📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ਵਿਦੁਰ ਨੀਤਿ - ਉਦ੍ਯੋਗ ਪਰ੍ਵਮ੍, ਅਧ੍ਯਾਯਃ 33
Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 33
Vyasa Gurmukhi
॥ ਅਥ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ ਵਿਦੁਰਨੀਤਿਵਾਕ੍ਯੇ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥
ਵੈਸ਼ਮ੍ਪਾਯਨ ਉਵਾਚ ।
ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਹ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰੋ ਮਹੀਪਤਿਃ ।
ਵਿਦੁਰਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤਮਿਹਾਨਯ ਮਾਚਿਰਮ੍ ॥ 1॥
ਪ੍ਰਹਿਤੋ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰੇਣ ਦੂਤਃ ਕ੍षਤ੍ਤਾਰਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਮਹਾਰਾਜੋ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਦਿਦृਕ੍षਤਿ ॥ 2॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਿਦੁਰਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਜਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਾਯ ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥ ਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿਵੇਦਯ ॥ 3॥
ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥ ਉਵਾਚ ।
ਵਿਦੁਰੋऽਯਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਵ ਸ਼ਾਸਨਾਤ੍ ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਤੇ ਪਾਦੌ ਕਿਂ ਕਰੋਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਾਧਿ ਮਾਮ੍ ॥ 4॥
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਉਵਾਚ ।
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਂ ਵਿਦੁਰਂ ਦੀਰ੍ਘਦਰ੍ਸ਼ਿਨਮ੍ ।
ਅਹਂ ਹਿ ਵਿਦੁਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਨਾਕਾਲ੍ਯੋ ਜਾਤੁ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ॥ 5॥
ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥ ਉਵਾਚ ।
ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਪੁਰਂ ਕ੍षਤ੍ਤਰ੍ਮਹਾਰਾਜਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।
ਨ ਹਿ ਤੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇऽਕਾਲ੍ਯੋ ਜਾਤੁ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਮਾਮ੍ ॥ 6॥
ਵੈਸ਼ਮ੍ਪਾਯਨ ਉਵਾਚ ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਵਿਦੁਰੋ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਨਂ ਨਰਾਧਿਪਮ੍ ॥ 7॥
ਵਿਦੁਰੋऽਹਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਤਵ ਸ਼ਾਸਨਾਤ੍ ।
ਯਦਿ ਕਿਂ ਚਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਯਮਸ੍ਮਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਧਿ ਮਾਮ੍ ॥ 8॥
ਧृਤਰष੍ਤ੍ਰ ਉਵਾਚ ।
ਸਞ੍ਜਯੋ ਵਿਦੁਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਗਰ੍ਹਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਮਾਂ ਗਤਃ ।
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੋਃ ਸ਼੍ਵੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਭਾਮਧ੍ਯੇ ਸ ਵਕ੍ष੍ਯਤਿ ॥ 9॥
ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯ ਕੁਰੁਵੀਰਸ੍ਯ ਨ ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਚੋ ਮਯਾ ।
ਤਨ੍ਮੇ ਦਹਤਿ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਦਕਾਰ੍षੀਤ੍ਪ੍ਰਜਾਗਰਮ੍ ॥ 10॥
ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਦਹ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਯਦਿਹ ਪਸ਼੍ਯਸਿ ।
ਤਦ੍ਬ੍ਰੂਹਿ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਨਸ੍ਤਾਤ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕੁਸ਼ਲੋ ਹ੍ਯਸਿ ॥ 11॥
ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸਞ੍ਜਯਃ ਪਾਣ੍ਡਵੇਭ੍ਯੋ
ਨ ਮੇ ਯਥਾਵਨ੍ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ।
ਸਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਗਤਾਨਿ
ਕਿਂ ਵਕ੍ष੍ਯਤੀਤ੍ਯੇਵ ਹਿ ਮੇऽਦ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਾ ॥ 12॥
ਤਨ੍ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਵਿਦੁਰ ਤ੍ਵਂ ਯਥਾਵਨ੍
ਮਨੀषਿਤਂ ਸਰ੍ਵਮਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੋਃ ।
ਯਥਾ ਚ ਨਸ੍ਤਾਤ ਹਿਤਂ ਭਵੇਚ੍ਚ
ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸੁਖਿਤਾ ਭਵੇਯੁਃ ॥- ॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਅਭਿਯੁਕ੍ਤਂ ਬਲਵਤਾ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਹੀਨਸਾਧਨਮ੍ ।
ਹृਤਸ੍ਵਂ ਕਾਮਿਨਂ ਚੋਰਮਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਾਃ ॥ 13॥
ਕਚ੍ਚਿਦੇਤੈਰ੍ਮਹਾਦੋषੈਰ੍ਨ ਸ੍ਪृष੍ਟੋऽਸਿ ਨਰਾਧਿਪ ।
ਕਚ੍ਚਿਨ੍ਨ ਪਰਵਿਤ੍ਤੇषੁ ਗृਧ੍ਯਨ੍ਵਿਪਰਿਤਪ੍ਯਸੇ ॥ 14॥
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਉਵਾਚ ।
ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤੇ ਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਪਰਂ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਵਚਃ ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਰਾਜਰ੍षਿਵਂਸ਼ੇ ਹਿ ਤ੍ਵਮੇਕਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸਮ੍ਮਤਃ ॥ 15॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਰਜਾ ਲਕ੍षਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਯਾਧਿਪੋ ਭਵੇਤ੍ ।
ਪ੍ਰੇष੍ਯਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰੇषਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਯੁਧਿष੍ਠਿਰਃ ॥- ॥
ਵਿਪਰੀਤਤਰਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਂ ਭਾਗਧੇਯੇ ਨ ਸਮ੍ਮਤਃ ।
ਅਰ੍ਚਿषਾਂ ਪ੍ਰਕ੍षਯਾਚ੍ਚੈਵ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਧਰ੍ਮਕੋਵਿਦਃ ॥- ॥
ਆਨृਸ਼ਂਸ੍ਯਾਦਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਾਦ੍ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਪਰਾਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।
ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਤ੍ਤ੍ਵਯਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਬਹੂਨ੍ਕ੍ਲੇषਾਂਸ੍ਤਿਤਿਕ੍षਤੇ ॥- ॥
ਦੁਰ੍ਯੋਧਨੇ ਸੌਬਲੇ ਚ ਕਰ੍ਣੇ ਦੁਃਸ਼ਾਸਨੇ ਤਥਾ ।
ਏਤੇष੍ਵੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਾਧਾਯ ਕਥਂ ਤ੍ਵਂ ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਸਿ ॥- ॥
ਏਕਸ੍ਮਾਤ੍ਵृਕ੍षਾਦ੍ਯਜ੍ਞਪਤ੍ਰਾਣਿ ਰਾਜਨ੍
ਸ੍ਰੁਕ੍ਚ ਦ੍ਰੌਣੀ ਪੇਠਨੀਪੀਡਨੇ ਚ ।
ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਜਨ੍ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧ
ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਜਾਯਤੇऽਸਚ੍ਚ ਸਚ੍ਚ ॥- ॥
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮਾਰਮ੍ਭਸ੍ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਧਰ੍ਮਨਿਤ੍ਯਤਾ ।
ਯਮਰ੍ਥਾਨ੍ਨਾਪਕਰ੍षਨ੍ਤਿ ਸ ਵੈ ਪਣ੍ਦਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥- ॥
ਨਿषੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਿ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਨਿ ਨ ਸੇਵਤੇ ।
ਅਨਾਸ੍ਤਿਕਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨ ਏਤਤ੍ਪਣ੍ਡਿਤ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 16॥
ਕ੍ਰੋਧੋ ਹਰ੍षਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਪਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰੀਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਮਾਨ੍ਯਮਾਨਿਤਾ ।
ਯਮਰ੍ਥਾਨ੍ਨਾਪਕਰ੍षਨ੍ਤਿ ਸ ਵੈ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 17॥
ਯਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਯਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਪਰੇ ।
ਕृਤਮੇਵਾਸ੍ਯ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਸ ਵੈ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 18॥
ਯਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਯਂ ਨ ਵਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਸ਼ੀਤਮੁष੍ਣਂ ਭਯਂ ਰਤਿਃ ।
ਸਮृਦ੍ਧਿਰਸਮृਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ ਸ ਵੈ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 19॥
ਯਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰਿਣੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਾਵਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਕਾਮਾਦਰ੍ਥਂ ਵृਣੀਤੇ ਯਃ ਸ ਵੈ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 20॥
ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਚਿਕੀਰ੍षਨ੍ਤਿ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ।
ਨ ਕਿਂ ਚਿਦਵਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਣ੍ਡਿਤਾ ਭਰਤਰ੍षਭ ॥ 21॥
ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਚਿਰਂ ਸ਼‍ऋਣੋਤਿ
ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਚਾਰ੍ਥਂ ਭਜਤੇ ਨ ਕਾਮਾਤ੍ ।
ਨਾਸਮ੍ਪृष੍ਟੋ ਵ੍ਯੌਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪਰਾਰ੍ਥੇ
ਤਤ੍ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਣ੍ਡਿਤਸ੍ਯ ॥ 22॥
ਨਾਪ੍ਰਾਪ੍ਯਮਭਿਵਾਞ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨष੍ਟਂ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਚਿਤੁਮ੍ ।
ਆਪਤ੍ਸੁ ਚ ਨ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਰਾਃ ਪਣ੍ਡਿਤ ਬੁਦ੍ਧਯਃ ॥ 23॥
ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਯਃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮਤੇ ਨਾਨ੍ਤਰ੍ਵਸਤਿ ਕਰ੍ਮਣਃ ।
ਅਵਨ੍ਧ੍ਯ ਕਾਲੋ ਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸ ਵੈ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 24॥
ਆਰ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਿ ਰਾਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭੂਤਿਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ।
ਹਿਤਂ ਚ ਨਾਭ੍ਯਸੂਯਨ੍ਤਿ ਪਣ੍ਡਿਤਾ ਭਰਤਰ੍षਭ ॥ 25॥
ਨ ਹृष੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸਮ੍ਮਾਨੇ ਨਾਵਮਾਨੇਨ ਤਪ੍ਯਤੇ ।
ਗਾਙ੍ਗੋ ਹ੍ਰਦ ਇਵਾਕ੍षੋਭ੍ਯੋ ਯਃ ਸ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 26॥
ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯੋਗਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ।
ਉਪਾਯਜ੍ਞੋ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਨਰਃ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 27॥
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤ ਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਰਕਥ ਊਹਵਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਭਾਨਵਾਨ੍ ।
ਆਸ਼ੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤਾ ਚ ਸ ਵੈ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 28॥
ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨੁਗਂ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਚੈਵ ਸ਼੍ਰੁਤਾਨੁਗਾ ।
ਅਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਯ ਮਰ੍ਯਾਦਃ ਪਣ੍ਡਿਤਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭੇਤ ਸਃ ॥ 29॥
ਅਰ੍ਥਂ ਮਹਾਨ੍ਤਮਾਸਦ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮੇਵ ਚ ।
ਵਿਚਰਤ੍ਯਸਮੁਨ੍ਨਦ੍ਧੋ ਯਸ੍ਯ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥- ॥
ਅਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਚ ਸਮੁਨ੍ਨਦ੍ਧੋ ਦਰਿਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮਨਾਃ ।
ਅਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚਾਕਰ੍ਮਣਾ ਪ੍ਰੇਪ੍ਸੁਰ੍ਮੂਢ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ॥ 30॥
ਸ੍ਵਮਰ੍ਥਂ ਯਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਥਮਨੁਤਿष੍ਠਤਿ ।
ਮਿਥ੍ਯਾ ਚਰਤਿ ਮਿਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਯਸ਼੍ਚ ਮੂਢਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 31॥
ਅਕਾਮਾਂ ਕਾਮਯਤਿ ਯਃ ਕਾਮਯਾਨਾਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।
ਬਲਵਨ੍ਤਂ ਚ ਯੋ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਤਮਾਹੁਰ੍ਮੂਢਚੇਤਸਮ੍ ॥- ॥
ਅਕਾਮਾਨ੍ਕਾਮਯਤਿ ਯਃ ਕਾਮਯਾਨਾਨ੍ਪਰਿਦ੍ਵਿषਨ੍ ।
ਬਲਵਨ੍ਤਂ ਚ ਯੋ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਤਮਾਹੁਰ੍ਮੂਢਚੇਤਸਮ੍ ॥ 32॥
ਅਮਿਤ੍ਰਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਿਤ੍ਰਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਚ ।
ਕਰ੍ਮ ਚਾਰਭਤੇ ਦੁष੍ਟਂ ਤਮਾਹੁਰ੍ਮੂਢਚੇਤਸਮ੍ ॥ 33॥
ਸਂਸਾਰਯਤਿ ਕृਤ੍ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਤੇ ।
ਚਿਰਂ ਕਰੋਤਿ ਕ੍षਿਪ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਸ ਮੂਢੋ ਭਰਤਰ੍षਭ ॥ 34॥
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਂ ਪਿਤृਭ੍ਯੋ ਨ ਦਦਾਤਿ ਦੈਵਤਾਨਿ ਨਾਰ੍ਚਤਿ ।
ਸੁਹृਨ੍ਮਿਤ੍ਰਂ ਨ ਲਭਤੇ ਤਮਾਹੁਰ੍ਮੂਢਚੇਤਸਮ੍ ॥- ॥
ਅਨਾਹੂਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਅਪृष੍ਟੋ ਬਹੁ ਭਾषਤੇ ।
ਵਿਸ਼੍ਵਸਤ੍ਯਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇषੁ ਮੂਢ ਚੇਤਾ ਨਰਾਧਮਃ ॥ 35॥
ਪਰਂ ਕ੍षਿਪਤਿ ਦੋषੇਣ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਸ੍ਵਯਂ ਤਥਾ ।
ਯਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰੁਧ੍ਯਤ੍ਯਨੀਸ਼ਃ ਸਨ੍ਸ ਚ ਮੂਢਤਮੋ ਨਰਃ ॥ 36॥
ਆਤ੍ਮਨੋ ਬਲਮਾਜ੍ਞਾਯ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।
ਅਲਭ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਨੈष੍ਕਰ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਮੂਢ ਬੁਦ੍ਧਿਰਿਹੋਚ੍ਯਤੇ ॥ 37॥
ਅਸ਼ਿष੍ਯਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਯੋ ਰਾਜਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮੁਪਾਸਤੇ ।
ਕਦਰ੍ਯਂ ਭਜਤੇ ਯਸ਼੍ਚ ਤਮਾਹੁਰ੍ਮੂਢਚੇਤਸਮ੍ ॥ 38॥
ਅਰ੍ਥਂ ਮਹਾਨ੍ਤਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮੇਵ ਵਾ ।
ਵਿਚਰਤ੍ਯਸਮੁਨ੍ਨਦ੍ਧੋ ਯਃ ਸ ਪਣ੍ਡਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 39॥
ਏਕਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਸ਼੍ਨਾਤਿ ਵਸ੍ਤੇ ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਨਮ੍ ।
ਯੋऽਸਂਵਿਭਜ੍ਯ ਭृਤ੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਕੋ ਨृਸ਼ਂਸਤਰਸ੍ਤਤਃ ॥ 40॥
ਏਕਃ ਪਾਪਾਨਿ ਕੁਰੁਤੇ ਫਲਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਮਹਾਜਨਃ ।
ਭੋਕ੍ਤਾਰੋ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਤਾ ਦੋषੇਣ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ॥ 41॥
ਏਕਂ ਹਨ੍ਯਾਨ੍ਨ ਵਾਹਨ੍ਯਾਦਿषੁਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਧਨੁष੍ਮਤਾ ।
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਤੋਤ੍ਸृष੍ਟਾ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਰਾष੍ਟ੍ਰਂ ਸਰਾਜਕਮ੍ ॥ 42॥
ਏਕਯਾ ਦ੍ਵੇ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵਸ਼ੇ ਕੁਰੁ ।
ਪਞ੍ਚ ਜਿਤ੍ਵਾ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ षਟ੍ਸਪ੍ਤ ਹਿਤ੍ਵਾ ਸੁਖੀ ਭਵ ॥ 43॥
ਏਕਂ ਵਿषਰਸੋ ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣੈਕਸ਼੍ਚ ਵਧ੍ਯਤੇ ।
ਸਰਾष੍ਟ੍ਰਂ ਸ ਪ੍ਰਜਂ ਹਨ੍ਤਿ ਰਾਜਾਨਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਿਸ੍ਰਵਃ ॥ 44॥
ਏਕਃ ਸ੍ਵਾਦੁ ਨ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਏਕਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਾਨ੍ਨ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ।
ਏਕੋ ਨ ਗਚ੍ਛੇਦਧ੍ਵਾਨਂ ਨੈਕਃ ਸੁਪ੍ਤੇषੁ ਜਾਗृਯਾਤ੍ ॥ 45॥
ਏਕਮੇਵਾਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤਦ੍ਯਦ੍ਰਾਜਨ੍ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਸੇ ।
ਸਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸੋਪਾਨਂ ਪਾਰਾਵਾਰਸ੍ਯ ਨੌਰਿਵ ॥ 46॥
ਏਕਃ ਕ੍षਮਾਵਤਾਂ ਦੋषੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ।
ਯਦੇਨਂ ਕ੍षਮਯਾ ਯੁਕ੍ਤਮਸ਼ਕ੍ਤਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਜਨਃ ॥ 47॥
ਸੋऽਸ੍ਯ ਦੋषੋ ਨ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕ੍षਮਾ ਹਿ ਪਰਮਂ ਬਲਮ੍ ।
ਕ੍षਮਾ ਗੁਣੋ ਹ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾਨਾਂ ਭੂषਣਂ ਤਥਾ ॥- ॥
ਕ੍षਮਾ ਵਸ਼ੀਕृਤਿਰ੍ਲੋਕੇ ਕ੍षਮਯਾ ਕਿਂ ਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼ਙ੍ਖਃ ਕਰੇ ਯਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਜਨਃ ॥- ॥
ਅਤृਣੇ ਪਤਿਤੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ।
ਅਕ੍षਮਾਵਾਨ੍ਪਰਂ ਦੋषੈਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚੈਵ ਯੋਜਯੇਤ੍ ॥- ॥
ਏਕੋ ਧਰ੍ਮਃ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਕ੍षਮੈਕਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਮਾ ।
ਵਿਦ੍ਯੈਕਾ ਪਰਮਾ ਦृष੍ਟਿਰਹਿਂਸੈਕਾ ਸੁਖਾਵਹਾ ॥ 48॥
ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਗ੍ਰਸਤੇ ਭੂਮਿਃ ਸਰ੍ਪੋ ਬਿਲਸ਼ਯਾਨਿਵ ।
ਰਾਜਾਨਂ ਚਾਵਿਰੋਦ੍ਧਾਰਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਚਾਪ੍ਰਵਾਸਿਨਮ੍ ॥ 49॥
ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਣੀ ਨਰਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਸ੍ਮਿਁਲ੍ਲੋਕੇ ਵਿਰੋਚਤੇ ।
ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ਪਰੁषਂ ਕਿਂ ਚਿਦਸਤੋ ਨਾਰ੍ਥਯਂਸ੍ਤਥਾ ॥ 50॥
ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਪਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਕਾਰਿਣੌ ।
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਕਾਮਿਤ ਕਾਮਿਨ੍ਯੋ ਲੋਕਃ ਪੂਜਿਤ ਪੂਜਕਃ ॥ 51॥
ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਕਣ੍ਟਕੌ ਤੀਕ੍ष੍ਣੌ ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਸ਼ੋषਣੌ ।
ਯਸ਼੍ਚਾਧਨਃ ਕਾਮਯਤੇ ਯਸ਼੍ਚ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਨੀਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 52॥
ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਨ ਵਿਰਾਜੇਤੇ ਵਿਪਰੀਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਗृਹਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਨਿਰਾਰਮ੍ਭਃ ਕਾਰ੍ਯਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਭਿਕ੍षੁਕਃ ॥- ॥
ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਪੁਰੁषੌ ਰਾਜਨ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪਰਿ ਤਿष੍ਠਤਃ ।
ਪ੍ਰਭੁਸ਼੍ਚ ਕ੍षਮਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਦਰਿਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦਾਨਵਾਨ੍ ॥ 53॥
ਨ੍ਯਾਯਾਗਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯੌ ਦ੍ਵਾਵਤਿਕ੍ਰਮੌ ।
ਅਪਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਾਤ੍ਰੇ ਚਾਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮ੍ ॥ 54॥
ਦ੍ਵਾਵਮ੍ਭਸਿ ਨਿਵੇष੍ਟਵ੍ਯੌ ਗਲੇ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਦृਢਂ ਸ਼ਿਲਾਮ੍ ।
ਧਨਵਨ੍ਤਮਦਾਤਾਰਂ ਦਰਿਦ੍ਰਂ ਚਾਤਪਸ੍ਵਿਨਮ੍ ॥- ॥
ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਸੁਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਭੇਦਿਨੌ ।
ਪਰਿਵ੍ਰਾਡ੍ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਰਣੇ ਚਾਭਿਮੁਖੋ ਹਤਃ ॥- ॥
ਤ੍ਰਯੋ ਨ੍ਯਾਯਾ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰੂਯਨ੍ਤੇ ਭਰਤਰ੍षਭ ।
ਕਨੀਯਾਨ੍ਮਧ੍ਯਮਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਇਤਿ ਵੇਦਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ॥ 55॥
ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ ਪੁਰੁषਾ ਰਾਜਨ੍ਨੁਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਮਾਃ ।
ਨਿਯੋਜਯੇਦ੍ਯਥਾਵਤ੍ਤਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੇष੍ਵੇਵ ਕਰ੍ਮਸੁ ॥ 56॥
ਤ੍ਰਯ ਏਵਾਧਨਾ ਰਾਜਨ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਦਾਸਸ੍ਤਥਾ ਸੁਤਃ ।
ਯਤ੍ਤੇ ਸਮਧਿਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਧਨਮ੍ ॥ 57॥
ਹਰਣਂ ਚ ਪਰਸ੍ਵਾਨਾਂ ਪਰਦਾਰਾਭਿਮਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਸੁਹृਦਸ਼੍ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੋषਾ ਕ੍षਯਾਵਹਃ ॥- ॥
ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨਰਕਸ੍ਯੇਦਂ ਦ੍ਵਾਰਂ ਨਾਸ਼ਨਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਲੋਭਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥- ॥
ਵਰਪ੍ਰਦਾਨਂ ਰਾਜ੍ਯਾਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਜਨ੍ਮ ਚ ਭਾਰਤ ।
ਸ਼ਤ੍ਰੋਸ਼੍ਚ ਮੋਕ੍षਣਂ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ਤ੍ਰੀਣਿ ਚੈਕਂ ਚ ਤਤ੍ਸਮਮ੍ ॥- ॥
ਭਕ੍ਤਂ ਚ ਬਜਮਾਨਂ ਚ ਤਵਾਸ੍ਮੀਤਿ ਵਾਦਿਨਮ੍ ।
ਤ੍ਰੀਨੇਤਾਨ੍ ਸ਼ਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ੍ਵਿषਮੇऽਪਿ ਨ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥- ॥
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਰਾਜ੍ਞਾ ਤੁ ਮਹਾਬਲੇਨ
ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪਣ੍ਡਿਤਸ੍ਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ।
ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਜ੍ਞੈਃ ਸਹ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍
ਨ ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰੈਰਲਸੈਸ਼੍ਚਾਰਣੈਸ਼੍ਚ ॥ 58॥
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤੇ ਤਾਤ ਗृਹੇ ਵਸਨ੍ਤੁ
ਸ਼੍ਰਿਯਾਭਿਜੁष੍ਟਸ੍ਯ ਗृਹਸ੍ਥ ਧਰ੍ਮੇ ।
ਵृਦ੍ਧੋ ਜ੍ਞਾਤਿਰਵਸਨ੍ਨਃ ਕੁਲੀਨਃ
ਸਖਾ ਦਰਿਦ੍ਰੋ ਭਗਿਨੀ ਚਾਨਪਤ੍ਯਾ ॥ 59॥
ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਹ ਮਹਾਰਾਜ ਸਦ੍ਯਸ੍ਕਾਨਿ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ।
ਪृਚ੍ਛਤੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਤਾਨੀਮਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ॥ 60॥
ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਚ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਨੁਭਾਵਂ ਚ ਧੀਮਤਾਮ੍ ।
ਵਿਨਯਂ ਕृਤਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਪਾਪਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ 61॥
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਭਯਙ੍ਕਰਾਣਿ
ਭਯਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਯਥਾਕृਤਾਨਿ ।
ਮਾਨਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਉਤ ਮਾਨਮੌਨਂ
ਮਾਨੇਨਾਧੀਤਮੁਤ ਮਾਨਯਜ੍ਞਃ ॥- ॥
ਪਞ੍ਚਾਗ੍ਨਯੋ ਮਨੁष੍ਯੇਣ ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ।
ਪਿਤਾ ਮਾਤਾਗ੍ਨਿਰਾਤ੍ਮਾ ਚ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਭਰਤਰ੍षਭ ॥ 62॥
ਪਞ੍ਚੈਵ ਪੂਜਯਁਲ੍ਲੋਕੇ ਯਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕੇਵਲਮ੍ ।
ਦੇਵਾਨ੍ਪਿਤॄਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਭਿਕ੍षੂਨਤਿਥਿਪਞ੍ਚਮਾਨ੍ ॥ 63॥
ਪਞ੍ਚ ਤ੍ਵਾਨੁਗਮਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਸਿ ।
ਮਿਤ੍ਰਾਣ੍ਯਮਿਤ੍ਰਾ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਉਪਜੀਵ੍ਯੋਪਜੀਵਿਨਃ ॥ 64॥
ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਛਿਦ੍ਰਂ ਚੇਦੇਕਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਸ੍ਰਵਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਦृਤੇਃ ਪਾਦਾਦਿਵੋਦਕਮ੍ ॥ 65॥
षਡ੍ਦੋषਾਃ ਪੁਰੁषੇਣੇਹ ਹਾਤਵ੍ਯਾ ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਤਾ ।
ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀ ਭਯਂ ਕ੍ਰੋਧ ਆਲਸ੍ਯਂ ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਤਾ ॥ 66॥
षਡਿਮਾਨ੍ਪੁਰੁषੋ ਜਹ੍ਯਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾਂ ਨਾਵਮਿਵਾਰ੍ਣਵੇ ।
ਅਪ੍ਰਵਕ੍ਤਾਰਮਾਚਾਰ੍ਯਮਨਧੀਯਾਨਮृਤ੍ਵਿਜਮ੍ ॥ 67॥
ਅਰਕ੍षਿਤਾਰਂ ਰਾਜਾਨਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਚਾਪ੍ਰਿਯ ਵਾਦਿਨੀਮ੍ ।
ਗ੍ਰਾਮਕਾਰਂ ਚ ਗੋਪਾਲਂ ਵਨਕਾਮਂ ਚ ਨਾਪਿਤਮ੍ ॥ 68॥
षਡੇਵ ਤੁ ਗੁਣਾਃ ਪੁਂਸਾ ਨ ਹਾਤਵ੍ਯਾਃ ਕਦਾਚਨ ।
ਸਤ੍ਯਂ ਦਾਨਮਨਾਲਸ੍ਯਮਨਸੂਯਾ ਕ੍षਮਾ ਧृਤਿਃ ॥ 69॥
ਅਰ੍ਥਾਗਮੋ ਨਿਤ੍ਯਮਰੋਗਿਤਾ ਚ
ਪ੍ਰਿਯਾ ਚ ਭਾਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨੀ ਚ ।
ਵਸ਼੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਤ੍ਰੋऽਰ੍ਥਕਰੀ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ
षਟ੍ ਜੀਵਲੋਕਸ੍ਯ ਸੁਖਾਨਿ ਰਾਜਨ੍ ॥- ॥
षਣ੍ਣਾਮਾਤ੍ਮਨਿ ਨਿਤ੍ਯਾਨਾਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਯੋऽਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।
ਨ ਸ ਪਾਪੈਃ ਕੁਤੋऽਨਰ੍ਥੈਰ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 70॥
षਡਿਮੇ षਟ੍ਸੁ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਸਪ੍ਤਮੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ।
ਚੋਰਾਃ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਤੇषੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਃ ॥ 71॥
ਪ੍ਰਮਦਾਃ ਕਾਮਯਾਨੇषੁ ਯਜਮਾਨੇषੁ ਯਾਜਕਾਃ ।
ਰਾਜਾ ਵਿਵਦਮਾਨੇषੁ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਖੇषੁ ਪਣ੍ਡਿਤਾਃ ॥ 72॥
षਡਿਮਾਨਿ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਨਵੇਕ੍षਣਾਤ੍ ।
ਗਾਵਃ ਸੇਵਾ ਕृषਿਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵृषਲਸਙ੍ਗਤਿਃ ॥- ॥
षਡੇਤੇ ਹ੍ਯਵਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵੋਪਕਾਰਿਣਮ੍ ।
ਆਚਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ਿਕ੍षਿਤਾ ਸ਼ਿष੍ਯਾਃ ਕृਤਦਾਰਸ਼੍ਚ ਮਾਤਰਮ੍ ॥- ॥
ਨਾਰਿਂ ਵਿਗਤਕਾਮਸ੍ਤੁ ਕृਤਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਜਕਮ੍ ।
ਨਾਵਂ ਨਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਕਾਨ੍ਤਾਰਾ ਨਾਤੁਰਾਸ਼੍ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਮ੍ ॥- ॥
ਆਰੋਗ੍ਯਮਾਨृਣ੍ਯਮਵਿਪ੍ਰਵਾਸਃ
ਸਦ੍ਭਿਰ੍ਮਨੁष੍ਯੈਃ ਸਹ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗਃ ।
ਸ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾ ਵृਤ੍ਤਿਰਭੀਤਵਾਸਃ
षਟ੍ ਜੀਵਲੋਕਸ੍ਯ ਸੁਖਾਨਿ ਰਾਜਨ੍ ॥- ॥
ਈਰ੍षੁਰ੍ਘृਣੀ ਨਸਨ੍ਤੁष੍ਟਃ ਕ੍ਰੋਧਨੋ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਙ੍ਕਿਤਃ ।
ਪਰਭਾਗ੍ਯੋਪਜੀਵੀ ਚ षਡੇਤੇ ਨਿਤ੍ਯਦੁਃਖਿਤਾਃ ॥- ॥
ਸਪ੍ਤ ਦੋषਾਃ ਸਦਾ ਰਾਜ੍ਞਾ ਹਾਤਵ੍ਯਾ ਵ੍ਯਸਨੋਦਯਾਃ ।
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਯੈਰ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕृਤਮੂਲਾਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ॥ 73॥
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋऽਕ੍षਾ ਮृਗਯਾ ਪਾਨਂ ਵਾਕ੍ਪਾਰੁष੍ਯਂ ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ ।
ਮਹਚ੍ਚ ਦਣ੍ਡਪਾਰੁष੍ਯਮਰ੍ਥਦੂषਣਮੇਵ ਚ ॥ 74॥
ਅष੍ਟੌ ਪੂਰ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਨਰਸ੍ਯ ਵਿਨਸ਼ਿष੍ਯਤਃ ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਪ੍ਰਥਮਂ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਸ਼੍ਚ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ॥ 75॥
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਸ੍ਵਾਨਿ ਚਾਦਤ੍ਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਂਸ਼੍ਚ ਜਿਘਾਂਸਤਿ ।
ਰਮਤੇ ਨਿਨ੍ਦਯਾ ਚੈषਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਂ ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ॥ 76॥
ਨੈਤਾਨ੍ਸ੍ਮਰਤਿ ਕृਤ੍ਯੇषੁ ਯਾਚਿਤਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਸੂਯਤਿ ।
ਏਤਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਨਰਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ 77॥
ਅष੍ਟਾਵਿਮਾਨਿ ਹਰ੍षਸ੍ਯ ਨਵ ਨੀਤਾਨਿ ਭਾਰਤ ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸੁਸੁਖਾਨ੍ਯਪਿ ॥ 78॥
ਸਮਾਗਮਸ਼੍ਚ ਸਖਿਭਿਰ੍ਮਹਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਧਨਾਗਮਃ ।
ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਚ ਪਰਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਮੈਥੁਨੇ ॥ 79॥
ਸਮਯੇ ਚ ਪ੍ਰਿਯਾਲਾਪਃ ਸ੍ਵਯੂਥੇषੁ ਚ ਸਨ੍ਨਤਿਃ ।
ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਸ੍ਯ ਲਾਭਸ਼੍ਚ ਪੂਜਾ ਚ ਜਨਸਂਸਦਿ ॥ 80॥
ਅष੍ਟੌ ਗੁਣਾਃ ਪੁਰੁषਂ ਦੀਪਯਨ੍ਤਿ
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਚ ਕੌਲ੍ਯਂ ਚ ਦਮਃ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚ ।
ਪਰਾਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚਾਬਹੁਭਾषਿਤਾ ਚ
ਦਾਨਂ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਕृਤਜ੍ਞਤਾ ਚ ॥- ॥
ਨਵਦ੍ਵਾਰਮਿਦਂ ਵੇਸ਼੍ਮ ਤ੍ਰਿਸ੍ਥੂਣਂ ਪਞ੍ਚ ਸਾਕ੍षਿਕਮ੍ ।
ਕ੍षੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਯੋ ਵੇਦ ਸ ਪਰਃ ਕਵਿਃ ॥ 81॥
ਦਸ਼ ਧਰ੍ਮਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਨਿਬੋਧ ਤਾਨ੍ ।
ਮਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਬੁਭੁਕ੍षਿਤਃ ॥ 82॥
ਤ੍ਵਰਮਾਣਸ਼੍ਚ ਭੀਰੁਸ਼੍ਚ ਲੁਬ੍ਧਃ ਕਾਮੀ ਚ ਤੇ ਦਸ਼ ।
ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇषੁ ਭਾਵੇषੁ ਨ ਪ੍ਰਸਜ੍ਜੇਤ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ॥ 83॥
ਅਤ੍ਰੈਵੋਦਾਹਰਨ੍ਤੀਮਮਿਤਿਹਾਸਂ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ ।
ਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਥਮਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਗੀਤਂ ਚੈਵ ਸੁਧਨ੍ਵਨਾ ॥ 84॥
ਯਃ ਕਾਮਮਨ੍ਯੂ ਪ੍ਰਜਹਾਤਿ ਰਾਜਾ
ਪਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪਯਤੇ ਧਨਂ ਚ ।
ਵਿਸ਼ੇषਵਿਚ੍ਛ੍ਰੁਤਵਾਨ੍ਕ੍षਿਪ੍ਰਕਾਰੀ
ਤਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਃ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ॥ 85॥
ਜਾਨਾਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਯਿਤੁਂ ਮਨੁष੍ਯਾਨ੍
ਵਿਜ੍ਞਾਤ ਦੋषੇषੁ ਦਧਾਤਿ ਦਣ੍ਡਮ੍ ।
ਜਾਨਾਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਚ ਤਥਾ ਕ੍षਮਾਂ ਚ
ਤਂ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਜੁषਤੇ ਸਮਗ੍ਰਾ ॥ 86॥
ਸੁਦੁਰ੍ਬਲਂ ਨਾਵਜਾਨਾਤਿ ਕਞ੍ਚਿਦ੍-
ਯੁਕ੍ਤੋ ਰਿਪੁਂ ਸੇਵਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮ੍ ।
ਨ ਵਿਗ੍ਰਹਂ ਰੋਚਯਤੇ ਬਲਸ੍ਥੈਃ
ਕਾਲੇ ਚ ਯੋ ਵਿਕ੍ਰਮਤੇ ਸ ਧੀਰਃ ॥ 87॥
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਪਦਂ ਨ ਵ੍ਯਥਤੇ ਕਦਾ ਚਿਦ੍
ਉਦ੍ਯੋਗਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਤਿ ਚਾਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ।
ਦੁਃਖਂ ਚ ਕਾਲੇ ਸਹਤੇ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ
ਧੁਰਨ੍ਧਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਿਤਾਃ ਸਪਤ੍ਨਾਃ ॥ 88॥
ਅਨਰ੍ਥਕਂ ਵਿਪ੍ਰ ਵਾਸਂ ਗृਹੇਭ੍ਯਃ
ਪਾਪੈਃ ਸਨ੍ਧਿਂ ਪਰਦਾਰਾਭਿਮਰ੍ਸ਼ਮ੍ ।
ਦਮ੍ਭਂ ਸ੍ਤੈਨ੍ਯਂ ਪੈਸ਼ੁਨਂ ਮਦ੍ਯ ਪਾਨਂ
ਨ ਸੇਵਤੇ ਯਃ ਸ ਸੁਖੀ ਸਦੈਵ ॥ 89॥
ਨ ਸਂਰਮ੍ਭੇਣਾਰਭਤੇऽਰ੍ਥਵਰ੍ਗਮ੍
ਆਕਾਰਿਤਃ ਸ਼ਂਸਤਿ ਤਥ੍ਯਮੇਵ ।
ਨ ਮਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਰੋਚਯਤੇ ਵਿਵਾਦਂ
ਨਾਪੂਜਿਤਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਚਾਪ੍ਯਮੂਢਃ ॥ 90॥
ਨ ਯੋऽਭ੍ਯਸੂਯਤ੍ਯਨੁਕਮ੍ਪਤੇ ਚ
ਨ ਦੁਰ੍ਬਲਃ ਪ੍ਰਾਤਿਭਾਵ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ।
ਨਾਤ੍ਯਾਹ ਕਿਂ ਚਿਤ੍ਕ੍षਮਤੇ ਵਿਵਾਦਂ
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤਾਦृਗ੍ਲਭਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਮ੍ ॥ 91॥
ਯੋ ਨੋਦ੍ਧਤਂ ਕੁਰੁਤੇ ਜਾਤੁ ਵੇषਂ
ਨ ਪੌਰੁषੇਣਾਪਿ ਵਿਕਤ੍ਥਤੇऽਨ੍ਯਾਨ੍ ।
ਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਃ ਕਟੁਕਾਨ੍ਯਾਹ ਕਿਂ ਚਿਤ੍
ਪ੍ਰਿਯਂ ਸਦਾ ਤਂ ਕੁਰੁਤੇ ਜਨੋऽਪਿ ॥ 92॥
ਨ ਵੈਰਮੁਦ੍ਦੀਪਯਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਂ
ਨ ਦਰ੍ਮਮਾਰੋਹਤਿ ਨਾਸ੍ਤਮੇਤਿ ।
ਨ ਦੁਰ੍ਗਤੋऽਸ੍ਮੀਤਿ ਕਰੋਤਿ ਮਨ੍ਯੁਂ
ਤਮਾਰ੍ਯ ਸ਼ੀਲਂ ਪਰਮਾਹੁਰਗ੍ਰ੍ਯਮ੍ ॥ 93॥
ਨ ਸ੍ਵੇ ਸੁਖੇ ਵੈ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਹਰ੍षਂ
ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦੁਃਖੇ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਤੀਤਃ ।
ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਨ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕੁਰੁਤੇऽਨੁਤਾਪਂ
ਨ ਕਤ੍ਥਤੇ ਸਤ੍ਪੁਰੁषਾਰ੍ਯ ਸ਼ੀਲਃ ॥ 94॥
ਦੇਸ਼ਾਚਾਰਾਨ੍ਸਮਯਾਞ੍ਜਾਤਿਧਰ੍ਮਾਨ੍
ਬੁਭੂषਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਪਰਾਵਰਜ੍ਞਃ ।
ਸ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਧਿਗਤਃ ਸਦੈਵ
ਮਹਾਜਨਸ੍ਯਾਧਿਪਤ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ॥ 95॥
ਦਮ੍ਭਂ ਮੋਹਂ ਮਤ੍ਸਰਂ ਪਾਪਕृਤ੍ਯਂ
ਰਾਜਦ੍ਵਿष੍ਟਂ ਪੈਸ਼ੁਨਂ ਪੂਗਵੈਰਮ੍ ।
ਮਤ੍ਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤੈਰ੍ਦੁਰ੍ਜਨੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਾਦਂ
ਯਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਾਨ੍ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਸ ਪ੍ਰਧਾਨਃ ॥ 96॥
ਦਮਂ ਸ਼ੌਚਂ ਦੈਵਤਂ ਮਙ੍ਗਲਾਨਿ
ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਵਿਧਾਁਲ੍ਲੋਕਵਾਦਾਨ੍ ।
ਏਤਾਨਿ ਯਃ ਕੁਰੁਤੇ ਨੈਤ੍ਯਕਾਨਿ
ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਥਾਨਂ ਦੇਵਤਾ ਰਾਧਯਨ੍ਤਿ ॥ 97॥
ਸਮੈਰ੍ਵਿਵਾਹਂ ਕੁਰੁਤੇ ਨ ਹੀਨੈਃ
ਸਮੈਃ ਸਖ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਂ ਕਥਾਸ਼੍ਚ ।
ਗੁਣੈਰ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਂਸ਼੍ਚ ਪੁਰੋ ਦਧਾਤਿ
ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਯਾਃ ਸੁਨੀਤਾਃ ॥ 98॥
ਮਿਤਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸਂਵਿਭਜ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇਭ੍ਯੋ
ਮਿਤਂ ਸ੍ਵਪਿਤ੍ਯਮਿਤਂ ਕਰ੍ਮਕृਤ੍ਵਾ ।
ਦਦਾਤ੍ਯਮਿਤ੍ਰੇष੍ਵਪਿ ਯਾਚਿਤਃ ਸਂ-
ਸ੍ਤਮਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਜਹਾਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਃ ॥ 99॥
ਚਿਕੀਰ੍षਿਤਂ ਵਿਪ੍ਰਕृਤਂ ਚ ਯਸ੍ਯ
ਨਾਨ੍ਯੇ ਜਨਾਃ ਕਰ੍ਮ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਕਿਂ ਚਿਤ੍ ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਗੁਪ੍ਤੇ ਸਮ੍ਯਗਨੁष੍ਠਿਤੇ ਚ
ਸ੍ਵਲ੍ਪੋ ਨਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਥਤੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦਰ੍ਥਃ ॥ 100॥
ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਨਿਵਿष੍ਟਃ
ਸਤ੍ਯੋ ਮृਦੁਰ੍ਦਾਨਕृਚ੍ਛੁਦ੍ਧ ਭਾਵਃ ।
ਅਤੀਵ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਜ੍ਞਾਤਿਮਧ੍ਯੇ
ਮਹਾਮਣਿਰ੍ਜਾਤ੍ਯ ਇਵ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਃ ॥ 101॥
ਯ ਆਤ੍ਮਨਾਪਤ੍ਰਪਤੇ ਭृਸ਼ਂ ਨਰਃ
ਸ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਗੁਰੁਰ੍ਭਵਤ੍ਯੁਤ ।
ਅਨਨ੍ਤ ਤੇਜਾਃ ਸੁਮਨਾਃ ਸਮਾਹਿਤਃ
ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ਸੂਰ੍ਯ ਇਵਾਵਭਾਸਤੇ ॥ 102॥
ਵਨੇ ਜਾਤਾਃ ਸ਼ਾਪਦਗ੍ਧਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞਃ
ਪਾਣ੍ਡੋਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਲ੍ਪਾਃ ।
ਤ੍ਵਯੈਵ ਬਾਲਾ ਵਰ੍ਧਿਤਾਃ ਸ਼ਿਕ੍षਿਤਾਸ਼੍ਚ
ਤਵਾਦੇਸ਼ਂ ਪਾਲਯਨ੍ਤ੍ਯਾਮ੍ਬਿਕੇਯ ॥ 103॥
ਪ੍ਰਦਾਯੈषਾਮੁਚਿਤਂ ਤਾਤ ਰਾਜ੍ਯਂ
ਸੁਖੀ ਪੁਤ੍ਰੈਃ ਸਹਿਤੋ ਮੋਦਮਾਨਃ ।
ਨ ਦੇਵਾਨਾਂ ਨਾਪਿ ਚ ਮਾਨੁषਾਣਾਂ
ਭਵਿष੍ਯਸਿ ਤ੍ਵਂ ਤਰ੍ਕਣੀਯੋ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ 104॥
॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ
ਵਿਦੁਰਨੀਤਿਵਾਕ੍ਯੇ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 33 ॥
Roman (IAST) Transliteration
|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||
vaiśampāyana uvāca |
dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||
prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||
evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||
dvāḥstha uvāca |
viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |
draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||
dvāḥstha uvāca |
praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |
na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||
vaiśampāyana uvāca |
tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||
viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |
yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||
dhṛtaraṣtra uvāca |
sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||
tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |
tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||
jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||
yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo
na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |
savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni
kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||
tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan
manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca
prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||
vidura uvāca |
abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |
hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||
kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |
kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |
asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||
vidura uvāca |
rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |
preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||
viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |
arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||
ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |
gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||
duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |
eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||
ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan
srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |
etasmādrājanbruvato me nibodha
ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||
ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||
niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||
krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||
yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |
kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||
yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||
yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |
kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||
yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |
na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||
kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śa‍ṛṇoti
vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |
nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe
tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||
nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||
niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |
avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||
ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |
hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||
na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||
tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||
pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |
āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||
śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |
asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||
arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |
vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||
aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||
svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |
mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||
akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||
amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |
karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||
saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |
ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||
śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |
suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |
viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||
paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |
yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||
ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |
alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||
aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |
kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||
arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |
vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||
ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |
yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||
ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |
bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||
ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |
buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||
ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |
pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||
ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |
sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||
ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |
eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||
ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||
ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||
so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |
kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||
kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |
śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||
atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |
akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||
eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |
vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||
dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||
dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |
abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||
dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |
striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||
dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||
dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |
gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||
dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||
nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |
apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||
dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||
dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |
parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||
trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |
kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||
trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |
niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||
traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||
haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |
suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||
varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |
śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||
bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |
trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||
catvāri rājñā tu mahābalena
varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān
na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||
catvāri te tāta gṛhe vasantu
śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ
sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||
catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |
pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||
devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||
catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi
bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||
pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |
pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||
pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |
devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||
pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |
mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||
pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||
ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |
nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||
ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||
arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |
grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||
ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||
arthāgamo nityamarogitā ca
priyā ca bhāryā priyavādinī ca |
vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||
ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |
corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||
pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |
rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||
ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |
gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||
ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |
ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||
nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||
ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ
sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||
sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |
prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||
striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |
mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||
aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |
brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||
brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |
ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||
naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |
etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||
aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |
vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||
samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |
putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||
samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |
abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||
aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||
navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||
daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||
tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |
tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||
yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā
pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |
viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī
taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||
jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān
vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |
jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca
taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||
sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-
yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |
na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ
kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||
prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid
udyogamanvicchati cāpramattaḥ |
duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā
dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||
anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ
pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ
na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||
na saṃrambheṇārabhate'rthavargam
ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |
na mātrārthe rocayate vivādaṃ
nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||
na yo'bhyasūyatyanukampate ca
na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |
nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ
sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||
yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ
na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |
na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit
priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||
na vairamuddīpayati praśāntaṃ
na darmamārohati nāstameti |
na durgato'smīti karoti manyuṃ
tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||
na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ
nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |
dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ
na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||
deśācārānsamayāñjātidharmān
bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |
sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva
mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||
dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ
rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |
mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ
yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||
damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni
prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |
etāni yaḥ kurute naityakāni
tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||
samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ
samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |
guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti
vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||
mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo
mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |
dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-
stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||
cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya
nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |
mantre gupte samyaganuṣṭhite ca
svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||
yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ
satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |
atīva sañjñāyate jñātimadhye
mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||
ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ
sa sarvalokasya gururbhavatyuta |
ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ
svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||
vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ
pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca
tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||
pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ
sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |
na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ
bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever