📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
ਚਾਣਕ੍ਯ ਨੀਤਿ - ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
Chanakya Niti - Dvadasho'dhyayah
Gurmukhi
ਸਾਨਨ੍ਦਂ ਸਦਨਂ ਸੁਤਾਸ੍ਤੁ ਸੁਧਿਯਃ ਕਾਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਿਯਾਲਾਪਿਨੀ
ਇਚ੍ਛਾਪੂਰ੍ਤਿਧਨਂ ਸ੍ਵਯੋषਿਤਿ ਰਤਿਃ ਸ੍ਵਾਜ੍ਞਾਪਰਾਃ ਸੇਵਕਾਃ ।
ਆਤਿਥ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵਪੂਜਨਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਮਿष੍ਟਾਨ੍ਨਪਾਨਂ ਗृਹੇ
ਸਾਧੋਃ ਸਙ੍ਗਮੁਪਾਸਤੇ ਚ ਸਤਤਂ ਧਨ੍ਯੋ ਗृਹਸ੍ਥਾਸ਼੍ਰਮਃ ॥ 01 ॥
ਆਰ੍ਤੇषੁ ਵਿਪ੍ਰੇषੁ ਦਯਾਨ੍ਵਿਤਸ਼੍ਚ
ਯਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮੁਪੈਤਿ ਦਾਨਮ੍ ।
ਅਨਨ੍ਤਪਾਰਮੁਪੈਤਿ ਰਾਜਨ੍
ਯਦ੍ਦੀਯਤੇ ਤਨ੍ਨ ਲਭੇਦ੍ਦ੍ਵਿਜੇਭ੍ਯਃ ॥ 02 ॥
ਦਾਕ੍षਿਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵਜਨੇ ਦਯਾ ਪਰਜਨੇ ਸ਼ਾਠ੍ਯਂ ਸਦਾ ਦੁਰ੍ਜਨੇ
ਪ੍ਰੀਤਿਃ ਸਾਧੁਜਨੇ ਸ੍ਮਯਃ ਖਲਜਨੇ ਵਿਦ੍ਵਜ੍ਜਨੇ ਚਾਰ੍ਜਵਮ੍ ।
ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਨੇ ਕ੍षਮਾ ਗੁਰੁਜਨੇ ਨਾਰੀਜਨੇ ਧੂਰ੍ਤਤਾ
ਇਤ੍ਥਂ ਯੇ ਪੁਰੁषਾ ਕਲਾਸੁ ਕੁਸ਼ਲਾਸ੍ਤੇष੍ਵੇਵ ਲੋਕਸ੍ਥਿਤਿਃ ॥ 03 ॥
ਹਸ੍ਤੌ ਦਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤੌ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪੁਟੌ ਸਾਰਸ੍ਵਤਦ੍ਰੋਹਿਣੌ
ਨੇਤ੍ਰੇ ਸਾਧੁਵਿਲੋਕਨੇਨ ਰਹਿਤੇ ਪਾਦੌ ਨ ਤੀਰ੍ਥਂ ਗਤੌ ।
ਅਨ੍ਯਾਯਾਰ੍ਜਿਤਵਿਤ੍ਤਪੂਰ੍ਣਮੁਦਰਂ ਗਰ੍ਵੇਣ ਤੁਙ੍ਗਂ ਸ਼ਿਰੋ
ਰੇ ਰੇ ਜਮ੍ਬੁਕ ਮੁਞ੍ਚ ਮੁਞ੍ਚ ਸਹਸਾ ਨੀਚਂ ਸੁਨਿਨ੍ਦ੍ਯਂ ਵਪੁਃ ॥ 04 ॥
ਯੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਯਸ਼ੋਦਾਸੁਤਪਦਕਮਲੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਨਰਾਣਾਂ
ਯੇषਾਮਾਭੀਰਕਨ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਗੁਣਕਥਨੇ ਨਾਨੁਰਕ੍ਤਾ ਰਸਜ੍ਞਾ ।
ਯੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣਲੀਲਾਲਲਿਤਰਸਕਥਾਸਾਦਰੌ ਨੈਵ ਕਰ੍ਣੌ
ਧਿਕ੍ ਤਾਨ੍ ਧਿਕ੍ ਤਾਨ੍ ਧਿਗੇਤਾਨ੍ ਕਥਯਤਿ ਸਤਤਂ ਕੀਰ੍ਤਨਸ੍ਥੋ ਮृਦਙ੍ਗਃ ॥ 05 ॥
ਪਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਯਦਾ ਕਰੀਲਵਿਟਪੇ ਦੋषੋ ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ
ਨੋਲੂਕੋऽਪ੍ਯਵਲੋਕਤੇ ਯਦਿ ਦਿਵਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਕਿਂ ਦੂषਣਮ੍ ।
ਵਰ੍षਾ ਨੈਵ ਪਤਨ੍ਤਿ ਚਾਤਕਮੁਖੇ ਮੇਘਸ੍ਯ ਕਿਂ ਦੂषਣਂ
ਯਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਧਿਨਾ ਲਲਾਟਲਿਖਿਤਂ ਤਨ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤੁਂ ਕਃ ਕ੍षਮਃ ॥ 06 ॥
ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਾਦ੍ਭਵਤਿ ਹਿ ਸਾਧੁਨਾ ਖਲਾਨਾਂ
ਸਾਧੂਨਾਂ ਨ ਹਿ ਖਲਸਙ੍ਗਤਃ ਖਲਤ੍ਵਮ੍ ।
ਆਮੋਦਂ ਕੁਸੁਮਭਵਂ ਮृਦੇਵ ਧਤ੍ਤੇ
ਮृਦ੍ਗਨ੍ਧਂ ਨਹਿ ਕੁਸੁਮਾਨਿ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ॥ 07 ॥
ਸਾਧੂਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਤੀਰ੍ਥਭੂਤਾ ਹਿ ਸਾਧਵਃ ।
ਕਾਲੇਨ ਫਲਤੇ ਤੀਰ੍ਥਂ ਸਦ੍ਯਃ ਸਾਧੁਸਮਾਗਮਃ ॥ 08 ॥
ਵਿਪ੍ਰਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਗਰੇ ਮਹਾਨ੍ਕਥਯ ਕਸ੍ਤਾਲਦ੍ਰੁਮਾਣਾਂ ਗਣਃ
ਕੋ ਦਾਤਾ ਰਜਕੋ ਦਦਾਤਿ ਵਸਨਂ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਨਿਸ਼ਿ ।
ਕੋ ਦਕ੍षਃ ਪਰਵਿਤ੍ਤਦਾਰਹਰਣੇ ਸਰ੍ਵੋऽਪਿ ਦਕ੍षੋ ਜਨਃ
ਕਸ੍ਮਾਜ੍ਜੀਵਸਿ ਹੇ ਸਖੇ ਵਿषਕृਮਿਨ੍ਯਾਯੇਨ ਜੀਵਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 09 ॥
ਨ ਵਿਪ੍ਰਪਾਦੋਦਕਕਰ੍ਦਮਾਣਿ
ਨ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਧ੍ਵਨਿਗਰ੍ਜਿਤਾਨਿ ।
ਸ੍ਵਾਹਾਸ੍ਵਧਾਕਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਨਿ
ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਗृਹਾਣਿ ਤਾਨਿ ॥ 10 ॥
ਸਤ੍ਯਂ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਧਰ੍ਮੋ ਭ੍ਰਾਤਾ ਦਯਾ ਸਖਾ ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪਤ੍ਨੀ ਕ੍षਮਾ ਪੁਤ੍ਰਃ षਡੇਤੇ ਮਮ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ॥ 11 ॥
ਅਨਿਤ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਵਿਭਵੋ ਨੈਵ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ॥ 12 ॥
ਨਿਮਨ੍ਤ੍ਰੋਤ੍ਸਵਾ ਵਿਪ੍ਰਾ ਗਾਵੋ ਨਵਤृਣੋਤ੍ਸਵਾਃ ।
ਪਤ੍ਯੁਤ੍ਸਾਹਯੁਤਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਅਹਂ ਕृष੍ਣਚਰਣੋਤ੍ਸਵਃ ॥ 13 ॥
ਮਾਤृਵਤ੍ਪਰਦਾਰੇषੁ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯੇषੁ ਲੋष੍ਟ੍ਰਵਤ੍ ।
ਆਤ੍ਮਵਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ॥ 14 ॥
ਧਰ੍ਮੇ ਤਤ੍ਪਰਤਾ ਮੁਖੇ ਮਧੁਰਤਾ ਦਾਨੇ ਸਮੁਤ੍ਸਾਹਤਾ
ਮਿਤ੍ਰੇऽਵਞ੍ਚਕਤਾ ਗੁਰੌ ਵਿਨਯਤਾ ਚਿਤ੍ਤੇऽਤਿਮਭੀਰਤਾ ।
ਆਚਾਰੇ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਗੁਣੇ ਰਸਿਕਤਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਤਾ
ਰੂਪੇ ਸੁਨ੍ਦਰਤਾ ਸ਼ਿਵੇ ਭਜਨਤਾ ਤ੍ਵਯ੍ਯਸ੍ਤਿ ਭੋ ਰਾਘਵ ॥ 15 ॥
ਕਾष੍ਠਂ ਕਲ੍ਪਤਰੁਃ ਸੁਮੇਰੁਚਲਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਮਣਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤਰਃ
ਸੂਰ੍ਯਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਕਰਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ਕ੍षਯਕਰਃ ਕ੍षਾਰੋ ਹਿ ਵਾਰਾਂ ਨਿਧਿਃ ।
ਕਾਮੋ ਨष੍ਟਤਨੁਰ੍ਵਲਿਰ੍ਦਿਤਿਸੁਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਸ਼ੁਃ ਕਾਮਗੌ-
ਰ੍ਨੈਤਾਂਸ੍ਤੇ ਤੁਲਯਾਮਿ ਭੋ ਰਘੁਪਤੇ ਕਸ੍ਯੋਪਮਾ ਦੀਯਤੇ ॥ 16 ॥
ਵਿਦ੍ਯਾ ਮਿਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਾਸੇ ਚ ਭਾਰ੍ਯਾ ਮਿਤ੍ਰਂ ਗृਹੇषੁ ਚ ।
ਵ੍ਯਾਧਿਤਸ੍ਯੌषਧਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਧਰ੍ਮੋ ਮਿਤ੍ਰਂ ਮृਤਸ੍ਯ ਚ ॥ 17 ॥
ਵਿਨਯਂ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਪਣ੍ਡਿਤੇਭ੍ਯਃ ਸੁਭਾषਿਤਮ੍ ।
ਅਨृਤਂ ਦ੍ਯੂਤਕਾਰੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭ੍ਯਃ ਸ਼ਿਕ੍षੇਤ ਕੈਤਵਮ੍ ॥ 18 ॥
ਅਨਾਲੋਕ੍ਯ ਵ੍ਯਯਂ ਕਰ੍ਤਾ ਅਨਾਥਃ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਃ ।
ਆਤੁਰਃ ਸਰ੍ਵਕ੍षੇਤ੍ਰੇषੁ ਨਰਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ॥ 19 ॥
ਨਾਹਾਰਂ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਧਰ੍ਮਮੇਕਂ ਹਿ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ।
ਆਹਾਰੋ ਹਿ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਜਨ੍ਮਨਾ ਸਹ ਜਾਯਤੇ ॥ 20 ॥
ਧਨਧਾਨ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੇषੁ ਵਿਦ੍ਯਾਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੇ ਤਥਾ ।
ਆਹਾਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤਲਜ੍ਜਃ ਸੁਖੀ ਭਵੇਤ੍ ॥ 21 ॥
ਜਲਬਿਨ੍ਦੁਨਿਪਾਤੇਨ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਘਟਃ ।
ਸ ਹੇਤੁਃ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਚ ਧਨਸ੍ਯ ਚ ॥ 22 ॥
ਵਯਸਃ ਪਰਿਣਾਮੇऽਪਿ ਯਃ ਖਲਃ ਖਲ ਏਵ ਸਃ ।
ਸਮ੍ਪਕ੍ਵਮਪਿ ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਨੋਪਯਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣਮ੍ ॥ 23 ॥
Roman (IAST) Transliteration
sānandaṃ sadanaṃ sutāstu sudhiyaḥ kāntā priyālāpinī
icchāpūrtidhanaṃ svayoṣiti ratiḥ svājñāparāḥ sevakāḥ |
ātithyaṃ śivapūjanaṃ pratidinaṃ miṣṭānnapānaṃ gṛhe
sādhoḥ saṅgamupāsate ca satataṃ dhanyo gṛhasthāśramaḥ || 01 ||
ārteṣu vipreṣu dayānvitaśca
yacchraddhayā svalpamupaiti dānam |
anantapāramupaiti rājan
yaddīyate tanna labheddvijebhyaḥ || 02 ||
dākṣiṇyaṃ svajane dayā parajane śāṭhyaṃ sadā durjane
prītiḥ sādhujane smayaḥ khalajane vidvajjane cārjavam |
śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane nārījane dhūrtatā
itthaṃ ye puruṣā kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ || 03 ||
hastau dānavivarjitau śrutipuṭau sārasvatadrohiṇau
netre sādhuvilokanena rahite pādau na tīrthaṃ gatau |
anyāyārjitavittapūrṇamudaraṃ garveṇa tuṅgaṃ śiro
re re jambuka muñca muñca sahasā nīcaṃ sunindyaṃ vapuḥ || 04 ||
yeṣāṃ śrīmadyaśodāsutapadakamale nāsti bhaktirnarāṇāṃ
yeṣāmābhīrakanyāpriyaguṇakathane nānuraktā rasajñā |
yeṣāṃ śrīkṛṣṇalīlālalitarasakathāsādarau naiva karṇau
dhik tān dhik tān dhigetān kathayati satataṃ kīrtanastho mṛdaṅgaḥ || 05 ||
patraṃ naiva yadā karīlaviṭape doṣo vasantasya kiṃ
nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |
varṣā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇaṃ
yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ || 06 ||
satsaṅgādbhavati hi sādhunā khalānāṃ
sādhūnāṃ na hi khalasaṅgataḥ khalatvam |
āmodaṃ kusumabhavaṃ mṛdeva dhatte
mṛdgandhaṃ nahi kusumāni dhārayanti || 07 ||
sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthabhūtā hi sādhavaḥ |
kālena phalate tīrthaṃ sadyaḥ sādhusamāgamaḥ || 08 ||
viprāsminnagare mahānkathaya kastāladrumāṇāṃ gaṇaḥ
ko dātā rajako dadāti vasanaṃ prātargṛhītvā niśi |
ko dakṣaḥ paravittadāraharaṇe sarvo'pi dakṣo janaḥ
kasmājjīvasi he sakhe viṣakṛminyāyena jīvāmyaham || 09 ||
na viprapādodakakardamāṇi
na vedaśāstradhvanigarjitāni |
svāhāsvadhākāravivarjitāni
śmaśānatulyāni gṛhāṇi tāni || 10 ||
satyaṃ mātā pitā jñānaṃ dharmo bhrātā dayā sakhā |
śāntiḥ patnī kṣamā putraḥ ṣaḍete mama bāndhavāḥ || 11 ||
anityāni śarīrāṇi vibhavo naiva śāśvataḥ |
nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṅgrahaḥ || 12 ||
nimantrotsavā viprā gāvo navatṛṇotsavāḥ |
patyutsāhayutā bhāryā ahaṃ kṛṣṇacaraṇotsavaḥ || 13 ||
mātṛvatparadāreṣu paradravyeṣu loṣṭravat |
ātmavatsarvabhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ || 14 ||
dharme tatparatā mukhe madhuratā dāne samutsāhatā
mitre'vañcakatā gurau vinayatā citte'timabhīratā |
ācāre śucitā guṇe rasikatā śāstreṣu vijñānatā
rūpe sundaratā śive bhajanatā tvayyasti bho rāghava || 15 ||
kāṣṭhaṃ kalpataruḥ sumerucalaścintāmaṇiḥ prastaraḥ
sūryāstīvrakaraḥ śaśī kṣayakaraḥ kṣāro hi vārāṃ nidhiḥ |
kāmo naṣṭatanurvalirditisuto nityaṃ paśuḥ kāmagau-
rnaitāṃste tulayāmi bho raghupate kasyopamā dīyate || 16 ||
vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitraṃ gṛheṣu ca |
vyādhitasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmo mitraṃ mṛtasya ca || 17 ||
vinayaṃ rājaputrebhyaḥ paṇḍitebhyaḥ subhāṣitam |
anṛtaṃ dyūtakārebhyaḥ strībhyaḥ śikṣeta kaitavam || 18 ||
anālokya vyayaṃ kartā anāthaḥ kalahapriyaḥ |
āturaḥ sarvakṣetreṣu naraḥ śīghraṃ vinaśyati || 19 ||
nāhāraṃ cintayetprājño dharmamekaṃ hi cintayet |
āhāro hi manuṣyāṇāṃ janmanā saha jāyate || 20 ||
dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 21 ||
jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ |
sa hetuḥ sarvavidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca || 22 ||
vayasaḥ pariṇāme'pi yaḥ khalaḥ khala eva saḥ |
sampakvamapi mādhuryaṃ nopayātīndravāruṇam || 23 ||