📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
ਪਤਞ੍ਜਲਿ ਯੋਗ ਸੂਤ੍ਰਾਣਿ - 2 (ਸਾਧਨ ਪਾਦ)
Patanjali Yoga Sutrani - 2 (sadhana Pada)
Gurmukhi
ਅਥ ਸਾਧਨਪਾਦਃ ।
ਤਪਃ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਃ ॥1॥
ਸਮਾਧਿਭਾਵਨਾਰ੍ਥਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਤਨੂਕਰਣਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ॥2॥
ਅਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਮਿਤਾਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਃ ॥3॥
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍षੇਤ੍ਰਮੁਤ੍ਤਰੇषਾਂ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਤਨੁਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋਦਾਰਾਣਾਮ੍ ॥4॥
ਅਨਿਤ੍ਯਾਸ਼ੁਚਿਦੁਃਖਾਨਾਤ੍ਮਸੁ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੁਚਿਸੁਖਾਤ੍ਮਖ੍ਯਾਤਿਰਵਿਦ੍ਯਾ ॥5॥
ਦृਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੋਰੇਕਾਤ੍ਮਤੇਵਾਸ੍ਮਿਤਾ ॥6॥
ਸੁਖਾਨੁਸ਼ਯੀ ਰਾਗਃ ॥7॥
ਦੁਃਖਾਨੁਸ਼ਯੀ ਦ੍ਵੇषਃ ॥8॥
ਸ੍ਵਰਸਵਾਹੀ ਵਿਦੁषੋऽਪਿ ਤਥਾਰੂਢੋऽਭਿਨਿਵੇਸ਼ਃ ॥9॥
ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਵਹੇਯਾਃ ਸੂਕ੍ष੍ਮਾਃ ॥10॥
ਧ੍ਯਾਨਹੇਯਾਸ੍ਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਯਃ ॥11॥
ਕ੍ਲੇਸ਼ਮੂਲਃ ਕਰ੍ਮਾਸ਼ਯੋ ਦृष੍ਟਾਦृष੍ਟਜਨ੍ਮਵੇਦਨੀਯਃ ॥12॥
ਸਤਿ ਮੂਲੇ ਤਦ੍ ਵਿਪਾਕੋ ਜਾਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਭੋਗਾਃ ॥13॥
ਤੇ ਹ੍ਲਾਦਪਰਿਤਾਪਫਲਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾਪੁਣ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ॥14॥
ਪਰਿਣਾਮਤਾਪਸਂਸ੍ਕਾਰਦੁਃਖੈਰ੍ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਵਿਰੋਧਾਚ੍ਚ ਦੁਃਖਮੇਵ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਵੇਕਿਨਃ ॥15॥
ਹੇਯਂ ਦੁਃਖਮਨਾਗਤਮ੍ ॥16॥
ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ ਸਂਯੋਗੋ ਹੇਯਹੇਤੁਃ॥17॥
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਥਿਤਿਸ਼ੀਲਂ ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਂ ਭੋਗਾਪਵਰ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ॥18॥
ਵਿਸ਼ੇषਾਵਿਸ਼ੇषਲਿਙ੍ਗਮਾਤ੍ਰਾਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਗੁਣਪਰ੍ਵਾਣਿ ॥19॥
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼ਿਮਾਤ੍ਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋऽਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨੁਪਸ਼੍ਯਃ ॥20॥
ਤਦਰ੍ਥ ਏਵ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ॥21॥
ਕृਤਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨष੍ਟਮਪ੍ਯਨष੍ਟਂ ਤਦਨ੍ਯਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ॥22॥
ਸ੍ਵਸ੍ਵਾਮਿਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪੋਪਲਬ੍ਧਿਹੇਤੁਃ ਸਂਯੋਗਃ ॥23॥
ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰਵਿਦ੍ਯਾ ॥24॥
ਤਦਭਾਵਾਤ੍ਸਂਯੋਗਾਭਾਵੋ ਹਾਨਂ ਤਦ੍ ਦृਸ਼ੇਃ ਕੈਵਲ੍ਯਮ੍ ॥25॥
ਵਿਵੇਕਖ੍ਯਾਤਿਰਵਿਪ੍ਲਵਾ ਹਾਨੋਪਾਯਃ ॥26॥
ਤਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਧਾ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ॥27॥
ਯੋਗਾਙ੍ਗਾਨੁष੍ਠਾਨਾਦਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕ੍षਯੇ ਜ੍ਞਾਨਦੀਪ੍ਤਿਰਾਵਿਵੇਕਖ੍ਯਾਤੇਃ ॥28॥
ਯਮਨਿਯਮਾਸਨਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਧਾਰਣਾਧ੍ਯਾਨਸਮਾਧਯੋष੍ਟਾਵਙ੍ਗਾਨਿ ॥29॥
ਅਹਿਂਸਾਸਤ੍ਯਾਸ੍ਤੇਯਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹਾ ਯਮਾਃ ॥30॥
ਜਾਤਿਦੇਸ਼ਕਾਲਸਮਯਾਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਸਾਰ੍ਵਭੌਮਾ ਮਹਾਵ੍ਰਤਮ੍ ॥31॥
ਸ਼ੌਚਸਨ੍ਤੋषਤਪਃ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਨਿ ਨਿਯਮਾਃ ॥32॥
ਵਿਤਰ੍ਕਬਾਧਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍षਭਾਵਨਮ੍ ॥33॥
ਵਿਤਰ੍ਕਾਹਿਂਸਾਦਯਃ ਕृਤਕਾਰਿਤਾਨੁਮੋਦਿਤਾ ਲੋਭਕ੍ਰੋਧਮੋਹਪੂਰ੍ਵਕਾ ਮृਦੁਮਧ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਾ ਦੁਃਖਾਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਤਫਲਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍षਭਾਵਨਮ੍ ॥34॥
ਅਹਿਂਸਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਯਾਂ ਤਤ੍ਸਨ੍ਨਿਧੌ ਵੈਰਤ੍ਯਾਗਃ ॥35॥
ਸਤ੍ਯਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਮ੍ ॥36॥
ਅਸ੍ਤੇਯਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨੋਪਸ੍ਥਾਨਮ੍ ॥37॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਯਾਂ ਵੀਰ੍ਯਲਾਭਃ ॥38॥
ਅਪਰਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥੈਰ੍ਯੇ ਜਨ੍ਮਕਥਨ੍ਤਾਸਮ੍ਬੋਧਃ ॥39॥
ਸ਼ੌਚਾਤ੍ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਜੁਗੁਪ੍ਸਾ ਪਰੈਰਸਂਸਰ੍ਗਃ ॥40॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿ-ਸੌਮਨਸ੍ਯੈਕਾਗ੍ਰ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਯਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨ-ਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਨਿ ਚ ॥41॥
ਸਨ੍ਤੋषਾਤ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਃਸੁਖਲਾਭਃ ॥42॥
ਕਾਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਿਦ੍ਧਿਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕ੍षਯਾਤ੍ ਤਪਸਃ ॥43॥
ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਦਿष੍ਟਦੇਵਤਾਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗਃ ॥44॥
ਸਮਾਧਿਸਿਦ੍ਧਿਰੀਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਤ੍ ॥45॥
ਸ੍ਥਿਰਸੁਖਮਾਸਨਮ੍ ॥46॥
ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਾਨਨ੍ਤਸਮਾਪਤ੍ਤਿਭ੍ਯਾਮ੍ ॥47॥
ਤਤੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਭਿਘਾਤਃ ॥48॥
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਯੋਰ੍ਗਤਿਵਿਚ੍ਛੇਦਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ॥49॥
(ਸ ਤੁ) ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਤਮ੍ਭਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭਿਃ ਪਰਿਦृष੍ਟੋ ਦੀਰ੍ਘਸੂਕ੍ष੍ਮਃ ॥50॥
ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਿषਯਾਕ੍षੇਪੀ ਚਤੁਰ੍ਥਃ ॥51॥
ਤਤਃ ਕ੍षੀਯਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਵਰਣਮ੍ ॥52॥
ਧਾਰਣਾਸੁ ਚ ਯੋਗ੍ਯਤਾ ਮਨਸਃ ॥53॥
ਸ੍ਵਵਿषਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਾਨੁਕਾਰ ਇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ॥54॥
ਤਤਃ ਪਰਮਾਵਸ਼੍ਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ ॥55॥
ਇਤਿ ਪਾਤਞ੍ਜਲਯੋਗਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸਾਧਨਪਾਦੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਾਦਃ ।
Roman (IAST) Transliteration
atha sādhanapādaḥ |
tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||1||
samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca ||2||
avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||3||
avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||4||
anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā ||5||
dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā ||6||
sukhānuśayī rāgaḥ ||7||
duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||8||
svarasavāhī viduṣo'pi tathārūḍho'bhiniveśaḥ ||9||
te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||10||
dhyānaheyāstadvṛttayaḥ ||11||
kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||12||
sati mūle tad vipāko jātyāyurbhogāḥ ||13||
te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||14||
pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ ||15||
heyaṃ duḥkhamanāgatam ||16||
draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ||17||
prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃ dṛśyam ||18||
viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi ||19||
draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ ||20||
tadartha eva dṛśyasyātmā ||21||
kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt ||22||
svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||23||
tasya heturavidyā ||24||
tadabhāvātsaṃyogābhāvo hānaṃ tad dṛśeḥ kaivalyam ||25||
vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ ||26||
tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||27||
yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirāvivekakhyāteḥ ||28||
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṅgāni ||29||
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||30||
jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||31||
śaucasantoṣatapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||32||
vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||33||
vitarkāhiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam ||34||
ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||35||
satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam ||36||
asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam ||37||
brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ ||38||
aparigrahasthairye janmakathantāsambodhaḥ ||39||
śaucātsvāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ ||40||
sattvaśuddhi-saumanasyaikāgryendriyajayātmadarśana-yogyatvāni ca ||41||
santoṣāt anuttamaḥsukhalābhaḥ ||42||
kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāt tapasaḥ ||43||
svādhyāyādiṣṭadevatāsamprayogaḥ ||44||
samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt ||45||
sthirasukhamāsanam ||46||
prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām ||47||
tato dvandvānabhighātaḥ ||48||
tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||49||
(sa tu) bāhyābhyantarastambhavṛttirdeśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||50||
bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||51||
tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||52||
dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||53||
svaviṣayāsamprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||54||
tataḥ paramāvaśyatendriyāṇām ||55||
iti pātañjalayogadarśane sādhanapādo nāma dvitīyaḥ pādaḥ |