤ੍ਵਚਿ ।
ਉਪਵੇਕ੍ष੍ਯਤਿ ਵੈਦੇਹੀ ਮਯਾ ਸਹ ਸੁਮਧ੍ਯਮਾ ॥ 34 ॥
ਨ ਕਾਦਲੀ ਨ ਪ੍ਰਿਯਕੀ ਨ ਪ੍ਰਵੇਣੀ ਨ ਚਾਵਿਕੀ ।
ਭਵੇਦੇਤਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ੀ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨੇਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ ॥ 35 ॥
ਏष ਚੈਵ ਮृਗਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਯਸ਼੍ਚ ਦਿਵ੍ਯੋ ਨਭਸ਼੍ਚਰਃ ।
ਉਭਾਵੇਤੌ ਮृਗੌ ਦਿਵ੍ਯੌ ਤਾਰਾਮृਗਮਹੀਮृਗੌ ॥ 36 ॥
ਯਦਿ ਵਾऽਯਂ ਤਥਾ ਯਨ੍ਮਾਂ ਭਵੇਦ੍ਵਦਸਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਮਾਯੈषਾ ਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯੇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋਸ੍ਯ ਵਧੋ ਮਯਾ ॥ 37 ॥
ਏਤੇਨ ਹਿ ਨृਸ਼ਂਸੇਨ ਮਾਰੀਚੇਨਾਕृਤਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਵਨੇ ਵਿਚਰਤਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿਂਸਿਤਾ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਾਃ ॥ 38 ॥
ਉਤ੍ਥਾਯ ਬਹਵੋ ਯੇਨ ਮृਗਯਾਯਾਂ ਜਨਾਧਿਪਾਃ ।
ਨਿਹਤਾਃ ਪਰਮੇष੍ਵਾਸਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਧ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਮृਗਃ ॥ 39 ॥
ਪੁਰਸ੍ਤਾਦਿਹ ਵਾਤਾਪਿਃ ਪਰਿਭੂਯ ਤਪਸ੍ਵਿਨਃ ।
ਉਦਰਸ੍ਥੋ ਦ੍ਵਿਜਾਨ੍ਹਨ੍ਤਿਸ੍ਵਗਰ੍ਭੋऽਸ਼੍ਵਤਰੀਮਿਵ ॥ 40 ॥
ਸ ਕਦਾਚਿਚ੍ਚਿਰਾਲ੍ਲੋਭਾਦਾਸਸਾਦ ਮਹਾਮੁਨਿਮ੍ ।
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਂ ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਕ੍षਸ੍ਤਸ੍ਯ ਬਭੂਵ ਹ ॥ 41 ॥
ਸਮੁਤ੍ਥਾਨੇ ਵ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਕਰ੍ਤੁਕਾਮਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਤਮ੍ ।
ਉਤ੍ਸ੍ਮਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਗਵਾਨ੍ਵਾਤਾਪਿਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 42 ॥
ਤ੍ਵਯਾऽਵਿਗਣ੍ਯ ਵਾਤਾਪੇ ਪਰਿਭੂਤਾਸ੍ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ।
ਜੀਵਲੋਕੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਸਿ ਜਰਾਂ ਗਤਃ ॥ 43 ॥
ਤਦੇਵਂ ਨ ਭਵੇਦ੍ਰਕ੍षੋਵਾਤਾਪਿਰਿਵ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਮਦ੍ਵਿਧਂ ਯੋऽਤਿਮਨ੍ਯੇਤ ਧਰ੍ਮਨਿਤ੍ਯਂ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 44 ॥
ਭਵੇਦ੍ਧਤੋऽਯਂ ਵਾਤਾਪਿਰਗਸ੍ਤ੍ਯੇਨੇਵ ਮਾਂ ਗਤਃ ।
ਇਹ ਤ੍ਵਂ ਭਵ ਸਨ੍ਨਦ੍ਦੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤੋ ਰਕ੍ष ਮੈਥਿਲੀਮ੍ ॥ 45 ॥
ਅਸ੍ਯਾਮਾਯਤ੍ਤਮਸ੍ਮਾਕਂ ਯਤ੍ਕृਤ੍ਯਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ ।
ਅਹਮੇਨਂ ਵਧਿष੍ਯਾਮਿ ਗ੍ਰਹੀष੍ਯਾਮ੍ਯਪਿ ਵਾ ਮृਗਮ੍ ॥ 46 ॥
ਯਾਵਦ੍ਗਚ੍ਛਾਮਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਮृਗਮਾਨਯਿਤੁਂ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ ।
ਪਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਵੈਦੇਹੀਂ ਮृਗਤ੍ਵਚਿ ਗਤਸ੍ਪृਹਾਮ੍ ॥ 47 ॥
ਤ੍ਵਚਾ ਪ੍ਰਧਾਨਯਾ ਹ੍ਯੇष ਮृਗੋऽਦ੍ਯ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇਨ ਤੇ ਭਾਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥੇਨ ਸੀਤਯਾ ॥ 48 ॥
ਯਾਵਤ੍ਪृषਤਮੇਕੇਨ ਸਾਯਕੇਨ ਨਿਹਨ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ ।
ਹਤ੍ਵੈਤਚ੍ਚਰ੍ਮ ਚਾਦਾਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇष੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 49 ॥
ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣੇਨਾਤਿਬਲੇਨ ਪਕ੍षਿਣਾ ਜਟਾਯੁषਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾ ਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਭਵਾਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਪਰਿਗृਹ੍ਯ ਮੈਥਿਲੀਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍षਣਂ ਸਰ੍ਵਤ ਏਵ ਸ਼ਙ੍ਕਿਤਃ ॥ 50 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumānyapacinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 1 ||
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cakranda lakṣmaṇaṃ cāpi sāyudham || 2 ||
tayā''hūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu tau deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3 ||
śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 4 ||
carantomṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rājan rājānaḥ kāmarūpiṇā || 5 ||
asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasannibham || 6 ||
mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 7 ||
evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā carmaṇā hṛtacetanā || 8 ||
āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 9 ||
ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāssṛmarāstathā || 10 ||
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca vānarāḥ kinnarāstathā |
vicaranti mahābāho rupaśreṣṭhā manoharāḥ || 11 ||
na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgo mayā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathā'yaṃ mṛgasattamaḥ || 12 ||
nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |
dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisannibhaḥ || 13 ||
aho rūpamaho lakṣmīssvarasampacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitrāṅgo hṛdayaṃ haratīva me || 14 ||
yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 15 ||
samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 16 ||
bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ vyaktaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 17 ||
jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 18 ||
nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 19 ||
kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 20 ||
tena kāñcanavarṇena maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā || 21 ||
babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam |
evaṃ sītāvacaḥ śrutvā taṃ dṛṣṭvā mṛgamadbhutam || 22 ||
lobhitastena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 23 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 24 ||
na vane nandanoddheśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥpṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ || 25 ||
pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindavaḥ || 26 ||
paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānnissarantīṃ meghādiva śatahradām || 27 ||
masāragallarkamukhaśśaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmābhirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 28 ||
kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnada mayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 29 ||
māṃsahetorapi mṛgānvinodārthaṃ ca dhanvanaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 30 ||
dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 31 ||
tatsāramakhilaṃ nṛṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 32 ||
arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñāḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 33 ||
etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 34 ||
na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 35 ||
eṣa caiva mṛgaśśrīmān yaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 36 ||
yadi vā'yaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyosya vadho mayā || 37 ||
etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṅgavāḥ || 38 ||
utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 39 ||
purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijānhantisvagarbho'śvatarīmiva || 40 ||
sa kadāciccirāllobhādāsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣastasya babhūva ha || 41 ||
samutthāne va tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt || 42 ||
tvayā'vigaṇya vātāpe paribhūtāssvatejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 43 ||
tadevaṃ na bhavedrakṣovātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 44 ||
bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva māṃ gataḥ |
iha tvaṃ bhava sannaddo yantrito rakṣa maithilīm || 45 ||
asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyapi vā mṛgam || 46 ||
yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |
paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 47 ||
tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 48 ||
yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma cādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 49 ||
pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ parigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever