📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ਵਿਦੁਰ ਨੀਤਿ - ਉਦ੍ਯੋਗ ਪਰ੍ਵਮ੍, ਅਧ੍ਯਾਯਃ 37
Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 37
Vyasa Gurmukhi
॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ
ਵਿਦੁਰਵਾਕ੍ਯੇ ਸਪ੍ਤਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮਨੁਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਵੈਚਿਤ੍ਰਵੀਰ੍ਯ ਪੁਰੁषਾਨਾਕਾਸ਼ਂ ਮੁष੍ਟਿਭਿਰ੍ਘ੍ਨਤਃ ॥ 1॥
ਤਾਨੇਵਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਹਿ ਧਨੁਰਨਾਮ੍ਯਂ ਨਮਤੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਅਥੋ ਮਰੀਚਿਨਃ ਪਾਦਾਨਨਾਮ੍ਯਾਨ੍ਨਮਤਸ੍ਤਥਾ ॥ 2॥
ਯਸ਼੍ਚਾਸ਼ਿष੍ਯਂ ਸ਼ਾਸਤਿ ਯਸ਼੍ ਚ ਕੁਪ੍ਯਤੇ
ਯਸ਼੍ਚਾਤਿਵੇਲਂ ਭਜਤੇ ਦ੍ਵਿषਨ੍ਤਮ੍ ।
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਯੋऽਰਕ੍षਤਿ ਭਦ੍ਰਮਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਯਸ਼੍ਚਾਯਾਚ੍ਯਂ ਯਾਚਤਿ ਯਸ਼੍ ਚ ਕਤ੍ਥਤੇ ॥ 3॥
ਯਸ਼੍ਚਾਭਿਜਾਤਃ ਪ੍ਰਕਰੋਤ੍ਯਕਾਰ੍ਯਂ
ਯਸ਼੍ਚਾਬਲੋ ਬਲਿਨਾ ਨਿਤ੍ਯਵੈਰੀ ।
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾਯ ਚ ਯੋ ਬ੍ਰਵੀਤਿ
ਯਸ਼੍ਚਾਕਾਮ੍ਯਂ ਕਾਮਯਤੇ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ 4॥
ਵਧ੍ਵਾ ਹਾਸਂ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰੋ ਯਸ਼੍ ਚ ਮਨ੍ਯਤੇ
ਵਧ੍ਵਾ ਵਸਨ੍ਨੁਤ ਯੋ ਮਾਨਕਾਮਃ ।
ਪਰਕ੍षੇਤ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਵਪਤਿ ਯਸ਼੍ਚ ਬੀਜਂ
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਚ ਯਃ ਪਰਿਵਦਤੇऽਤਿਵੇਲਮ੍ ॥ 5॥
ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਨ ਸ੍ਮਰਾਮੀਤ੍ਯੁਵਾਚ
ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਯਃ ਕਤ੍ਥਤਿ ਯਾਚ੍ਯਮਾਨਃ ।
ਯਸ਼੍ਚਾਸਤਃ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਮੁਪਾਸਤੀਹ
ਏਤੇऽਨੁਯਾਨ੍ਤ੍ਯਨਿਲਂ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਾਃ ॥ 6॥
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਯਥਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਯੋ ਮਨੁष੍ਯਸ੍
ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਥਾ ਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਂ ਸ ਧਰ੍ਮਃ ।
ਮਾਯਾਚਾਰੋ ਮਾਯਯਾ ਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਃ
ਸਾਧ੍ਵਾਚਾਰਃ ਸਾਧੁਨਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਦੇਯਃ ॥ 7॥
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਉਵਾਚ ।
ਸ਼ਤਾਯੁਰੁਕ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਃ ਸਰ੍ਵਵੇਦੇषੁ ਵੈ ਯਦਾ ।
ਨਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਥ ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਯੁਃ ਕੇਨੇਹ ਹੇਤੁਨਾ ॥ 8॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਅਤਿਵਾਦੋऽਤਿਮਾਨਸ਼੍ਚ ਤਥਾਤ੍ਯਾਗੋ ਨਰਾਧਿਪਃ ।
ਕ੍ਰੋਧਸ਼੍ਚਾਤਿਵਿਵਿਤ੍ਸਾ ਚ ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੋਹਸ਼੍ਚ ਤਾਨਿ षਟ੍ ॥ 9॥
ਏਤ ਏਵਾਸਯਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣਾਃ ਕृਨ੍ਤਨ੍ਤ੍ਯਾਯੂਂषਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।
ਏਤਾਨਿ ਮਾਨਵਾਨ੍ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਨ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਭਦ੍ਰਮਸ੍ਤੁ ਤੇ ॥ 10॥
ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਸ੍ਯੈਤਿ ਯੋ ਦਾਰਾਨ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਗੁਰੁ ਤਕ੍ਪਗਃ ।
ਵृषਲੀ ਪਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜੋ ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਨਪਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰਤ ॥ 11॥
ਸ਼ਰਣਾਗਤਹਾ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਣੈਃ ਸਮਾਃ ।
ਏਤੈਃ ਸਮੇਤ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ॥ 12॥
ਗृਹੀ ਵਦਾਨ੍ਯੋऽਨਪਵਿਦ੍ਧ ਵਾਕ੍ਯਃ
ਸ਼ੇषਾਨ੍ਨ ਭੋਕਾਪ੍ਯਵਿਹਿਂਸਕਸ਼੍ ਚ ।
ਨਾਨਰ੍ਥਕृਤ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਕਲਿਃ ਕृਤਜ੍ਞਃ
ਸਤ੍ਯੋ ਮृਦੁਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੁਪੈਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ॥ 13॥
ਸੁਲਭਾਃ ਪੁਰੁषਾ ਰਾਜਨ੍ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨਃ ।
ਅਪ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਤੁ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਚ ਦੁਰ੍ਲਭਃ ॥ 14॥
ਯੋ ਹਿ ਧਰ੍ਮਂ ਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਿਤ੍ਵਾ ਭਰ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ ।
ਅਪ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਹ ਪਥ੍ਯਾਨਿ ਤੇਨ ਰਾਜਾ ਸਹਾਯਵਾਨ੍ ॥ 15॥
ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਕੁਲਾਰ੍ਥੇ ਪੁਰੁषਂ ਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਕੁਲਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।
ਗ੍ਰਾਮਂ ਜਨਪਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਆਤ੍ਮਾਰ੍ਥੇ ਪृਥਿਵੀਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ 16॥
ਆਪਦਰ੍ਥਂ ਧਨਂ ਰਕ੍षੇਦ੍ਦਾਰਾਨ੍ਰਕ੍षੇਦ੍ਧਨੈਰਪਿ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਤਤਂ ਰਕ੍षੇਦ੍ਦਾਰੈਰਪਿ ਧਨੈਰਪਿ ॥ 17॥
ਉਕ੍ਤਂ ਮਯਾ ਦ੍ਯੂਤਕਾਲੇऽਪਿ ਰਾਜਨ੍
ਨੈਵਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਚਨਂ ਪ੍ਰਾਤਿਪੀਯ ।
ਤਦੌषਧਂ ਪਥ੍ਯਮਿਵਾਤੁਰਸ੍ਯ
ਨ ਰੋਚਤੇ ਤਵ ਵੈਚਿਤ੍ਰ ਵੀਰ੍ਯ ॥ 18॥
ਕਾਕੈਰਿਮਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਬਰ੍ਹਾਨ੍ਮਯੂਰਾਨ੍
ਪਰਾਜੈष੍ਠਾਃ ਪਾਣ੍ਡਵਾਨ੍ਧਾਰ੍ਤਰਾष੍ਟ੍ਰੈਃ ।
ਹਿਤ੍ਵਾ ਸਿਂਹਾਨ੍ਕ੍ਰੋष੍ਟੁ ਕਾਨ੍ਗੂਹਮਾਨਃ
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਸ਼ੋਚਿਤਾ ਤ੍ਵਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ 19॥
ਯਸ੍ਤਾਤ ਨ ਕ੍ਰੁਧ੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ
ਭृਤ੍ਯਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿਤੇ ਰਤਸ੍ਯ ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਭृਤ੍ਯਾ ਭਰ੍ਤਰਿ ਵਿਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤਿ
ਨ ਚੈਨਮਾਪਤ੍ਸੁ ਪਰਿਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ॥ 20॥
ਨ ਭृਤ੍ਯਾਨਾਂ ਵृਤ੍ਤਿ ਸਂਰੋਧਨੇਨ
ਬਾਹ੍ਯਂ ਜਨਂ ਸਞ੍ਜਿਘृਕ੍षੇਦਪੂਰ੍ਵਮ੍ ।
ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯੇਨਮੁਚਿਤਾਵਰੁਦ੍ਧਾਃ
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਹ੍ਯਮਾਤ੍ਯਾਃ ਪਰਿਹੀਨਭੋਗਾਃ ॥ 21॥
ਕृਤ੍ਯਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍
ਆਯਵ੍ਯਯਾਵਨੁਰੂਪਾਂ ਚ ਵृਤ੍ਤਿਮ੍ ।
ਸਙ੍ਗृਹ੍ਣੀਯਾਦਨੁਰੂਪਾਨ੍ਸਹਾਯਾਨ੍
ਸਹਾਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਹਿ ਦੁष੍ਕਰਾਣਿ ॥ 22॥
ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਯੋ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਰ੍ਤੁਃ
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਕਰੋਤ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰੀਃ ।
ਵਕ੍ਤਾ ਹਿਤਾਨਾਮਨੁਰਕ੍ਤ ਆਰ੍ਯਃ
ਸ਼ਕ੍ਤਿਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮੇਵ ਹਿ ਸੋऽਨੁਕਮ੍ਪ੍ਯਃ ॥ 23॥
ਵਾਕ੍ਯਂ ਤੁ ਯੋ ਨਾਦ੍ਰਿਯਤੇऽਨੁਸ਼ਿष੍ਟਃ
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹ ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿਯੁਜ੍ਯਮਾਨਃ ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਭਿਮਾਨੀ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਵਾਦੀ
ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਃ ਸ ਤਾਦृਕ੍ਤ੍ਵਰਯੈਵ ਭृਤ੍ਯਃ ॥ 24॥
ਅਸ੍ਤਬ੍ਧਮਕ੍ਲੀਬਮਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਂ
ਸਾਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ष੍ਣਮਹਾਰ੍ਯਮਨ੍ਯੈਃ ।
ਅਰੋਗ ਜਾਤੀਯਮੁਦਾਰਵਾਕ੍ਯਂ
ਦੂਤਂ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯष੍ਟ ਗੁਣੋਪਪਨ੍ਨਮ੍ ॥ 25॥
ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਾਜ੍ਜਾਤੁ ਪਰਸ੍ਯ ਗੇਹਂ
ਗਚ੍ਛੇਨ੍ਨਰਸ਼੍ਚੇਤਯਾਨੋ ਵਿਕਾਲੇ ।
ਨ ਚਤ੍ਵਰੇ ਨਿਸ਼ਿ ਤਿष੍ਠੇਨ੍ਨਿਗੂਢੋ
ਨ ਰਾਜਨ੍ਯਾਂ ਯੋषਿਤਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯੀਤ ॥ 26॥
ਨ ਨਿਹ੍ਨਵਂ ਸਤ੍ਰ ਗਤਸ੍ਯ ਗਚ੍ਛੇਤ੍
ਸਂਸृष੍ਟ ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕੁਸਙ੍ਗਤਸ੍ਯ ।
ਨ ਚ ਬ੍ਰੂਯਾਨ੍ਨਾਸ਼੍ਵਸਾਮਿ ਤ੍ਵਯੀਤਿ
ਸ ਕਾਰਣਂ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ॥ 27॥
ਘृਣੀ ਰਾਜਾ ਪੁਂਸ਼੍ਚਲੀ ਰਾਜਭृਤ੍ਯਃ
ਪੁਤ੍ਰੋ ਭ੍ਰਾਤਾ ਵਿਧਵਾ ਬਾਲ ਪੁਤ੍ਰਾ ।
ਸੇਨਾ ਜੀਵੀ ਚੋਦ੍ਧृਤ ਭਕ੍ਤ ਏਵ
ਵ੍ਯਵਹਾਰੇ ਵੈ ਵਰ੍ਜਨੀਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰੇਤੇ ॥ 28॥
ਗੁਣਾ ਦਸ਼ ਸ੍ਨਾਨਸ਼ੀਲਂ ਭਜਨ੍ਤੇ
ਬਲਂ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਤਾ ਚ
ਸ਼੍ਰੀਃ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਰਾਸ਼੍ਚ ਨਾਰ੍ਯਃ ॥ 29॥
ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ षਣ੍ਮਿਤਭੁਕ੍ਤਂ ਭਜਨ੍ਤੇ
ਆਰੋਗ੍ਯਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸੁਖਂ ਬਲਂ ਚ ।
ਅਨਾਵਿਲਂ ਚਾਸ੍ਯ ਭਵੇਦਪਤ੍ਯਂ
ਨ ਚੈਨਮਾਦ੍ਯੂਨ ਇਤਿ ਕ੍षਿਪਨ੍ਤਿ ॥ 30॥
ਅਕਰ੍ਮ ਸ਼ੀਲਂ ਚ ਮਹਾਸ਼ਨਂ ਚ
ਲੋਕਦ੍ਵਿष੍ਟਂ ਬਹੁ ਮਾਯਂ ਨृਸ਼ਂਸਮ੍ ।
ਅਦੇਸ਼ਕਾਲਜ੍ਞਮਨਿष੍ਟ ਵੇषਮ੍
ਏਤਾਨ੍ਗृਹੇ ਨ ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਯੀਤ ॥ 31॥
ਕਦਰ੍ਯਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਕਮਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚ
ਵਰਾਕ ਸਮ੍ਭੂਤਮਮਾਨ੍ਯ ਮਾਨਿਨਮ੍ ।
ਨਿष੍ਠੂਰਿਣਂ ਕृਤਵੈਰਂ ਕृਤਘ੍ਨਮ੍
ਏਤਾਨ੍ਭृਤਾਰ੍ਤੋऽਪਿ ਨ ਜਾਤੁ ਯਾਚੇਤ੍ ॥ 32॥
ਸਙ੍ਕ੍ਲਿष੍ਟਕਰ੍ਮਾਣਮਤਿਪ੍ਰਵਾਦਂ
ਨਿਤ੍ਯਾਨृਤਂ ਚਾਦृਢ ਭਕ੍ਤਿਕਂ ਚ ।
ਵਿਕृष੍ਟਰਾਗਂ ਬਹੁਮਾਨਿਨਂ ਚਾਪ੍ਯ੍
ਏਤਾਨ੍ਨ ਸੇਵੇਤ ਨਰਾਧਮਾਨ੍षਟ੍ ॥ 33॥
ਸਹਾਯਬਨ੍ਧਨਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾਃ ਸਹਾਯਾਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਬਨ੍ਧਨਾਃ ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਬਨ੍ਧਨਾਵੇਤੌ ਵਿਨਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਃ ॥ 34॥
ਉਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਾਨਨृਣਾਂਸ਼੍ਚ ਕृਤ੍ਵਾ
ਵृਤ੍ਤਿਂ ਚ ਤੇਭ੍ਯੋऽਨੁਵਿਧਾਯ ਕਾਂ ਚਿਤ੍ ।
ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੁਮਾਰੀਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾ
ਅਰਣ੍ਯਸਂਸ੍ਥੋ ਮੁਨਿਵਦ੍ਬੁਭੂषੇਤ੍ ॥ 35॥
ਹਿਤਂ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਸੁਖਾਵਹਮ੍ ।
ਤਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦੀਸ਼੍ਵਰੋ ਹ੍ਯੇਤਨ੍ਮੂਲਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ ॥ 36॥
ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤੇਜਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੁਤ੍ਥਾਨਮੇਵ ਚ ।
ਵ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿ ਭਯਂ ਕੁਤਃ ॥ 37॥
ਪਸ਼੍ਯ ਦੋषਾਨ੍ਪਾਣ੍ਡਵੈਰ੍ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਤ੍ਵਂ
ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਥੇਰਨ੍ਨਪਿ ਦੇਵਾਃ ਸ ਸ਼ਕ੍ਰਾਃ ।
ਪੁਤ੍ਰੈਰ੍ਵੈਰਂ ਨਿਤ੍ਯਮੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਵਾਸੋ
ਯਸ਼ਃ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿषਤਾਂ ਚ ਹਰ੍षਃ ॥ 38॥
ਭੀष੍ਮਸ੍ਯ ਕੋਪਸ੍ਤਵ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਲ੍ਪ
ਦ੍ਰੋਣਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਯੁਧਿष੍ਠਿਰਸ੍ਯ ।
ਉਤ੍ਸਾਦਯੇਲ੍ਲੋਕਮਿਮਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਃ
ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਗ੍ਰਹਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਿਵਾਪਤਨ੍ਖੇ ॥ 39॥
ਤਵ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ਤਂ ਚੈਵ ਕਰ੍ਣਃ ਪਞ੍ਚ ਚ ਪਾਣ੍ਡਵਾਃ ।
ਪृਥਿਵੀਮਨੁਸ਼ਾਸੇਯੁਰਖਿਲਾਂ ਸਾਗਰਾਮ੍ਬਰਾਮ੍ ॥ 40॥
ਧਾਰ੍ਤਰਾष੍ਟ੍ਰਾ ਵਨਂ ਰਾਜਨ੍ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਸੁਤਾ ਮਤਾਃ ।
ਮਾ ਵਨਂ ਛਿਨ੍ਧਿ ਸ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਂ ਮਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਨ੍ਨੀਨਸ਼ੋ ਵਨਾਤ੍ ॥ 41॥
ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਨਮृਤੇ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਨ੍ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾ ਨ ਸ੍ਯੁਰृਤੇ ਵਨਮ੍ ।
ਵਨਂ ਹਿ ਰਕ੍ष੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੈਰ੍ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਨ੍ਰਕ੍षਤਿ ਕਾਨਨਮ੍ ॥ 42॥
ਨ ਤਥੇਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਕਲ੍ਯਾਣਾਃ ਪਰੇषਾਂ ਵੇਦਿਤੁਂ ਗੁਣਾਨ੍ ।
ਯਥੈषਾਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨੈਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ ਪਾਪਚੇਤਸਃ ॥ 43॥
ਅਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪਰਾਮਿਚ੍ਛਨ੍ਧਰ੍ਮਮੇਵਾਦਿਤਸ਼੍ ਚਰੇਤ੍ ।
ਨ ਹਿ ਧਰ੍ਮਾਦਪੈਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਾਦਿਵਾਮृਤਮ੍ ॥ 44॥
ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਵਿਰਤਃ ਪਾਪਾਤ੍ਕਲ੍ਯਾਣੇ ਚ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਃ ।
ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਬੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਵਿਕृਤਿਰ੍ਸ਼੍ਚ ਯਾ ॥ 45॥
ਯੋ ਧਰ੍ਮਮਰ੍ਥਂ ਕਾਮਂ ਚ ਯਥਾਕਾਲਂ ਨਿषੇਵਤੇ ।
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਸਂਯੋਗਂ ਯੋऽਮੁਤ੍ਰੇਹ ਚ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ॥ 46॥
ਸਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ਯੋ ਵੇਗਮੁਤ੍ਥਿਤਂ ਕ੍ਰੋਧਹਰ੍षਯੋਃ ।
ਸ ਸ਼੍ਰਿਯੋ ਭਾਜਨਂ ਰਾਜਨ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਤ੍ਸੁ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ॥ 47॥
ਬਲਂ ਪਞ੍ਚ ਵਿਧਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ।
ਯਤ੍ਤੁ ਬਾਹੁਬਲਂ ਨਾਮ ਕਨਿष੍ਠਂ ਬਲਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ 48॥
ਅਮਾਤ੍ਯਲਾਭੋ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਬਲਮੁਚ੍ਯਤੇ ।
ਧਨਲਾਭਸ੍ਤृਤੀਯਂ ਤੁ ਬਲਮਾਹੁਰ੍ਜਿਗੀषਵਃ ॥ 49॥
ਯਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਹਜਂ ਰਾਜਨ੍ਪਿਤृਪੈਤਾਮਹਂ ਬਲਮ੍ ।
ਅਭਿਜਾਤ ਬਲਂ ਨਾਮ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਬਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ 50॥
ਯੇਨ ਤ੍ਵੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਙ੍ਗृਹੀਤਾਨਿ ਭਾਰਤ ।
ਯਦ੍ਬਲਾਨਾਂ ਬਲਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਬਲਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ 51॥
ਮਹਤੇ ਯੋऽਪਕਾਰਾਯ ਨਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਵੇਨ੍ਨਰਃ ।
ਤੇਨ ਵੈਰਂ ਸਮਾਸਜ੍ਯ ਦੂਰਸ੍ਥੋऽਸ੍ਮੀਤਿ ਨਾਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ ॥ 52॥
ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਰਾਜਸੁ ਸਰ੍ਪੇषੁ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੇਵਿषੁ ।
ਭੋਗੇ ਚਾਯੁषਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 53॥
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਸ਼ਰੇਣਾਭਿਹਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਸ਼੍
ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਨ ਚੌषਧਾਨਿ ।
ਨ ਹੋਮਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਨ ਚ ਮਙ੍ਗਲਾਨਿ
ਨਾਥਰ੍ਵਣਾ ਨਾਪ੍ਯਗਦਾਃ ਸੁਸਿਦ੍ਧਾਃ ॥ 54॥
ਸਰ੍ਪਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਸਿਂਹਸ਼੍ਚ ਕੁਲਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ ।
ਨਾਵਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨੁष੍ਯੇਣ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਹ੍ਯਤਿਤੇਜਸਃ ॥ 55॥
ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਤੇਜੋ ਮਹਲ੍ਲੋਕੇ ਗੂਢਸ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਦਾਰੁषੁ ।
ਨ ਚੋਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤਦ੍ਦਾਰੁ ਯਾਵਨ੍ਨੋ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਪਰੈਃ ॥ 56॥
ਸ ਏਵ ਖਲੁ ਦਾਰੁਭ੍ਯੋ ਯਦਾ ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ।
ਤਦਾ ਤਚ੍ਚ ਵਨਂ ਚਾਨ੍ਯਨ੍ਨਿਰ੍ਦਹਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਤੇਜਸਾ ॥ 57॥
ਏਵਮੇਵ ਕੁਲੇ ਜਾਤਾਃ ਪਾਵਕੋਪਮ ਤੇਜਸਃ ।
ਕ੍षਮਾਵਨ੍ਤੋ ਨਿਰਾਕਾਰਾਃ ਕਾष੍ਠੇऽਗ੍ਨਿਰਿਵ ਸ਼ੇਰਤੇ ॥ 58॥
ਲਤਾ ਧਰ੍ਮਾ ਤ੍ਵਂ ਸਪੁਤ੍ਰਃ ਸ਼ਾਲਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਸੁਤਾ ਮਤਾਃ ।
ਨ ਲਤਾ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜਾਤੁ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਮਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ॥ 59॥
ਵਨਂ ਰਾਜਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਪੁਤ੍ਰੋऽਮ੍ਬਿਕੇਯ
ਸਿਂਹਾਨ੍ਵਨੇ ਪਾਣ੍ਡਵਾਂਸ੍ਤਾਤ ਵਿਦ੍ਧਿ ।
ਸਿਂਹੈਰ੍ਵਿਹੀਨਂ ਹਿ ਵਨਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯੇਤ੍
ਸਿਂਹਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯੇਯੁਰृਤੇ ਵਨੇਨ ॥ 60॥
॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ
ਵਿਦੁਰਵਾਕ੍ਯੇ ਸਪ੍ਤਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 37॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |
vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||
tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |
atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||
yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate
yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |
striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te
yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||
yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ
yaścābalo balinā nityavairī |
aśraddadhānāya ca yo bravīti
yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||
vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate
vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ
striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||
yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca
dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |
yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha
ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||
yasminyathā vartate yo manuṣyas
tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ
sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |
nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||
vidura uvāca |
ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |
krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||
eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |
etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||
viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |
vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||
śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||
gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ
śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ
satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||
yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||
uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan
naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya
na rocate tava vaicitra vīrya || 18||
kākairimāṃścitrabarhānmayūrān
parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |
hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ
prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ
bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti
na cainamāpatsu parityajanti || 20||
na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena
bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |
tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ
snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy
āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān
sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||
abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ
sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ
śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||
vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ
pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |
prajñābhimānī pratikūlavādī
tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||
astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ
sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |
aroga jātīyamudāravākyaṃ
dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||
na viśvāsājjātu parasya gehaṃ
gacchennaraścetayāno vikāle |
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho
na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||
na nihnavaṃ satra gatasya gacchet
saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |
na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti
sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||
ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ
putro bhrātā vidhavā bāla putrā |
senā jīvī coddhṛta bhakta eva
vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante
balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca
śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||
guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante
ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |
anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ
na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||
akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca
lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |
adeśakālajñamaniṣṭa veṣam
etāngṛhe na prativāsayīta || 31||
kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca
varāka sambhūtamamānya māninam |
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam
etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||
saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ
nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |
vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy
etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||
sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |
anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||
utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā
vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |
sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā
araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||
hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |
tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||
buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |
vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||
paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ
yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |
putrairvairaṃ nityamudvignavāso
yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||
bhīṣmasya kopastava cendra kalpa
droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ
śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||
tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |
pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||
dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||
na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |
vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||
na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |
yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||
arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |
na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||
yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |
tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||
yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |
dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||
sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |
sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||
balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |
yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||
amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |
dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||
yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |
abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||
yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |
yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||
mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |
tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||
strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |
bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||
prajñā śareṇābhihatasya jantoś
cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |
na homamantrā na ca maṅgalāni
nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||
sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |
nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||
agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |
na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||
sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |
tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||
evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||
latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||
vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya
siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet
siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever