2.21 Ayodhyakanda - Ekavimsha Sargah

ॐ

2.21 ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡ - ਏਕਵਿਂਸ਼ ਸਰ੍ਗਃ

Valmiki Gurmukhi

ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।

ਅਥ ਏਕਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।

ਤਥਾ ਤੁ ਵਿਲਪਨ੍ਤੀਂ ਤਾਂ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਰਾਮਮਾਤਰਮ੍ ।

ਉਵਾਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਦੀਨਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਸਦृਸ਼ਂ ਵਚਃ ॥ 1 ॥

ਨ ਰੋਚਤੇ ਮਮਾਪ੍ਯੇਤਦਾਰ੍ਯੇ ਯਦ੍ਰਾਘਵੋ ਵਨਮ੍ ।

ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜ੍ਯਸ਼੍ਰਿਯਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਵਾਕ੍ਯਵਸ਼ਂ ਗਤਃ ॥ 2 ॥

ਵਿਪਰੀਤਸ਼੍ਚ ਵृਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵਿषਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧਰ੍षਿਤਃ ।

ਨृਪਃ ਕਿਮਿਵ ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਚ੍ਚੋਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਸਮਨ੍ਮਥਃ ॥ 3 ॥

ਨਾਸ੍ਯਾਪਰਾਧਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਪਿ ਦੋषਂ ਤਥਾਵਿਧਮ੍ ।

ਯੇਨ ਨਿਰ੍ਵਾਸ੍ਯਤੇ ਰਾष੍ਟ੍ਰਾਦ੍ਵਨਵਾਸਾਯ ਰਾਘਵਃ ॥ 4 ॥

ਨ ਤਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਲੋਕੇ ਪਰੋਕ੍षਮਪਿ ਯੋ ਨਰਃ ।

ਸ੍ਵਮਿਤ੍ਰੋऽਪਿ ਨਿਰਸ੍ਤੋऽਪਿ ਯੋऽਸ੍ਯ ਦੋषਮੁਦਾਹਰੇਤ੍ ॥ 5 ॥

ਦੇਵਕਲ੍ਪਮृਜੁਂ ਦਾਨ੍ਤਂ ਰਿਪੂਣਾਮਪਿ ਵਤ੍ਸਲਮ੍ ।

ਅਵੇਕ੍षਮਾਣਃ ਕੋ ਧਰ੍ਮਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਪੁਤ੍ਰਮਕਾਰਣਾਤ੍ ॥ 6 ॥

ਤਦਿਦਂ ਵਚਨਂ ਰਾਜ੍ਞਃਪੁਨਰ੍ਬਾਲ੍ਯਮੁਪੇਯੁषਃ ।

ਪੁਤ੍ਰਃ ਕੋ ਹृਦਯੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰਾਜਵृਤ੍ਤਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ ॥ 7 ॥

ਯਾਵਦੇਵ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦਰ੍ਥਮਿਮਂ ਨਰਃ ।

ਤਾਵਦੇਵ ਮਯਾ ਸਾਰ੍ਧਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਕੁਰੁ ਸ਼ਾਸਨਮ੍ ॥ 8 ॥

ਮਯਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸਧਨੁषਾ ਤਵ ਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਘਵ ।

ਕ ਸ੍ਸਮਰ੍ਥੋऽਧਿਕਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਕृਤਾਨ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਤਿष੍ਠਤਃ ॥ 9 ॥

ਨਿਰ੍ਮਨੁष੍ਯਾਮਿਮਾਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਮਯੋਧ੍ਯਾਂ ਮਨੁਜਰ੍षਭ ।

ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਸ਼ਰੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਰ੍ਯਦਿ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਤਿ ਵਿਪ੍ਰਿਯੇ ॥ 10 ॥

ਭਰਤਸ੍ਯਾਥ ਪਕ੍ष੍ਯੋ ਵਾ ਯੋ ਵਾऽਸ੍ਯ ਹਿਤਮਿਚ੍ਛਤਿ ।

ਸਰ੍ਵਾਨੇਤਾਨ੍ਵਧਿष੍ਯਾਮਿ ਮृਦੁਰ੍ਹਿ ਪਰਿਭੂਯਤੇ ॥ 11 ॥

ਪ੍ਰੋਤ੍ਸਾਹਿਤੋऽਯਂ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਸ ਦੁष੍ਟੋ ਯਦਿ ਨਃ ਪਿਤਾ ।

ਅਮਿਤ੍ਰਭੂਤੋ ਨਿਸ੍ਸਙ੍ਗਂ ਵਧ੍ਯਤਾਂ ਬਧ੍ਯਤਾਮਪਿ ॥ 12 ॥

ਗੁਰੋਰਪ੍ਯਵਲਿਪ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਮਜਾਨਤਃ ।

ਉਤ੍ਪਥਂ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਸ਼ਾਸਨਮ੍ ॥ 13 ॥

ਬਲਮੇष ਕਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੇਤੁਂ ਵਾਪੁਰੁषਰ੍षਭ ।

ਦਾਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਕੈਕੇਯ੍ਯੈ ਰਾਜ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਮਿਦਂ ਤਵ ॥ 14 ॥

ਤ੍ਵਯਾ ਚੈਵ ਮਯਾ ਚੈਵ ਕृਤ੍ਵਾ ਵੈਰਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।

ਕਾऽਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਦਾਤੁਂ ਭਰਤਾਯਾਰਿਸ਼ਾਸਨ ॥ 15 ॥

ਅਨੁਰਕ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਭਾਵੇਨ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਦੇਵਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ।

ਸਤ੍ਯੇਨ ਧਨੁषਾ ਚੈਵ ਦਤ੍ਤੇਨੇष੍ਟੇਨ ਤੇ ਸ਼ਪੇ ॥ 16 ॥

ਦੀਪ੍ਤਮਗ੍ਨਿਮਰਣ੍ਯਂ ਵਾ ਯਦਿ ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਤਿ ।

ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਂ ਤਤ੍ਰ ਮਾਂ ਦੇਵਿ ਤ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਮਵਧਾਰਯ ॥ 17 ॥

ਹਰਾਮਿ ਵੀਰ੍ਯਾਦ੍ਦੁਃਖਂ ਤੇ ਤਮ ਸ੍ਸੂਰ੍ਯ ਇਵੋਦਿਤਃ ।

ਦੇਵੀ ਪਸ਼੍ਯਤੁ ਮੇ ਵੀਰ੍ਯਂ ਰਾਘਵਸ਼੍ਚੈਵ ਪਸ਼੍ਯਤੁ ॥ 18 ॥

ਏਤਤ੍ਤੁ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।

ਉਵਾਚ ਰਾਮਂ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ ਰੁਦਨ੍ਤੀ ਸ਼ੋਕਲਾਲਸਾ ॥ 19 ॥

ਭ੍ਰਾਤੁਸ੍ਤੇ ਵਦਤਃ ਪੁਤ੍ਰ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ।

ਯਦਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰੁष੍ਵ ਯਦਿ ਰੋਚਤੇ ॥ 20 ॥

ਨ ਚਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਵਚ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਪਤ੍ਨ੍ਯਾ ਮਮ ਭਾषਿਤਮ੍ ।

ਵਿਹਾਯ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਂ ਗਨ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਮਾਮਿਤਃ ॥ 21 ॥

ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਯਦਿ ਧਰ੍ਮਿष੍ਠੋ ਧਰ੍ਮਂ ਚਰਿਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ।

ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂष ਮਾਮਿਹਸ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚਰ ਧਰ੍ਮਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 22 ॥

ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषੁਰ੍ਜਨਨੀਂ ਪੁਤ੍ਰ ਸ੍ਵਗृਹੇ ਨਿਯਤੋ ਵਸਨ੍ ।

ਪਰੇਣ ਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵਂ ਗਤਃ ॥ 23 ॥

ਯਥੈਵ ਰਾਜਾ ਪੂਜ੍ਯਸ੍ਤੇ ਗੌਰਵੇਣ ਤਥਾऽਸ੍ਮ੍ਯਹਮ੍ ।

ਤ੍ਵਾਂ ਨਾਹਮਨੁਜਾਨਾਮਿ ਨ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤੋ ਵਨਮ੍ ॥ 24 ॥

ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਯੋਗਾਨ੍ਨ ਮੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਜੀਵਿਤੇਨ ਸੁਖੇਨ ਵਾ ।

ਤ੍ਵਯਾ ਸਹ ਮਮ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤृਣਾਨਾਮਪਿ ਭਕ੍षਣਮ੍ ॥ 25 ॥

ਯਦਿ ਤ੍ਵਂ ਯਾਸ੍ਯਸਿ ਵਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਾਂ ਸ਼ੋਕਲਾਲਸਾਮ੍ ।

ਅਹਂ ਪ੍ਰਾਯਮਿਹਾਸਿष੍ਯੇ ਨ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਜੀਵਿਤੁਮ੍ ॥ 26 ॥

ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਪੁਤ੍ਰ ਨਿਰਯਂ ਲੋਕਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਮਿਵਾਧਰ੍ਮਾਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰ ਸ੍ਸਰਿਤਾਂ ਪਤਿਃ ॥ 27 ॥

ਵਿਲਪਨ੍ਤੀਂ ਤਥਾ ਦੀਨਾਂ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਜਨਨੀਂ ਤਤਃ ।

ਉਵਾਚ ਰਾਮੋ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਵਚਨਂ ਧਰ੍ਮਸਂਹਿਤਮ੍ ॥ 28 ॥

ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਿਤੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਮਤਿਕ੍ਰਮਿਤੁਂ ਮਮ ।

ਪ੍ਰਸਾਦਯੇ ਤ੍ਵਾਂ ਸ਼ਿਰਸਾ ਗਨ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਵਨਮ੍ ॥ 29 ॥

ऋषਿਣਾ ਚ ਪਿਤੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾ ਵ੍ਰਤਚਾਰਿਣਾ ।

ਗੌਰ੍ਹਤਾ ਜਾਨਤਾ ਧਰ੍ਮਂ ਕਣ੍ਡੁਨਾऽਪਿ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ ॥ 30 ॥

ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਚ ਕੁਲੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਗਰਸ੍ਯਾਜ੍ਞਯਾ ਪਿਤੁਃ ।

ਖਨਦ੍ਭਿਸ੍ਸਾਗਰੈਰ੍ਭੂਮਿਮਵਾਪ੍ਤਸ੍ਸੁਮਹਾਨ੍ਵਧਃ ॥ 31 ॥

ਜਾਮਦ੍ਗ੍ਨ੍ਯੇਨ ਰਾਮੇਣ ਰੇਣੁਕਾ ਜਨਨੀ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।

ਕृਤ੍ਤਾ ਪਰਸ਼ੁਨਾऽਰਣ੍ਯੇ ਪਿਤੁਰ੍ਵਚਨਕਾਰਿਣਾ ॥ 32 ॥

ਏਤੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਬਹੁਭਿਰ੍ਦੇਵਿ ਦੇਵਸਮੈਃ ਕृਤਮ੍ ।

ਪਿਤੁਰ੍ਵਚਨਮਕ੍ਲੀਬਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਪਿਤੁਰ੍ਹਿਤਮ੍ ॥ 33 ॥

ਨ ਖਲ੍ਵੇਤਨ੍ਮਯੈਕੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪਿਤृਸ਼ਾਸਨਮ੍ ।

ਏਤੈਰਪਿ ਕृਤਂ ਦੇਵਿ ਯੇ ਮਯਾ ਤਵ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ 34 ॥

ਨਾਹਂ ਧਰ੍ਮਮਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇ ।

ਪੂਰ੍ਵੈਰਯਮਭਿਪ੍ਰੇਤੋ ਗਤੋ ਮਾਰ੍ਗੋऽਨੁਗਮ੍ਯਤੇ ॥ 35 ॥

ਤਦੇਤਤ੍ਤੁ ਮਯਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਭੁਵਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ।

ਪਿਤੁਰ੍ਹਿ ਵਚਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਾਮ ਹੀਯਤੇ ॥ 36 ॥

ਤਾਮੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਨਨੀਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਪੁਨਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।

ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਵਿਦਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਸਰ੍ਵਧਨੁष੍ਮਤਾਮ੍ ॥ 37 ॥

ਤਵ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਜਾਨਾਮਿ ਮਯਿ ਸ੍ਨੇਹਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।

ਵਿਕ੍ਰਮਂ ਚੈਵ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਤੇਜਸ਼੍ਚ ਸੁਦੁਰਾਸਦਮ੍ ॥ 38 ॥

ਮਮ ਮਾਤੁਰ੍ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਮਤੁਲਂ ਸ਼ੁਭਲਕ੍षਣ ।

ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਮਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਮਸ੍ਯ ਚ ॥ 39 ॥

ਧਰ੍ਮੋ ਹਿ ਪਰਮੋ ਲੋਕੇ ਧਰ੍ਮੇ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।

ਧਰ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮੇਤਚ੍ਚ ਪਿਤੁਰ੍ਵਚਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 40 ॥

ਸਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯ ਚ ਪਿਤੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਮਾਤੁਰ੍ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯ ਵਾ ।

ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵृਥਾ ਵੀਰ ਧਰ੍ਮਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਾ ॥ 41 ॥

ਸੋऽਹਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਪਿਤੁਰ੍ਨਿਯੋਗਮਤਿਵਰ੍ਤਿਤੁਮ੍ ।

ਪਿਤੁਰ੍ਹਿਵਚਨਾਦ੍ਵੀਰ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾऽਹਂ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਃ ॥ 42 ॥

ਤਦੇਤਾਂ ਵਿਸृਜਾਨਾਰ੍ਯਾਂ ਕ੍षਤ੍ਰਧਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਮਤਿਮ੍ ।

ਧਰ੍ਮਮਾਸ਼੍ਰਯ ਮਾ ਤੈਕ੍ष੍ਣ੍ਯਂ ਮਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰਨੁਗਮ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 43 ॥

ਤਮੇਵਮੁਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸੌਹਾਰ੍ਦਾਦ੍ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਾਗ੍ਰਜਃ ।

ਉਵਾਚ ਭੂਯਃ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਸ਼੍ਸ਼ਿਰਸਾਨਤਃ ॥ 44 ॥

ਅਨੁਮਨ੍ਯਸ੍ਵ ਮਾਂ ਦੇਵਿ ਗਮਿष੍ਯਨ੍ਤਮਿਤੋ ਵਨਮ੍ ।

ਸ਼ਾਪਿਤਾऽਸਿ ਮਮ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਕੁਰੁ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਾਨਿ ਮੇ ॥ 45 ॥

ਤੀਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਵਨਾਤ੍ਪੁਨਰੇष੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਪੁਰੀਮ੍ ।

ਯਯਾਤਿਰਿਵ ਰਾਜਰ੍षਿਃਪੁਰਾ ਹਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰ੍ਦਿਵਮ੍ ॥ 46 ॥

ਸ਼ੋਕਸ੍ਸਨ੍ਧਾਰ੍ਯਤਾਂ ਮਾਤ ਰ੍ਹृਦਯੇ ਸਾਧੁ ਮਾ ਸ਼ੁਚਃ ।

ਵਨਵਾਸਾਦਿਹੈष੍ਯਾਮਿ ਪੁਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਿਤੁਰ੍ਵਚਃ ॥ 47 ॥

ਤ੍ਵਯਾ ਮਯਾ ਚ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਨ ਸੁਮਿਤ੍ਰਯਾ ।

ਪਿਤੁਰ੍ਨਿਯੋਗੇ ਸ੍ਥਾਤਵ੍ਯਮੇष ਧਰ੍ਮਸ੍ਸਨਾਤਨਃ ॥ 48 ॥

ਅਮ੍ਬ ਸਂਹृਤ੍ਯ ਸਮ੍ਭਾਰਾਨ੍ ਦੁਃਖਂ ਹृਦਿ ਨਿਗृਹ੍ਯ ਚ ।

ਵਨਵਾਸਕृਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਮ ਧਰ੍ਮ੍ਯਾऽਨੁ ਵਰ੍ਤ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 49 ॥

ਏਤਦ੍ਵਚਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਮਾਤਾ ਸੁਧਰ੍ਮ੍ਯਮਵ੍ਯਗ੍ਰਮਵਿਕ੍ਲਬਂ ਚ ।

ਮृਤੇਵ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲਭ੍ਯ ਦੇਵੀ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਰਾਮਂ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯੁਵਾਚ ॥ 50 ॥

ਯਥੈਵ ਤੇ ਪੁਤ੍ਰ ਪਿਤਾ ਤਥਾऽਹਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਣ ਸੁਹृਤ੍ਤਯਾ ਚ ।

ਨ ਤ੍ਵਾऽਨੁਜਾਨਾਮਿ ਨ ਮਾਂ ਵਿਹਾਯ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾਮਰ੍ਹਸਿ ਗਨ੍ਤੁਮੇਵਮ੍ ॥ 51 ॥

ਕਿਂ ਜੀਵਿਤੇਨੇਹ ਵਿਨਾ ਤ੍ਵਯਾ ਮੇ ਲੋਕੇਨ ਵਾ ਕਿਂ ਸ੍ਵਧਯਾऽਮृਤੇਨ ।

ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਤਵ ਸਨ੍ਨਿਧਾਨਂ ਮਮੇਹ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਦਪਿ ਜੀਵਲੋਕਾਤ੍ ॥ 52 ॥

ਨਰੈਰਿਵੋਲ੍ਕਾਭਿਰਪੋਹ੍ਯਮਾਨੋ ਮਹਾਗਜੋऽਧ੍ਵਾਨਮਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ।

ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਜਜ੍ਵਾਲ ਵਿਲਾਪਮੇਵਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਰਾਮਃ ਕਰੁਣਂ ਜਨਨ੍ਯਾਃ ॥ 53 ॥

ਸ ਮਾਤਰਂ ਚੈਵ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਲ੍ਪਾ ਮਾਰ੍ਤਂ ਚ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮਭਿਪ੍ਰਤਪ੍ਤਮ੍ ।

ਧਰ੍ਮੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਧਰ੍ਮ੍ਯਮੁਵਾਚ ਵਾਕ੍ਯਂ ਯਥਾ ਸ ਏਵਾਰ੍ਹਤਿ ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ॥ 54 ॥

ਅਹਂ ਹਿ ਤੇ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਜਾਨਾਮਿ ਭਕ੍ਤਿਂ ਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮਂ ਚ ।

ਮਮ ਤ੍ਵਭਿਪ੍ਰਾਯਮਸਨ੍ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਹਾਭ੍ਯਰ੍ਦਸਿ ਮਾਂ ਸੁਦੁਃਖਮ੍ ॥ 55 ॥

ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਾਃ ਖਲੁ ਤਾਤ ਲੋਕੇ ਸਮੀਕ੍षਿਤਾ ਧਰ੍ਮਫਲੋਦਯੇषੁ ।

ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਯੁਰਸਂਸ਼ਯਂ ਮੇ ਭਾਰ੍ਯੇਵ ਵਸ਼੍ਯਾऽਭਿਮਤਾ ਸੁਪੁਤ੍ਰਾ ॥ 56 ॥

ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਯੁਰਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟਾ ਧਰ੍ਮੋ ਯਤ ਸ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦੁਪਕ੍ਰਮੇਤ ।

ਦ੍ਵੇष੍ਯੋ ਭਵਤ੍ਯਰ੍ਥਪਰੋ ਹਿ ਲੋਕੇ ਕਾਮਾਤ੍ਮਤਾ ਖਲ੍ਵਪਿ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ॥ 57 ॥

ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਰਾਜਾ ਚ ਪਿਤਾ ਚ ਵृਦ੍ਧਃ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਪ੍ਰਹਰ੍षਾਦ੍ਯਦਿ ਵਾऽਪਿ ਕਾਮਾਤ੍ ।

ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਵੇਕ੍ष੍ਯ ਧਰ੍ਮਂ ਕਸ੍ਤਨ੍ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਦਨृਸ਼ਂਸਵृਤ੍ਤਿਃ ॥ 58 ॥

ਸ ਵੈ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਮਿ ਪਿਤੁਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਮਿਮਾਮਕਰ੍ਤੁਂ ਸਕਲਾਂ ਯਥਾਵਤ੍ ।

ਸ ਹ੍ਯਾਵਯੋਸ੍ਤਾਤ ਗੁਰੁਰ੍ਨਿਯੋਗੇ ਦੇਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭਰ੍ਤਾ ਸ ਗਤਿ ਸ੍ਸਧਰ੍ਮਃ ॥ 59 ॥

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਨਰ੍ਜੀਵਤਿ ਧਰ੍ਮਰਾਜੇ ਵਿਸ਼ੇषਤਸ੍ਸ੍ਵੇ ਪਥਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ।

ਦੇਵੀ ਮਯਾ ਸਾਰ੍ਧਮਿਤੋऽਪਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਕਥਂ ਸ੍ਵਿਦਨ੍ਯਾ ਵਿਧਵੇਵ ਨਾਰੀ ॥ 60 ॥

ਸਾ ਮਾऽਨੁਮਨ੍ਯਸ੍ਵ ਵਨਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਂ ਕੁਰੁष੍ਵ ਨ ਸ੍ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਾਨਿ ਦੇਵਿ ।

ਯਥਾ ਸਮਾਪ੍ਤੇ ਪੁਨਰਾਵ੍ਰਜੇਯਂ ਯਥਾ ਹਿ ਸਤ੍ਯੇਨ ਪੁਨਰ੍ਯਯਾਤਿਃ ॥ 61 ॥

ਯਸ਼ੋ ਹ੍ਯਹਂ ਕੇਵਲਰਾਜ੍ਯਕਾਰਣਾ ਨ੍ਨ ਪृष੍ਠਤਃ ਕਰ੍ਤੁਮਲਂ ਮਹੋਦਯਮ੍ ।

ਅਦੀਰ੍ਘਕਾਲੇ ਨ ਤੁ ਦੇਵਿ ਜੀਵਿਤੇ ਵृਣੇऽਵਰਾਮਦ੍ਯ ਮਹੀਮਧਰ੍ਮਤਃ ॥ 62 ॥

ਪ੍ਰਸਾਦਯਨ੍ਨਰਵृषਭ ਸ੍ਸਮਾਤਰਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮਾਜ੍ਜਿਗਮਿषੁਰੇਵ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ ।

ਅਥਾਨੁਜਂ ਭृਸ਼ਮਨੁਸ਼ਾਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਕਾਰ ਤਾਂ ਹृਦਿ ਜਨਨੀਂ ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਮ੍ ॥ 63 ॥

ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekaviṃśassargaḥ |

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |

uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||

na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |

tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |

nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |

yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||

na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |

svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||

devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |

avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |

putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||

yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |

tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |

ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||

nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |

kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||

bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |

sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||

protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |

amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |

utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||

balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |

dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |

kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||

anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |

satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |

praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||

harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |

devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||

etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |

uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||

bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |

yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||

na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |

vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |

śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |

pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |

tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||

tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |

tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |

ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||

tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |

brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |

uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |

prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||

ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |

gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |

khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||

jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |

kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |

piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||

na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |

etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |

pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||

tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |

piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||

tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |

vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |

vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||

mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |

abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |

dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||

saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |

na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||

so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |

piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||

tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |

dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||

tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |

uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |

śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||

tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |

yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||

śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |

vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |

piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||

amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |

vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||

etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |

mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||

yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |

na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||

kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |

śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||

narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |

bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||

sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |

dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |

mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |

te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||

yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |

dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |

yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||

sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |

sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||

tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |

devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||

sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |

yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||

yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |

adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |

athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||