📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.23 ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡ - ତ୍ରଯୋଵିଂଶ ସର୍ଗଃ
2.23 Ayodhyakanda - Trayovimsha Sargah
Valmiki Oriya
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ରଯୋଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଇତି ବ୍ରୁଵତି ରାମେ ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଧଶ୍ଶିରା ମୁହୁଃ ।
ଶ୍ରୃତ୍ଵା ମଧ୍ଯଂ ଜଗାମେଵ ମନସା ଦୁଃଖହର୍ଷଯୋଃ ॥ 1 ॥
ତଦା ତୁ ବଧ୍ଦ୍ଵା ଭ୍ରୁକୁଟୀଂ ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେ ନରର୍ଷଭଃ ।
ନିଶଶ୍ଵାସ ମହାସର୍ପୋ ବିଲସ୍ଥ ଇଵ ରୋଷିତଃ ॥ 2 ॥
ତସ୍ଯ ଦୁଷ୍ପ୍ରତିଵୀକ୍ଷଂ ତଦ୍ଭ୍ରୁକୁଟୀସହିତଂ ତଦା ।
ବଭୌ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ସିଂହସ୍ଯ ମୁଖସ୍ଯ ସଦୃଶଂ ମୁଖମ୍ ॥ 3 ॥
ଅଗ୍ରହସ୍ତଂ ଵିଧୁନ୍ଵଂସ୍ତୁ ହସ୍ତୀ ହସ୍ତମିଵାତ୍ମନଃ ।
ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵଂ ଶରୀରେ ଚ ପାତଯିତ୍ଵା ଶିରୋଧରାମ୍ ॥ 4 ॥
ଅଗ୍ରାକ୍ଷ୍ଣା ଵୀକ୍ଷମାଣସ୍ତୁ ତିର୍ଯଗ୍ଭ୍ରାତରମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଅସ୍ଥାନେ ସମ୍ଭ୍ରମୋ ଯସ୍ଯ ଜାତୋ ଵୈ ସୁମହାନଯମ୍ ॥ 5 ॥
ଧର୍ମଦୋଷ ପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଲୋକସ୍ଯାନତିଶଙ୍କଯା ।
କଥଂହ୍ଯେତଦସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହତି ॥ 6 ॥
ଯଥା ଦୈଵମଶୌଡୀରଂ ଶୌଣ୍ଡୀର କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭ ।
କିନ୍ନାମ କୃପଣଂ ଦୈଵମଶକ୍ତମଭିଶଂସସି ॥ 7 ॥
ପାପଯୋସ୍ତେ କଥଂ ନାମ ତଯୋଶ୍ଶଙ୍କା ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।
ସନ୍ତି ଧର୍ମୋପଧା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣାଃ ଧର୍ମାତ୍ମନ୍କିଂ ନ ବୁଧ୍ଯସେ ॥ 8 ॥
ତଯୋସ୍ସୁଚରିତଂ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଶାଠ୍ଯାତ୍ପରିଜିହୀର୍ଷତୋଃ ।
ଯଦି ନୈଵଂ ଵ୍ଯଵସିତଂ ସ୍ଯାଦ୍ଧି ପ୍ରାଗେଵ ରାଘଵ ॥ 9 ॥
ତଯୋଃ ପ୍ରାଗେଵ ଦତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଵରଃ ପ୍ରକୃତଶ୍ଚ ସଃ ।
ଲୋକଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟମାରବ୍ଧଂ ତ୍ଵଦନ୍ଯସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍ ।
ନୋତ୍ସହେ ସହିତୁଂ ଵୀର ତତ୍ର ମେ କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ॥ 10 ॥
ଯେନେଯ ମାଗତା ଦ୍ଵୈଧଂ ତଵ ବୁଦ୍ଧିର୍ମହାମତେ ।
ସ ହି ଧର୍ମୋ ମମ ଦ୍ଵେଷ୍ଯଃ ପ୍ରସଙ୍ଗାଦ୍ଯସ୍ଯ ମୁହ୍ଯସି ॥ 11 ॥
କଥଂ ତ୍ଵଂ କର୍ମଣା ଶକ୍ତଃ କୈକେଯୀଵଶଵର୍ତିନଃ ।
କରିଷ୍ଯସି ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯମଧର୍ମିଷ୍ଠଂ ଵିଗର୍ହିତମ୍ ॥ 12 ॥
ଯଦ୍ଯଯଂ କିଲ୍ବିଷାଦ୍ଭେଦଃ କୃତୋଽପ୍ଯେଵଂ ନ ଗୃହ୍ଯତେ ।
ଜାଯତେ ତତ୍ର ମେ ଦୁଃଖଂ ଧର୍ମସଙ୍ଗଶ୍ଚ ଗର୍ହିତଃ ॥ 13 ॥
ମନସାଽପି କଥଂ କାମଂ କୁର୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ କାମଵୃତ୍ତଯୋଃ ।
ତଯୋସ୍ତ୍ଵହିତଯୋର୍ନିତ୍ଯଂ ଶତ୍ର୍ଵୋଃ ପିତ୍ରଭିଧାନଯୋଃ ॥ 14 ॥
ଯଦ୍ଯପି ପ୍ରତିପତ୍ତିସ୍ତେ ଦୈଵୀ ଚାପି ତଯୋର୍ମତମ୍ ।
ତଥାପ୍ଯୁପେକ୍ଷଣୀଯଂ ତେ ନ ମେ ତଦପି ରୋଚତେ ॥ 15 ॥
ଵିକ୍ଲବୋ ଵୀର୍ଯହୀନୋ ଯସ୍ସ ଦୈଵମନୁଵର୍ତତେ ।
ଵୀରାସ୍ସମ୍ଭାଵିତାତ୍ମାନୋ ନ ଦୈଵଂ ପର୍ଯୁପାସତେ ॥ 16 ॥
ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରେଣ ଯଃ ସମର୍ଥଃ ପ୍ରବାଧିତୁମ୍ ।
ନ ଦୈଵେନ ଵିପନ୍ନାର୍ଥଃ ପୁରୁଷସ୍ସୋଽଵସୀଦତି ॥ 17 ॥
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ତ୍ଵଦ୍ଯ ଦୈଵସ୍ଯ ପୌରୁଷଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ।
ଦୈଵମାନୁଷଯୋରଦ୍ଯ ଵ୍ଯକ୍ତା ଵ୍ଯକ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 18 ॥
ଅଦ୍ଯ ମତ୍ପୌରୁଷହତଂ ଦୈଵଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଵୈ ଜନାଃ ।
ଯଦ୍ଦୈଵାଦାହତଂ ତେଽଦ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟଂ ରାଜ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍ ॥ 19 ॥
ଅତ୍ଯଙ୍କୁଶମିଵୋଦ୍ଦାମଂ ଗଜଂ ମଦବଲୋଦ୍ଧତମ୍ ।
ପ୍ରଧାଵିତମହଂ ଦୈଵଂ ପୌରୁଷେଣ ନିଵର୍ତଯେ ॥ 20 ॥
ଲୋକପାଲାସ୍ସମସ୍ତା ସ୍ତେ ନାଦ୍ଯ ରାମାଭିଷେଚନମ୍ ।
ନ ଚ କୃତ୍ସ୍ନାସ୍ତ୍ରଯୋ ଲୋକା ଵିହନ୍ଯୁଃ କିଂ ପୁନଃ ପିତା ॥ 21 ॥
ଯୈର୍ନିଵାସସ୍ତଵାରଣ୍ଯେ ମିଥୋ ରାଜନ୍ସମର୍ଥିତଃ ।
ଅରଣ୍ଯେ ତେ ନିଵତ୍ସ୍ଯନ୍ତି ଚତୁର୍ଦଶ ସମାସ୍ତଥା ॥ 22 ॥
ଅହଂ ତଦାଶାଂ ଛେତ୍ସ୍ଯାମି ପିତୁସ୍ତସ୍ଯାଶ୍ଚ ଯା ତଵ ।
ଅଭିଷେକଵିଘାତେନ ପୁତ୍ରରାଜ୍ଯାଯ ଵର୍ତତେ ॥ 23 ॥
ମଦ୍ବଲେନ ଵିରୁଦ୍ଧାଯ ନ ସ୍ଯାଦ୍ଦୈଵବଲଂ ତଥା ।
ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯତି ଦୁଃଖାଯ ଯଥୋଗ୍ରଂ ପୌରୁଷଂ ମମ ॥ 24 ॥
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ପ୍ରଜାପାଲ୍ଯମନନ୍ତରମ୍ ।
ଆର୍ଯପୁତ୍ରାଃ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଵନଵାସଂ ଗତେ ତ୍ଵଯି ॥ 25 ॥
ପୂର୍ଵଂ ରାଜର୍ଷିଵୃତ୍ତ୍ଯା ହି ଵନଵାସୋ ଵିଧୀଯତେ ।
ପ୍ରଜା ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପୁତ୍ରେଷୁ ପୁତ୍ରଵତ୍ପରିପାଲନେ ॥ 26 ॥
ସ ଚେଦ୍ରାଜନ୍ଯନେକାଗ୍ରେ ରାଜ୍ଯଵିଭ୍ରମଶଙ୍କଯା ।
ନୈଵମିଚ୍ଛସି ଧର୍ମାତ୍ମନ୍ ରାଜ୍ଯଂ ରାମ ତ୍ଵମାତ୍ମନି ॥ 27 ॥
ପ୍ରତିଜାନେ ଚ ତେ ଵୀର ମାଽଭୂଵଂ ଵୀରଲୋକଭାକ୍ ।
ରାଜ୍ଯଂ ଚ ତଵ ରକ୍ଷେଯମହଂ ଵେଲେଵ ସାଗରମ୍ ॥ 28 ॥
ମଙ୍ଗଲୈରଭିଷିଞ୍ଚସ୍ଵ ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଵ୍ଯାପୃତୋ ଭଵ ।
ଅହମେକୋ ମହୀପାଲାନଲଂ ଵାରଯିତୁଂ ବଲାତ୍ ॥ 29 ॥
ନ ଶୋଭାର୍ଥାଵିମୌ ବାହୂ ନ ଧନୁର୍ଭୂଷଣାଯ ମେ ।
ନାଽସିରାବନ୍ଧନାର୍ଥାଯ ନ ଶରାସ୍ତମ୍ଭହେତଵଃ ॥ 30 ॥
ଅମିତ୍ରଦମନାର୍ଥଂ ମେ ସର୍ଵମେତଚ୍ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।
ନ ଚାହଂ କାମଯେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଯସ୍ସ୍ଯାଚ୍ଛତ୍ରୁର୍ମତୋ ମମ ॥ 31 ॥
ଅସିନା ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାରେଣ ଵିଦ୍ଯୁଚ୍ଚଲିତଵର୍ଚସା ।
ପ୍ରଗୃହୀତେନ ଵୈ ଶତ୍ରୁଂ ଵଜ୍ରିଣଂ ଵା ନ କଲ୍ପଯେ ॥ 32 ॥
ଖଡ୍ଗନିଷ୍ପେଷନିଷ୍ପିଷ୍ଟୈର୍ଗହନା ଦୁଶ୍ଚରା ଚ ମେ ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵନରହସ୍ତୋରୁଶିରୋଭିର୍ଭଵିତା ମହୀ ॥ 33 ॥
ଖଡ୍ଗଧାରାହତା ମେଽଦ୍ଯ ଦୀପ୍ଯମାନା ଇଵାଦ୍ରଯଃ ।
ପତିଷ୍ଯନ୍ତି ଦ୍ଵିପା ଭୂମୌ ମେଘା ଇଵ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ ॥ 34 ॥
ବଦ୍ଧଗୋଧାଙ୍ଗୁଲିତ୍ରାଣେ ପ୍ରଗୃହୀତଶରାସନେ ।
କଥଂ ପୁରୁଷମାନୀ ସ୍ଯାତ୍ପୁରୁଷାଣାଂ ମଯି ସ୍ଥିତେ ॥ 35 ॥
ବହୁଭିଶ୍ଚୈକମତ୍ଯସ୍ଯନ୍ନେକେନ ଚ ବହୂନ୍ଜନାନ୍ ।
ଵିନିଯୋକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ବାଣାନ୍ନୃଵାଜିଗଜମର୍ମସୁ ॥ 36 ॥
ଅଦ୍ଯ ମେଽସ୍ତ୍ରପ୍ରଭାଵସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଃ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯତି ।
ରାଜ୍ଞଶ୍ଚାପ୍ରଭୁତାଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଭୁତ୍ଵଂ ତଵ ଚ ପ୍ରଭୋଃ ॥ 37 ॥
ଅଦ୍ଯ ଚନ୍ଦନସାରସ୍ଯ କେଯୂରାମୋକ୍ଷଣସ୍ଯ ଚ ।
ଵସୂନାଂ ଚ ଵିମୋକ୍ଷସ୍ଯ ସୁହୃଦାଂ ପାଲନସ୍ଯ ଚ ॥ 38 ॥
ଅନୁରୂପାଵିମୌ ବାହୂ ରାମ କର୍ମ କରିଷ୍ଯତଃ ।
ଅଭିଷେଚନଵିଘ୍ନସ୍ଯ କର୍ତୃଣାଂ ତେ ନିଵାରଣେ ॥ 39 ॥
ବ୍ରଵୀହି କୋଽଦ୍ଯୈଵ ମଯା ଵିଯୁଜ୍ଯତାଂ ତଵା ସୁହୃତ୍ପ୍ରାଣଯଶସ୍ସୁହୃଜ୍ଜନୈଃ ।
ଯଥା ତଵେଯଂ ଵସୁଧା ଵଶେ ଭଵେ ତ୍ତଥୈଵ ମାଂ ଶାଧି ତଵାସ୍ମି କିଙ୍କରଃ ॥ 40 ॥
ଵିମୃଜ୍ଯ ବାଷ୍ପଂ ପରିସାନ୍ତ୍ଵ୍ଯଚାସକୃତ୍ ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାଘଵଵଂଶଵର୍ଧନଃ ।
ଉଵାଚ ପିତ୍ର୍ଯେ ଵଚନେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଂ ନିବୋଧ ମାମେଷ ହି ସୌମ୍ଯ ସତ୍ପଥଃ ॥ 41 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha trayoviṃśassargaḥ |
iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaśśirā muhuḥ |
śrṛtvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ || 1 ||
tadā tu badhdvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabhaḥ |
niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ || 2 ||
tasya duṣprativīkṣaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā |
babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham || 3 ||
agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ |
tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām || 4 ||
agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt |
asthāne sambhramo yasya jāto vai sumahānayam || 5 ||
dharmadoṣa prasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā |
kathaṃhyetadasambhrāntastvadvidho vaktumarhati || 6 ||
yathā daivamaśauḍīraṃ śauṇḍīra kṣatriyarṣabha |
kinnāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi || 7 ||
pāpayoste kathaṃ nāma tayośśaṅkā na vidyate |
santi dharmopadhā ślakṣṇāḥ dharmātmankiṃ na budhyase || 8 ||
tayossucaritaṃ svārthaṃ śāṭhyātparijihīrṣatoḥ |
yadi naivaṃ vyavasitaṃ syāddhi prāgeva rāghava || 9 ||
tayoḥ prāgeva dattaśca syādvaraḥ prakṛtaśca saḥ |
lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam |
notsahe sahituṃ vīra tatra me kṣantumarhasi || 10 ||
yeneya māgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahāmate |
sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi || 11 ||
kathaṃ tvaṃ karmaṇā śaktaḥ kaikeyīvaśavartinaḥ |
kariṣyasi piturvākyamadharmiṣṭhaṃ vigarhitam || 12 ||
yadyayaṃ kilbiṣādbhedaḥ kṛto'pyevaṃ na gṛhyate |
jāyate tatra me duḥkhaṃ dharmasaṅgaśca garhitaḥ || 13 ||
manasā'pi kathaṃ kāmaṃ kuryāstvaṃ kāmavṛttayoḥ |
tayostvahitayornityaṃ śatrvoḥ pitrabhidhānayoḥ || 14 ||
yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam |
tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate || 15 ||
viklabo vīryahīno yassa daivamanuvartate |
vīrāssambhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate || 16 ||
daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |
na daivena vipannārthaḥ puruṣasso'vasīdati || 17 ||
drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca |
daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati || 18 ||
adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |
yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam || 19 ||
atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam |
pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye || 20 ||
lokapālāssamastā ste nādya rāmābhiṣecanam |
na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā || 21 ||
yairnivāsastavāraṇye mitho rājansamarthitaḥ |
araṇye te nivatsyanti caturdaśa samāstathā || 22 ||
ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava |
abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate || 23 ||
madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā |
prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama || 24 ||
ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram |
āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi || 25 ||
pūrvaṃ rājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate |
prajā nikṣipya putreṣu putravatparipālane || 26 ||
sa cedrājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā |
naivamicchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvamātmani || 27 ||
pratijāne ca te vīra mā'bhūvaṃ vīralokabhāk |
rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram || 28 ||
maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava |
ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt || 29 ||
na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me |
nā'sirābandhanārthāya na śarāstambhahetavaḥ || 30 ||
amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam |
na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yassyācchatrurmato mama || 31 ||
asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā |
pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye || 32 ||
khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me |
hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī || 33 ||
khaḍgadhārāhatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ |
patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ || 34 ||
baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane |
kathaṃ puruṣamānī syātpuruṣāṇāṃ mayi sthite || 35 ||
bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūnjanān |
viniyokṣyāmyahaṃ bāṇānnṛvājigajamarmasu || 36 ||
adya me'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |
rājñaścāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ tava ca prabhoḥ || 37 ||
adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca |
vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca || 38 ||
anurūpāvimau bāhū rāma karma kariṣyataḥ |
abhiṣecanavighnasya kartṛṇāṃ te nivāraṇe || 39 ||
bravīhi ko'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavā suhṛtprāṇayaśassuhṛjjanaiḥ |
yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhave ttathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṅkaraḥ || 40 ||
vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvyacāsakṛt sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ |
uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha māmeṣa hi saumya satpathaḥ || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe trayoviṃśassargaḥ ||