📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
2.42 ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡ - ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ ਸਰ੍ਗਃ
2.42 Ayodhyakanda - Dvichatvarimsha Sargah
Valmiki Gurmukhi
ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਯਾਵਤ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਜੋਰੂਪਮਦृਸ਼੍ਯਤ ।
ਨੈਵੇਕ੍ष੍ਵਾਕੁਵਰਸ੍ਤਾਵਤ੍ਸਞ੍ਜਹਾਰਾਤ੍ਮਚਕ੍षੁषੀ ॥ 1 ॥
ਯਾਵਦ੍ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਧਾਰ੍ਮਿਕਮ੍ ।
ਤਾਵਦ੍ਵ੍ਯਵਰ੍ਧਤੇ ਵਾਸ੍ਯ ਧਰਣ੍ਯਾਂ ਪੁਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ॥ 2 ॥
ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਰਜੋऽਪ੍ਯਸ੍ਯ ਯਦਾ ਰਾਮਸ੍ਯ ਭੂਮਿਪਃ ।
ਤਦਾऽऽਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿषਣ੍ਣਸ਼੍ਚ ਪਪਾਤ ਧਰਣੀਤਲੇ ॥ 3 ॥
ਤਸ੍ਯ ਦਕ੍षਿਣਮਨ੍ਵਾਗਾਤ੍ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਬਾਹੁਮਙ੍ਗਨਾ ।
ਵਾਮਂ ਚਾਸ੍ਯਾਨ੍ਵਗਾਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਂ ਕੈਕੇਯੀ ਭਰਤਪ੍ਰਿਯਾ ॥ 4 ॥
ਤਾਂ ਨਯੇਨ ਚ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਧਰ੍ਮੇਣ ਵਿਨਯੇਨ ਚ ।
ਉਵਾਚ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਯੀਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਵ੍ਯਥਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 5 ॥
ਕੈਕੇਯਿ ਮਾ ਮਮਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਪ੍ਰਾਕ੍षੀਸ੍ਤ੍ਵਂ ਦੁष੍ਟਚਾਰਿਣੀ ।
ਨ ਹਿ ਤ੍ਵਾਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਨ ਭਾਰ੍ਯਾ ਨ ਚ ਬਾਨ੍ਧਵੀ ॥ 6 ॥
ਯੇ ਚ ਤ੍ਵਾਮਨੁਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨਾਹਂ ਤੇषਾਂ ਨ ਤੇ ਮਮ ।
ਕੇਵਲਾਰ੍ਥਪਰਾਂ ਹਿ ਤ੍ਵਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਧਰ੍ਮਾਂ ਤ੍ਯਜਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 7 ॥
ਅਗृਹ੍ਣਾਂ ਯਚ੍ਚ ਤੇ ਪਾਣਿਮਗ੍ਨਿਂ ਪਰ੍ਯਣਯਂ ਚ ਯਤ੍ ।
ਅਨੁਜਾਨਾਮਿ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਲੋਕੇ ਪਰਤ੍ਰ ਚ ॥ 8 ॥
ਭਰਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਪ੍ਰਤੀਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਦਮਵ੍ਯਯਮ੍ ।
ਯਨ੍ਮੇ ਸ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪਿਤ੍ਰਰ੍ਥਂ ਮਾਮਾਂ ਤਦ੍ਦਤ੍ਤਮਾਗਮਤ੍ ॥ 9 ॥
ਅਥ ਰੇਣੁਸਮੁਧ੍ਵਸ੍ਤਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਨਰਾਧਿਪਮ੍ ।
ਨ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ਤਦਾ ਦੇਵੀ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾ ॥ 10 ॥
ਹਤ੍ਵੇਵ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਕਾਮਾਤ੍ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾਗ੍ਨਿਮਿਵ ਪਾਣਿਨਾ ।
ਅਨ੍ਵਤਪ੍ਯਤ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਪੁਤ੍ਰਂ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਤਾਪਸਮ੍ ॥ 11 ॥
ਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯੈਵ ਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯੈਵ ਸੀਦਤੋ ਰਥਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ ।
ਰਾਜ੍ਞੋ ਨਾਤਿਬਭੌ ਰੂਪਂ ਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ੁਮਤੋ ਯਥਾ ॥ 12 ॥
ਵਿਲਲਾਪ ਚ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤਃ ਪ੍ਰਿਯਂ ਪੁਤ੍ਰਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ ।
ਨਗਰਾਨ੍ਤਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਬੁਧ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰਮਥਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 13 ॥
ਵਾਹਨਨਾਂ ਚ ਮੁਖ੍ਯਾਨਾਂ ਵਹਤਾਂ ਤਂ ਮਮਾਤ੍ਮਜਮ੍ ।
ਪਦਾਨਿ ਪਥਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ 14 ॥
ਯਃ ਸੁਖੇषੂਪਧਾਨੇषੁ ਸ਼ੇਤੇ ਚਨ੍ਦਨਰੂषਿਤਃ ।
ਵੀਜ੍ਯਮਾਨੋ ਮਹਾਰ੍ਹਾਭਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਰ੍ਮਮ ਸੁਤੋਤ੍ਤਮਃ ॥ 15 ॥
ਸ ਨੂਨਂ ਕ੍ਵਚਿਦੇਵਾਦ੍ਯ ਵृਕ੍षਮੂਲਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।
ਕਾष੍ਠਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਸ਼੍ਮਾਨਮੁਪਧਾਯ ਸ਼ਯਿष੍ਯਤੇ ॥ 16 ॥
ਉਤ੍ਥਾਸ੍ਯਤਿ ਚ ਮੇਦਿਨ੍ਯਾਃ ਕृਪਣਃ ਪਾਂਸੁਕੁਣ੍ਠਿਤਃ ।
ਵਿਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਤ੍ਕਰੇਣੂਨਾਮਿਵਰ੍षਭਃ ॥ 17 ॥
ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨੂਨਂ ਪੁਰੁषਾ ਦੀਰ੍ਘਬਾਹੁਂ ਵਨੇਚਰਾਃ ।
ਰਾਮਮੁਤ੍ਥਾਯ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਲੋਕਨਾਥਮਨਾਥਵਤ੍ ॥ 18 ॥
ਸਾ ਨੂਨਂ ਜਨਕਸ੍ਯੇष੍ਟਾ ਸੁਤਾ ਸੁਖਸਦੋਚਿਤਾ ।
ਕਣ੍ਟਕਾਕ੍ਰਮਣਾਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾ ਵਨਮਦ੍ਯ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ॥ 19 ॥
ਅਨਭਿਜ੍ਞਾ ਵਨਾਨਾਂ ਸਾ ਨੂਨਂ ਭਯਮੁਪੈष੍ਯਤਿ ।
ਸ਼੍ਵਾਪਦਾਨਰ੍ਦਿਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਰੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ॥ 20 ॥
ਸਕਾਮਾ ਭਵ ਕੈਕੇਯਿ ਵਿਧਵਾ ਰਾਜ੍ਯਮਾਵਸ ।
ਨ ਹਿ ਤਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਂ ਵਿਨਾ ਜੀਵਿਤੁਮੁਤ੍ਸਹੇ ॥ 21 ॥
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਵਿਲਪਨ੍ ਰਾਜਾ ਜਨੌਘੇਨਾਭਿਸਂਵृਤਃ ।
ਅਪਸ੍ਨਾਤ ਇਵਾਰਿष੍ਟਂ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਪੁਰੋਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 22 ॥
ਸ਼ੂਨ੍ਯਚਤ੍ਵਰਵੇਸ਼੍ਮਾਨ੍ਤਾਂ ਸਂਵृਤਾਪਣਦੇਵਤਾਮ੍ ।
ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਦੁਰ੍ਬਲਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾਂ ਨਾਤ੍ਯਾਕੀਰ੍ਣਮਹਾਪਥਾਮ੍ ॥ 23 ॥
ਤਾਮਵੇਕ੍ष੍ਯ ਪੁਰੀਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਰਾਮਮੇਵਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ।
ਵਿਲਪਨ੍ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ਰਾਜਾ ਗृਹਂ ਸੂਰ੍ਯ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦਮ੍ ॥ 24 ॥
ਮਹਾਹ੍ਰਦਮਿਵਾਕ੍षੋਭ੍ਯਂ ਸੁਪਰ੍ਣੇਨ ਹृਤੋਰਗਮ੍ ।
ਰਾਮੇਣ ਰਹਿਤਂ ਵੇਸ਼੍ਮ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨ ਚ ॥ 25 ॥
ਅਥ ਗਦ੍ਗਦਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਵਿਲਪਨ੍ਮਨੁਜਾਧਿਪਃ ।
ਉਵਾਚ ਮृਦੁਮਨ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਵਚਨਂ ਦੀਨਮਸ੍ਵਰਮ੍ ॥ 26 ॥
ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਯਾਂ ਗृਹਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਰਾਮਮਾਤੁਰ੍ਨਯਨ੍ਤੁ ਮਾਮ੍ ।
ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਮਾਸ਼੍ਵਾਸੋ ਹृਦਯਸ੍ਯ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 27 ॥
ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਂ ਰਾਜਾਨਮਨਯਨ੍ ਦ੍ਵਾਰਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।
ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਯਾ ਗृਹਂ ਤਤ੍ਰ ਨ੍ਯਵੇਸ਼੍ਯਤ ਵਿਨੀਤਵਤ੍ ॥ 28 ॥
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਯ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਯਾ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ।
ਅਧਿਰੁਹ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ਯਨਂ ਬਭੂਵ ਲੁਲਿਤਂ ਮਨਃ ॥ 29 ॥
ਪੁਤ੍ਰਦ੍ਵਯਵਿਹੀਨਂ ਚ ਸ੍ਨੁषਯਾਪਿ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।
ਅਪਸ਼੍ਯਦ੍ਭਵਨਂ ਰਾਜਾ ਨष੍ਟਚਨ੍ਦ੍ਰਮਿਵਾਮ੍ਬਰਮ੍ ॥ 30 ॥
ਤਚ੍ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਾਰਾਜੋ ਭੁਜਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ।
ਉਚ੍ਚੈਸ੍ਸ੍ਵਰੇਣ ਚੁਕ੍ਰੋਸ਼ ਹਾ ਰਾਘਵ ਜਹਾਸਿ ਮਾਮ੍ ॥ 31 ॥
ਸੁਖਿਤਾ ਬਤ ਤਂ ਕਾਲਂ ਜੀਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ।
ਪਰਿष੍ਵਜਨ੍ਤੋ ਯੇ ਰਾਮਂ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰਾਗਤਮ੍ ॥ 32 ॥
ਅਥ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਯਾਂ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਮਿਵਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਅਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਦਸ਼ਰਥਃ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 33 ॥
ਰਾਮਂ ਮੇऽਨੁਗਤਾ ਦृष੍ਟਿਰਦ੍ਯਾਪਿ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਨ ਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਸਾਧੁ ਮਾਂ ਪਾਣਿਨਾ ਸ੍ਪृਸ਼ ॥ 34 ॥
ਤਂ ਰਾਮਮੇਵਾਨੁਵਿਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਤਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਦੇਵੀ ਸ਼ਯਨੇ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਮ੍ ।
ਉਪੋਪਵਿਸ਼੍ਯਾਧਿਕਮਾਰ੍ਤਰੂਪਾ ਵਿਨਿਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤੀ ਵਿਲਲਾਪ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਮ੍ ॥ 35 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata |
naivekṣvākuvarastāvatsañjahārātmacakṣuṣī || 1 ||
yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam |
tāvadvyavardhate vāsya dharaṇyāṃ putradarśane || 2 ||
na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ |
tadā''rtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale || 3 ||
tasya dakṣiṇamanvāgātkausalyā bāhumaṅganā |
vāmaṃ cāsyānvagātpārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā || 4 ||
tāṃ nayena ca sampanno dharmeṇa vinayena ca |
uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ || 5 ||
kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī |
na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī || 6 ||
ye ca tvāmanujīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama |
kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham || 7 ||
agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat |
anujānāmi tatsarvamasmin loke paratra ca || 8 ||
bharataścetpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyedamavyayam |
yanme sa dadyātpitrarthaṃ māmāṃ taddattamāgamat || 9 ||
atha reṇusamudhvastaṃ samutthāpya narādhipam |
nyavartata tadā devī kauśalyā śokakarśitā || 10 ||
hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnimiva pāṇinā |
anvatapyata dharmātmā putraṃ sañcintya tāpasam || 11 ||
nivṛttyaiva nivṛttyaiva sīdato rathavartmasu |
rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā || 12 ||
vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran |
nagarāntamanuprāptaṃ budhvā putramathābravīt || 13 ||
vāhananāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam |
padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate || 14 ||
yaḥ sukheṣūpadhāneṣu śete candanarūṣitaḥ |
vījyamāno mahārhābhiḥ strībhirmama sutottamaḥ || 15 ||
sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate || 16 ||
utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃsukuṇṭhitaḥ |
viniśśvasan prasravaṇātkareṇūnāmivarṣabhaḥ || 17 ||
drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ |
rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat || 18 ||
sā nūnaṃ janakasyeṣṭā sutā sukhasadocitā |
kaṇṭakākramaṇāklāntā vanamadya gamiṣyati || 19 ||
anabhijñā vanānāṃ sā nūnaṃ bhayamupaiṣyati |
śvāpadānarditaṃ śrutvā gambhīraṃ romaharṣaṇam || 20 ||
sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa |
na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe || 21 ||
ityevaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ |
apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam || 22 ||
śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām |
klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām || 23 ||
tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan |
vilapan prāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam || 24 ||
mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam |
rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca || 25 ||
atha gadgadaśabdastu vilapanmanujādhipaḥ |
uvāca mṛdumandārthaṃ vacanaṃ dīnamasvaram || 26 ||
kauśalyāyāṃ gṛhaṃ śīghraṃ rāmamāturnayantu mām |
na hyanyatra mamāśvāso hṛdayasya bhaviṣyati || 27 ||
iti bruvantaṃ rājānamanayan dvāradarśinaḥ |
kauśalyāyā gṛhaṃ tatra nyaveśyata vinītavat || 28 ||
tatastasya praviṣṭasya kauśalyāyā niveśanam |
adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ || 29 ||
putradvayavihīnaṃ ca snuṣayāpi vivarjitam |
apaśyadbhavanaṃ rājā naṣṭacandramivāmbaram || 30 ||
tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān |
uccaissvareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām || 31 ||
sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ |
pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam || 32 ||
atha rātryāṃ prapannāyāṃ kālarātryāmivātmanaḥ |
ardharātre daśarathaḥ kauśalyāmidamabravīt || 33 ||
rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate |
na tvā paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa || 34 ||
taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram |
upopaviśyādhikamārtarūpā viniśvasantī vilalāpa kṛcchram || 35 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever