Viveka Chudamani — InfoLyter.in

ॐ

ଵିଵେକ ଚୂଡାମଣି

Viveka Chudamani

Adi Shankaracharya Oriya

ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୋଚରଂ ତମଗୋଚରମ୍ ।

ଗୋଵିନ୍ଦଂ ପରମାନନ୍ଦଂ ସଦ୍ଗୁରୁଂ ପ୍ରଣତୋଽସ୍ମ୍ଯହମ୍ ॥ 1॥

ଜନ୍ତୂନାଂ ନରଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭମତଃ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ ତତୋ ଵିପ୍ରତା

ତସ୍ମାଦ୍ଵୈଦିକଧର୍ମମାର୍ଗପରତା ଵିଦ୍ଵତ୍ତ୍ଵମସ୍ମାତ୍ପରମ୍ ।

ଆତ୍ମାନାତ୍ମଵିଵେଚନଂ ସ୍ଵନୁଭଵୋ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନା ସଂସ୍ଥିତିଃ

ମୁକ୍ତିର୍ନୋ ଶତଜନ୍ମକୋଟିସୁକୃତୈଃ ପୁଣ୍ଯୈର୍ଵିନା ଲଭ୍ଯତେ ॥ 2॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଶତକୋଟିଜନ୍ମସୁ କୃତୈଃ)

ଦୁର୍ଲଭଂ ତ୍ରଯମେଵୈତଦ୍ଦେଵାନୁଗ୍ରହହେତୁକମ୍ ।

ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵଂ ମୁମୁକ୍ଷୁତ୍ଵଂ ମହାପୁରୁଷସଂଶ୍ରଯଃ ॥ 3॥

ଲବ୍ଧ୍ଵା କଥଞ୍ଚିନ୍ନରଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭଂ (ପାଠଭେଦଃ - କଥଞ୍ଚିନ୍)

ତତ୍ରାପି ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୁତିପାରଦର୍ଶନମ୍ ।

ଯସ୍ତ୍ଵାତ୍ମମୁକ୍ତୌ ନ ଯତେତ ମୂଢଧୀଃ

ସ ହ୍ଯାତ୍ମହା ସ୍ଵଂ ଵିନିହନ୍ତ୍ଯସଦ୍ଗ୍ରହାତ୍ ॥ 4॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଆତ୍ମହା ସ୍ଵଂ)

ଇତଃ କୋ ନ୍ଵସ୍ତି ମୂଢାତ୍ମା ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵାର୍ଥେ ପ୍ରମାଦ୍ଯତି ।

ଦୁର୍ଲଭଂ ମାନୁଷଂ ଦେହଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତତ୍ରାପି ପୌରୁଷମ୍ ॥ 5॥

ଵଦନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଯଜନ୍ତୁ ଦେଵାନ୍ (ପାଠଭେଦଃ - ପଠନ୍ତୁ)

କୁର୍ଵନ୍ତୁ କର୍ମାଣି ଭଜନ୍ତୁ ଦେଵତାଃ ।

ଆତ୍ମୈକ୍ଯବୋଧେନ ଵିନାପି ମୁକ୍ତି- (ପାଠଭେଦଃ - ଵିନା ଵିମୁକ୍ତିଃ ନ)

ର୍ନ ସିଧ୍ଯତି ବ୍ରହ୍ମଶତାନ୍ତରେଽପି ॥ 6॥

ଅମୃତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ନାଶାସ୍ତି ଵିତ୍ତେନେତ୍ଯେଵ ହି ଶ୍ରୁତିଃ ।

ବ୍ରଵୀତି କର୍ମଣୋ ମୁକ୍ତେରହେତୁତ୍ଵଂ ସ୍ଫୁଟଂ ଯତଃ ॥ 7॥

ଅତୋ ଵିମୁକ୍ତ୍ଯୈ ପ୍ରଯତେତ ଵିଦ୍ଵାନ୍

ସନ୍ନ୍ଯସ୍ତବାହ୍ଯାର୍ଥସୁଖସ୍ପୃହଃ ସନ୍ ।

ସନ୍ତଂ ମହାନ୍ତଂ ସମୁପେତ୍ଯ ଦେଶିକଂ

ତେନୋପଦିଷ୍ଟାର୍ଥସମାହିତାତ୍ମା ॥ 8॥

ଉଦ୍ଧରେଦାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ମଗ୍ନଂ ସଂସାରଵାରିଧୌ ।

ଯୋଗାରୂଢତ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନନିଷ୍ଠଯା ॥ 9॥

ସନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଭଵବନ୍ଧଵିମୁକ୍ତଯେ ।

ଯତ୍ଯତାଂ ପଣ୍ଡିତୈର୍ଧୀରୈରାତ୍ମାଭ୍ଯାସ ଉପସ୍ଥିତୈଃ ॥ 10॥

ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧଯେ କର୍ମ ନ ତୁ ଵସ୍ତୂପଲବ୍ଧଯେ ।

ଵସ୍ତୁସିଦ୍ଧିର୍ଵିଚାରେଣ ନ କିଞ୍ଚିତ୍କର୍ମକୋଟିଭିଃ ॥ 11॥

ସମ୍ଯଗ୍ଵିଚାରତଃ ସିଦ୍ଧା ରଜ୍ଜୁତତ୍ତ୍ଵାଵଧାରଣା ।

ଭ୍ରାନ୍ତୋଦିତମହାସର୍ପଭଯଦୁଃଖଵିନାଶିନୀ ॥ 12॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯୋ)

ଅର୍ଥସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ଵିଚାରେଣ ହିତୋକ୍ତିତଃ ।

ନ ସ୍ନାନେନ ନ ଦାନେନ ପ୍ରାଣାଯାମଶତେନ ଵା ॥ 13॥

ଅଧିକାରିଣମାଶାସ୍ତେ ଫଲସିଦ୍ଧିର୍ଵିଶେଷତଃ ।

ଉପାଯା ଦେଶକାଲାଦ୍ଯାଃ ସନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ସହକାରିଣଃ ॥ 14॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସନ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଂ)

ଅତୋ ଵିଚାରଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଜିଜ୍ଞାସୋରାତ୍ମଵସ୍ତୁନଃ ॥

ସମାସାଦ୍ଯ ଦଯାସିନ୍ଧୁଂ ଗୁରୁଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୁତ୍ତମମ୍ ॥ 15॥

ମେଧାଵୀ ପୁରୁଷୋ ଵିଦ୍ଵାନୂହାପୋହଵିଚକ୍ଷଣଃ ।

ଅଧିକାର୍ଯାତ୍ମଵିଦ୍ଯାଯାମୁକ୍ତଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତଃ ॥ 16॥

ଵିଵେକିନୋ ଵିରକ୍ତସ୍ଯ ଶମାଦିଗୁଣଶାଲିନଃ ।

ମୁମୁକ୍ଷୋରେଵ ହି ବ୍ରହ୍ମଜିଜ୍ଞାସାଯୋଗ୍ଯତା ମତା ॥ 17॥

ସାଧନାନ୍ଯତ୍ର ଚତ୍ଵାରି କଥିତାନି ମନୀଷିଭିଃ ।

ଯେଷୁ ସତ୍ସ୍ଵେଵ ସନ୍ନିଷ୍ଠା ଯଦଭାଵେ ନ ସିଧ୍ଯତି ॥ 18॥

ଆଦୌ ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵସ୍ତୁଵିଵେକଃ ପରିଗଣ୍ଯତେ ।

ଇହାମୁତ୍ରଫଲଭୋଗଵିରାଗସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ ।

ଶମାଦିଷଟ୍କସମ୍ପତ୍ତିର୍ମୁମୁକ୍ଷୁତ୍ଵମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍ ॥ 19॥

ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯଂ ଜଗନ୍ମିଥ୍ଯେତ୍ଯେଵଂରୂପୋ ଵିନିଶ୍ଚଯଃ ।

ସୋଽଯଂ ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵସ୍ତୁଵିଵେକଃ ସମୁଦାହୃତଃ ॥ 20॥

ତଦ୍ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଜିହାସା ଯା ଦର୍ଶନଶ୍ରଵଣାଦିଭିଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଜୁଗୁପ୍ସା ଯା)

ଦେହାଦିବ୍ରହ୍ମପର୍ଯନ୍ତେ ହ୍ଯନିତ୍ଯେ ଭୋଗଵସ୍ତୁନି ॥ 21॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଭୋଗ୍ଯଵସ୍ତୁନି)

ଵିରଜ୍ଯ ଵିଷଯଵ୍ରାତାଦ୍ଦୋଷଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ।

ସ୍ଵଲକ୍ଷ୍ଯେ ନିଯତାଵସ୍ଥା ମନସଃ ଶମ ଉଚ୍ଯତେ ॥ 22॥

ଵିଷଯେଭ୍ଯଃ ପରାଵର୍ତ୍ଯ ସ୍ଥାପନଂ ସ୍ଵସ୍ଵଗୋଲକେ ।

ଉଭଯେଷାମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ସ ଦମଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ ।

ବାହ୍ଯାନାଲମ୍ବନଂ ଵୃତ୍ତେରେଷୋପରତିରୁତ୍ତମା ॥ 23॥

ସହନଂ ସର୍ଵଦୁଃଖାନାମପ୍ରତୀକାରପୂର୍ଵକମ୍ ।

ଚିନ୍ତାଵିଲାପରହିତଂ ସା ତିତିକ୍ଷା ନିଗଦ୍ଯତେ ॥ 24॥

ଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଗୁରୁଵାକ୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ଯବୁଦ୍ଧ୍ଯଵଧାରଣମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ସତ୍ଯବୁଦ୍ଧ୍ଯାଵଧାରଣା)

ସା ଶ୍ରଦ୍ଧା କଥିତା ସଦ୍ଭିର୍ଯଯା ଵସ୍ତୂପଲଭ୍ଯତେ ॥ 25॥

ସର୍ଵଦା ସ୍ଥାପନଂ ବୁଦ୍ଧେଃ ଶୁଦ୍ଧେ ବ୍ରହ୍ମଣି ସର୍ଵଦା । (ପାଠଭେଦଃ - ସମ୍ଯଗାସ୍ଥାପନଂ)

ତତ୍ସମାଧାନମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନ ତୁ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଲାଲନମ୍ ॥ 26॥

ଅହଙ୍କାରାଦିଦେହାନ୍ତାନ୍ ବନ୍ଧାନଜ୍ଞାନକଲ୍ପିତାନ୍ ।

ସ୍ଵସ୍ଵରୂପାଵବୋଧେନ ମୋକ୍ତୁମିଚ୍ଛା ମୁମୁକ୍ଷୁତା ॥ 27॥

ମନ୍ଦମଧ୍ଯମରୂପାପି ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ଶମାଦିନା ।

ପ୍ରସାଦେନ ଗୁରୋଃ ସେଯଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ସୂଯତେ ଫଲମ୍ ॥ 28॥

ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଚ ମୁମୁକ୍ଷୁତ୍ଵଂ ତୀଵ୍ରଂ ଯସ୍ଯ ତୁ ଵିଦ୍ଯତେ ।

ତସ୍ମିନ୍ନେଵାର୍ଥଵନ୍ତଃ ସ୍ଯୁଃ ଫଲଵନ୍ତଃ ଶମାଦଯଃ ॥ 29॥

ଏତଯୋର୍ମନ୍ଦତା ଯତ୍ର ଵିରକ୍ତତ୍ଵମୁମୁକ୍ଷଯୋଃ ।

ମରୌ ସଲିଲଵତ୍ତତ୍ର ଶମାଦେର୍ଭାନମାତ୍ରତା ॥ 30॥

ମୋକ୍ଷକାରଣସାମଗ୍ର୍ଯାଂ ଭକ୍ତିରେଵ ଗରୀଯସୀ ।

ସ୍ଵସ୍ଵରୂପାନୁସନ୍ଧାନଂ ଭକ୍ତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ॥ 31॥

ସ୍ଵାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାନୁସନ୍ଧାନଂ ଭକ୍ତିରିତ୍ଯପରେ ଜଗୁଃ ।

ଉକ୍ତସାଧନସମ୍ପନ୍ନସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜିଜ୍ଞାସୁରାତ୍ମନଃ ।

ଉପସୀଦେଦ୍ଗୁରୁଂ ପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଯସ୍ମାଦ୍ବନ୍ଧଵିମୋକ୍ଷଣମ୍ ॥ 32॥

ଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋଽଵୃଜିନୋଽକାମହତୋ ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମଃ ।

ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯୁପରତଃ ଶାନ୍ତୋ ନିରିନ୍ଧନ ଇଵାନଲଃ ।

ଅହେତୁକଦଯାସିନ୍ଧୁର୍ବନ୍ଧୁରାନମତାଂ ସତାମ୍ ॥ 33॥

ତମାରାଧ୍ଯ ଗୁରୁଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରହ୍ଵପ୍ରଶ୍ରଯସେଵନୈଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରହ୍ଵଃ)

ପ୍ରସନ୍ନଂ ତମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ପୃଚ୍ଛେଜ୍ଜ୍ଞାତଵ୍ଯମାତ୍ମନଃ ॥ 34॥

ସ୍ଵାମିନ୍ନମସ୍ତେ ନତଲୋକବନ୍ଧୋ

କାରୁଣ୍ଯସିନ୍ଧୋ ପତିତଂ ଭଵାବ୍ଧୌ ।

ମାମୁଦ୍ଧରାତ୍ମୀଯକଟାକ୍ଷଦୃଷ୍ଟ୍ଯା

ଋଜ୍ଵ୍ଯାତିକାରୁଣ୍ଯସୁଧାଭିଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ॥ 35॥

ଦୁର୍ଵାରସଂସାରଦଵାଗ୍ନିତପ୍ତଂ

ଦୋଧୂଯମାନଂ ଦୁରଦୃଷ୍ଟଵାତୈଃ ।

ଭୀତଂ ପ୍ରପନ୍ନଂ ପରିପାହି ମୃତ୍ଯୋଃ

ଶରଣ୍ଯମନ୍ଯଦ୍ଯଦହଂ ନ ଜାନେ ॥ 36॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଅନ୍ଯଂ)

ଶାନ୍ତା ମହାନ୍ତୋ ନିଵସନ୍ତି ସନ୍ତୋ

ଵସନ୍ତଵଲ୍ଲୋକହିତଂ ଚରନ୍ତଃ ।

ତୀର୍ଣାଃ ସ୍ଵଯଂ ଭୀମଭଵାର୍ଣଵଂ ଜନା-

ନହେତୁନାନ୍ଯାନପି ତାରଯନ୍ତଃ ॥ 37॥

ଅଯଂ ସ୍ଵଭାଵଃ ସ୍ଵତ ଏଵ ଯତ୍ପର-

ଶ୍ରମାପନୋଦପ୍ରଵଣଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।

ସୁଧାଂଶୁରେଷ ସ୍ଵଯମର୍କକର୍କଶ-

ପ୍ରଭାଭିତପ୍ତାମଵତି କ୍ଷିତିଂ କିଲ ॥ 38॥

ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦରସାନୁଭୂତିକଲିତୈଃ ପୂତୈଃ ସୁଶୀତୈର୍ଯୁତୈ- (ପାଠଭେଦଃ - ସୁଶୀତୈଃ ସିତୈଃ)

ର୍ଯୁଷ୍ମଦ୍ଵାକ୍କଲଶୋଜ୍ଝିତୈଃ ଶ୍ରୁତିସୁଖୈର୍ଵାକ୍ଯାମୃତୈଃ ସେଚଯ ।

ସନ୍ତପ୍ତଂ ଭଵତାପଦାଵଦହନଜ୍ଵାଲାଭିରେନଂ ପ୍ରଭୋ

ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ଭଵଦୀକ୍ଷଣକ୍ଷଣଗତେଃ ପାତ୍ରୀକୃତାଃ ସ୍ଵୀକୃତାଃ ॥ 39॥

କଥଂ ତରେଯଂ ଭଵସିନ୍ଧୁମେତଂ

କା ଵା ଗତିର୍ମେ କତମୋଽସ୍ତ୍ଯୁପାଯଃ ।

ଜାନେ ନ କିଞ୍ଚିତ୍କୃପଯାଽଵ ମାଂ ପ୍ରଭୋ

ସଂସାରଦୁଃଖକ୍ଷତିମାତନୁଷ୍ଵ ॥ 40॥

ତଥା ଵଦନ୍ତଂ ଶରଣାଗତଂ ସ୍ଵଂ

ସଂସାରଦାଵାନଲତାପତପ୍ତମ୍ ।

ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ କାରୁଣ୍ଯରସାର୍ଦ୍ରଦୃଷ୍ଟ୍ଯା

ଦଦ୍ଯାଦଭୀତିଂ ସହସା ମହାତ୍ମା ॥ 41॥

ଵିଦ୍ଵାନ୍ ସ ତସ୍ମା ଉପସତ୍ତିମୀଯୁଷେ

ମୁମୁକ୍ଷଵେ ସାଧୁ ଯଥୋକ୍ତକାରିଣେ ।

ପ୍ରଶାନ୍ତଚିତ୍ତାଯ ଶମାନ୍ଵିତାଯ

ତତ୍ତ୍ଵୋପଦେଶଂ କୃପଯୈଵ କୁର୍ଯାତ୍ ॥ 42॥

ମା ଭୈଷ୍ଟ ଵିଦ୍ଵଂସ୍ତଵ ନାସ୍ତ୍ଯପାଯଃ

ସଂସାରସିନ୍ଧୋସ୍ତରଣେଽସ୍ତ୍ଯୁପାଯଃ ।

ଯେନୈଵ ଯାତା ଯତଯୋଽସ୍ଯ ପାରଂ

ତମେଵ ମାର୍ଗଂ ତଵ ନିର୍ଦିଶାମି ॥ 43॥

ଅସ୍ତ୍ଯୁପାଯୋ ମହାନ୍କଶ୍ଚିତ୍ସଂସାରଭଯନାଶନଃ ।

ତେନ ତୀର୍ତ୍ଵା ଭଵାମ୍ଭୋଧିଂ ପରମାନନ୍ଦମାପ୍ସ୍ଯସି ॥ 44॥

ଵେଦାନ୍ତାର୍ଥଵିଚାରେଣ ଜାଯତେ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍ ।

ତେନାତ୍ଯନ୍ତିକସଂସାରଦୁଃଖନାଶୋ ଭଵତ୍ଯନୁ ॥ 45॥

ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିଧ୍ଯାନଯୋଗାନ୍ମୁମୁକ୍ଷୋଃ

ମୁକ୍ତେର୍ହେତୂନ୍ଵକ୍ତି ସାକ୍ଷାଚ୍ଛ୍ରୁତେର୍ଗୀଃ ।

ଯୋ ଵା ଏତେଷ୍ଵେଵ ତିଷ୍ଠତ୍ଯମୁଷ୍ଯ

ମୋକ୍ଷୋଽଵିଦ୍ଯାକଲ୍ପିତାଦ୍ଦେହବନ୍ଧାତ୍ ॥ 46॥

ଅଜ୍ଞାନଯୋଗାତ୍ପରମାତ୍ମନସ୍ତଵ

ହ୍ଯନାତ୍ମବନ୍ଧସ୍ତତ ଏଵ ସଂସୃତିଃ ।

ତଯୋର୍ଵିଵେକୋଦିତବୋଧଵହ୍ନିଃ

ଅଜ୍ଞାନକାର୍ଯଂ ପ୍ରଦହେତ୍ସମୂଲମ୍ ॥ 47॥

ଶିଷ୍ଯ ଉଵାଚ ।

କୃପଯା ଶ୍ରୂଯତାଂ ସ୍ଵାମିନ୍ପ୍ରଶ୍ନୋଽଯଂ କ୍ରିଯତେ ମଯା ।

ଯଦୁତ୍ତରମହଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃତାର୍ଥଃ ସ୍ଯାଂ ଭଵନ୍ମୁଖାତ୍ ॥ 48॥

କୋ ନାମ ବନ୍ଧଃ କଥମେଷ ଆଗତଃ

କଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ଯ କଥଂ ଵିମୋକ୍ଷଃ ।

କୋଽସାଵନାତ୍ମା ପରମଃ କ ଆତ୍ମା

ତଯୋର୍ଵିଵେକଃ କଥମେତଦୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥ 49॥

ଶ୍ରୀଗୁରୁଵାଚ ।

ଧନ୍ଯୋଽସି କୃତକୃତ୍ଯୋଽସି ପାଵିତଂ ତେ କୁଲଂ ତ୍ଵଯା । (ପାଠଭେଦଃ - ପାଵିତଂ)

ଯଦଵିଦ୍ଯାବନ୍ଧମୁକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମୀଭଵିତୁମିଚ୍ଛସି ॥ 50॥

ଋଣମୋଚନକର୍ତାରଃ ପିତୁଃ ସନ୍ତି ସୁତାଦଯଃ ।

ବନ୍ଧମୋଚନକର୍ତା ତୁ ସ୍ଵସ୍ମାଦନ୍ଯୋ ନ କଶ୍ଚନ ॥ 51॥

ମସ୍ତକନ୍ଯସ୍ତଭାରାଦେର୍ଦୁଃଖମନ୍ଯୈର୍ନିଵାର୍ଯତେ ।

କ୍ଷୁଧାଦିକୃତଦୁଃଖଂ ତୁ ଵିନା ସ୍ଵେନ ନ କେନଚିତ୍ ॥ 52॥

ପଥ୍ଯମୌଷଧସେଵା ଚ କ୍ରିଯତେ ଯେନ ରୋଗିଣା ।

ଆରୋଗ୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ଦୃଷ୍ଟାଽସ୍ଯ ନାନ୍ଯାନୁଷ୍ଠିତକର୍ମଣା ॥ 53॥

ଵସ୍ତୁସ୍ଵରୂପଂ ସ୍ଫୁଟବୋଧଚକ୍ଷୁଷା

ସ୍ଵେନୈଵ ଵେଦ୍ଯଂ ନ ତୁ ପଣ୍ଡିତେନ ।

ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଵରୂପଂ ନିଜଚକ୍ଷୁଷୈଵ

ଜ୍ଞାତଵ୍ଯମନ୍ଯୈରଵଗମ୍ଯତେ କିମ୍ ॥ 54॥

ଅଵିଦ୍ଯାକାମକର୍ମାଦିପାଶବନ୍ଧଂ ଵିମୋଚିତୁମ୍ ।

କଃ ଶକ୍ନୁଯାଦ୍ଵିନାଽଽତ୍ମାନଂ କଲ୍ପକୋଟିଶତୈରପି ॥ 55॥

ନ ଯୋଗେନ ନ ସାଙ୍ଖ୍ଯେନ କର୍ମଣା ନୋ ନ ଵିଦ୍ଯଯା ।

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମୈକତ୍ଵବୋଧେନ ମୋକ୍ଷଃ ସିଧ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା ॥ 56॥

ଵୀଣାଯା ରୂପସୌନ୍ଦର୍ଯଂ ତନ୍ତ୍ରୀଵାଦନସୌଷ୍ଠଵମ୍ ।

ପ୍ରଜାରଞ୍ଜନମାତ୍ରଂ ତନ୍ନ ସାମ୍ରାଜ୍ଯାଯ କଲ୍ପତେ ॥ 57॥

ଵାଗ୍ଵୈଖରୀ ଶବ୍ଦଝରୀ ଶାସ୍ତ୍ରଵ୍ଯାଖ୍ଯାନକୌଶଲମ୍ ।

ଵୈଦୁଷ୍ଯଂ ଵିଦୁଷାଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଭୁକ୍ତଯେ ନ ତୁ ମୁକ୍ତଯେ ॥ 58॥

ଅଵିଜ୍ଞାତେ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଶାସ୍ତ୍ରାଧୀତିସ୍ତୁ ନିଷ୍ଫଲା ।

ଵିଜ୍ଞାତେଽପି ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଶାସ୍ତ୍ରାଧୀତିସ୍ତୁ ନିଷ୍ଫଲା ॥ 59॥

ଶବ୍ଦଜାଲଂ ମହାରଣ୍ଯଂ ଚିତ୍ତଭ୍ରମଣକାରଣମ୍ ।

ଅତଃ ପ୍ରଯତ୍ନାଜ୍ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵମାତ୍ମନଃ ॥ 60॥ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାତ୍ତତ୍ତ୍ଵ

ଅଜ୍ଞାନସର୍ପଦଷ୍ଟସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୌଷଧଂ ଵିନା ।

କିମୁ ଵେଦୈଶ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ କିମୁ ମନ୍ତ୍ରୈଃ କିମୌଷଧୈଃ ॥ 61॥

ନ ଗଚ୍ଛତି ଵିନା ପାନଂ ଵ୍ଯାଧିରୌଷଧଶବ୍ଦତଃ ।

ଵିନାଽପରୋକ୍ଷାନୁଭଵଂ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦୈର୍ନ ମୁଚ୍ଯତେ ॥ 62॥

ଅକୃତ୍ଵା ଦୃଶ୍ଯଵିଲଯମଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତ୍ତ୍ଵମାତ୍ମନଃ ।

ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦୈଃ କୁତୋ ମୁକ୍ତିରୁକ୍ତିମାତ୍ରଫଲୈର୍ନୃଣାମ୍ ॥ 63॥ (ପାଠଭେଦଃ - ବାହ୍ଯଶବ୍ଦୈଃ)

ଅକୃତ୍ଵା ଶତ୍ରୁସଂହାରମଗତ୍ଵାଖିଲଭୂଶ୍ରିଯମ୍ ।

ରାଜାହମିତି ଶବ୍ଦାନ୍ନୋ ରାଜା ଭଵିତୁମର୍ହତି ॥ 64॥

ଆପ୍ତୋକ୍ତିଂ ଖନନଂ ତଥୋପରିଶିଲାଦ୍ଯୁତ୍କର୍ଷଣଂ ସ୍ଵୀକୃତିଂ (ପାଠଭେଦଃ - ପରିଶିଲାପାକର୍ଷଣଂ)

ନିକ୍ଷେପଃ ସମପେକ୍ଷତେ ନ ହି ବହିଃଶବ୍ଦୈସ୍ତୁ ନିର୍ଗଚ୍ଛତି ।

ତଦ୍ଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋପଦେଶମନନଧ୍ଯାନାଦିଭିର୍ଲଭ୍ଯତେ

ମାଯାକାର୍ଯତିରୋହିତଂ ସ୍ଵମମଲଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ନ ଦୁର୍ଯୁକ୍ତିଭିଃ ॥ 65॥

ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଭଵବନ୍ଧଵିମୁକ୍ତଯେ ।

ସ୍ଵୈରେଵ ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ରୋଗାଦାଵିଵ ପଣ୍ଡିତୈଃ ॥ 66॥ (ପାଠଭେଦଃ - ରୋଗାଦେରିଵ)

ଯସ୍ତ୍ଵଯାଦ୍ଯ କୃତଃ ପ୍ରଶ୍ନୋ ଵରୀଯାଞ୍ଛାସ୍ତ୍ରଵିନ୍ମତଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ସମ୍ମତଃ)

ସୂତ୍ରପ୍ରାଯୋ ନିଗୂଢାର୍ଥୋ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଶ୍ଚ ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ ॥ 67॥

ଶଋଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ଯନ୍ମଯା ସମୁଦୀର୍ଯତେ ।

ତଦେତଚ୍ଛ୍ରଵଣାତ୍ସଦ୍ଯୋ ଭଵବନ୍ଧାଦ୍ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯସେ ॥ 68॥

ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ହେତୁଃ ପ୍ରଥମୋ ନିଗଦ୍ଯତେ

ଵୈରାଗ୍ଯମତ୍ଯନ୍ତମନିତ୍ଯଵସ୍ତୁଷୁ ।

ତତଃ ଶମଶ୍ଚାପି ଦମସ୍ତିତିକ୍ଷା

ନ୍ଯାସଃ ପ୍ରସକ୍ତାଖିଲକର୍ମଣାଂ ଭୃଶମ୍ ॥ 69॥

ତତଃ ଶ୍ରୁତିସ୍ତନ୍ମନନଂ ସତତ୍ତ୍ଵ-

ଧ୍ଯାନଂ ଚିରଂ ନିତ୍ଯନିରନ୍ତରଂ ମୁନେଃ ।

ତତୋଽଵିକଲ୍ପଂ ପରମେତ୍ଯ ଵିଦ୍ଵାନ୍

ଇହୈଵ ନିର୍ଵାଣସୁଖଂ ସମୃଚ୍ଛତି ॥ 70॥

ଯଦ୍ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ତଵେଦାନୀମାତ୍ମାନାତ୍ମଵିଵେଚନମ୍ ।

ତଦୁଚ୍ଯତେ ମଯା ସମ୍ଯକ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯଵଧାରଯ ॥ 71॥

ମଜ୍ଜାସ୍ଥିମେଦଃପଲରକ୍ତଚର୍ମ-

ତ୍ଵଗାହ୍ଵଯୈର୍ଧାତୁଭିରେଭିରନ୍ଵିତମ୍ ।

ପାଦୋରୁଵକ୍ଷୋଭୁଜପୃଷ୍ଠମସ୍ତକୈଃ

ଅଙ୍ଗୈରୁପାଙ୍ଗୈରୁପଯୁକ୍ତମେତତ୍ ॥ 72॥

ଅହମ୍ମମେତି ପ୍ରଥିତଂ ଶରୀରଂ

ମୋହାସ୍ପଦଂ ସ୍ଥୂଲମିତୀର୍ଯତେ ବୁଧୈଃ ।

ନଭୋନଭସ୍ଵଦ୍ଦହନାମ୍ବୁଭୂମଯଃ

ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଭୂତାନି ଭଵନ୍ତି ତାନି ॥ 73॥

ପରସ୍ପରାଂଶୈର୍ମିଲିତାନି ଭୂତ୍ଵା

ସ୍ଥୂଲାନି ଚ ସ୍ଥୂଲଶରୀରହେତଵଃ ।

ମାତ୍ରାସ୍ତଦୀଯା ଵିଷଯା ଭଵନ୍ତି

ଶବ୍ଦାଦଯଃ ପଞ୍ଚ ସୁଖାଯ ଭୋକ୍ତୁଃ ॥ 74॥

ଯ ଏଷୁ ମୂଢା ଵିଷଯେଷୁ ବଦ୍ଧା

ରାଗୋରୁପାଶେନ ସୁଦୁର୍ଦମେନ ।

ଆଯାନ୍ତି ନିର୍ଯାନ୍ତ୍ଯଧ ଊର୍ଧ୍ଵମୁଚ୍ଚୈଃ

ସ୍ଵକର୍ମଦୂତେନ ଜଵେନ ନୀତାଃ ॥ 75॥

ଶବ୍ଦାଦିଭିଃ ପଞ୍ଚଭିରେଵ ପଞ୍ଚ

ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପୁଃ ସ୍ଵଗୁଣେନ ବଦ୍ଧାଃ ।

କୁରଙ୍ଗମାତଙ୍ଗପତଙ୍ଗମୀନ-

ଭୃଙ୍ଗା ନରଃ ପଞ୍ଚଭିରଞ୍ଚିତଃ କିମ୍ ॥ 76॥

ଦୋଷେଣ ତୀଵ୍ରୋ ଵିଷଯଃ କୃଷ୍ଣସର୍ପଵିଷାଦପି ।

ଵିଷଂ ନିହନ୍ତି ଭୋକ୍ତାରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟାରଂ ଚକ୍ଷୁଷାପ୍ଯଯମ୍ ॥ 77॥

ଵିଷଯାଶାମହାପାଶାଦ୍ଯୋ ଵିମୁକ୍ତଃ ସୁଦୁସ୍ତ୍ଯଜାତ୍ ।

ସ ଏଵ କଲ୍ପତେ ମୁକ୍ତ୍ଯୈ ନାନ୍ଯଃ ଷଟ୍ଶାସ୍ତ୍ରଵେଦ୍ଯପି ॥ 78॥

ଆପାତଵୈରାଗ୍ଯଵତୋ ମୁମୁକ୍ଷୂନ୍

ଭଵାବ୍ଧିପାରଂ ପ୍ରତିଯାତୁମୁଦ୍ଯତାନ୍ ।

ଆଶାଗ୍ରହୋ ମଜ୍ଜଯତେଽନ୍ତରାଲେ

ନିଗୃହ୍ଯ କଣ୍ଠେ ଵିନିଵର୍ତ୍ଯ ଵେଗାତ୍ ॥ 79॥

ଵିଷଯାଖ୍ଯଗ୍ରହୋ ଯେନ ସୁଵିରକ୍ତ୍ଯସିନା ହତଃ ।

ସ ଗଚ୍ଛତି ଭଵାମ୍ଭୋଧେଃ ପାରଂ ପ୍ରତ୍ଯୂହଵର୍ଜିତଃ ॥ 80॥

ଵିଷମଵିଷଯମାର୍ଗୈର୍ଗଚ୍ଛତୋଽନଚ୍ଛବୁଦ୍ଧେଃ (ପାଠଭେଦଃ - ଵିଷଯମାର୍ଗେ ଗଚ୍ଛତୋ)

ପ୍ରତିପଦମଭିଯାତୋ ମୃତ୍ଯୁରପ୍ଯେଷ ଵିଦ୍ଧି । (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରତିପଦମଭିଘାତୋ ମୃତ୍ଯୁରପ୍ଯେଷ ସିଦ୍ଧଃ)

ହିତସୁଜନଗୁରୂକ୍ତ୍ଯା ଗଚ୍ଛତଃ ସ୍ଵସ୍ଯ ଯୁକ୍ତ୍ଯା

ପ୍ରଭଵତି ଫଲସିଦ୍ଧିଃ ସତ୍ଯମିତ୍ଯେଵ ଵିଦ୍ଧି ॥ 81॥

ମୋକ୍ଷସ୍ଯ କାଙ୍କ୍ଷା ଯଦି ଵୈ ତଵାସ୍ତି

ତ୍ଯଜାତିଦୂରାଦ୍ଵିଷଯାନ୍ଵିଷଂ ଯଥା ।

ପୀଯୂଷଵତ୍ତୋଷଦଯାକ୍ଷମାର୍ଜଵ-

ପ୍ରଶାନ୍ତିଦାନ୍ତୀର୍ଭଜ ନିତ୍ଯମାଦରାତ୍ ॥ 82॥

ଅନୁକ୍ଷଣଂ ଯତ୍ପରିହୃତ୍ଯ କୃତ୍ଯଂ

ଅନାଦ୍ଯଵିଦ୍ଯାକୃତବନ୍ଧମୋକ୍ଷଣମ୍ ।

ଦେହଃ ପରାର୍ଥୋଽଯମମୁଷ୍ଯ ପୋଷଣେ

ଯଃ ସଜ୍ଜତେ ସ ସ୍ଵମନେନ ହନ୍ତି ॥ 83॥

ଶରୀରପୋଷଣାର୍ଥୀ ସନ୍ ଯ ଆତ୍ମାନଂ ଦିଦୃକ୍ଷତି । (ପାଠଭେଦଃ - ଦିଦୃକ୍ଷତେ)

ଗ୍ରାହଂ ଦାରୁଧିଯା ଧୃତ୍ଵା ନଦୀଂ ତର୍ତୁଂ ସ ଗଚ୍ଛତି ॥ 84॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସ ଇଚ୍ଛତି)

ମୋହ ଏଵ ମହାମୃତ୍ଯୁର୍ମୁମୁକ୍ଷୋର୍ଵପୁରାଦିଷୁ ।

ମୋହୋ ଵିନିର୍ଜିତୋ ଯେନ ସ ମୁକ୍ତିପଦମର୍ହତି ॥ 85॥

ମୋହଂ ଜହି ମହାମୃତ୍ଯୁଂ ଦେହଦାରସୁତାଦିଷୁ ।

ଯଂ ଜିତ୍ଵା ମୁନଯୋ ଯାନ୍ତି ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍ ॥ 86॥

ତ୍ଵଙ୍ମାଂସରୁଧିରସ୍ନାଯୁମେଦୋମଜ୍ଜାସ୍ଥିସଙ୍କୁଲମ୍ ।

ପୂର୍ଣଂ ମୂତ୍ରପୁରୀଷାଭ୍ଯାଂ ସ୍ଥୂଲଂ ନିନ୍ଦ୍ଯମିଦଂ ଵପୁଃ ॥ 87॥

ପଞ୍ଚୀକୃତେଭ୍ଯୋ ଭୂତେଭ୍ଯଃ ସ୍ଥୂଲେଭ୍ଯଃ ପୂର୍ଵକର୍ମଣା ।

ସମୁତ୍ପନ୍ନମିଦଂ ସ୍ଥୂଲଂ ଭୋଗାଯତନମାତ୍ମନଃ ।

ଅଵସ୍ଥା ଜାଗରସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥୂଲାର୍ଥାନୁଭଵୋ ଯତଃ ॥ 88॥

ବାହ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ସ୍ଥୂଲପଦାର୍ଥସେଵାଂ

ସ୍ରକ୍ଚନ୍ଦନସ୍ତ୍ର୍ଯାଦିଵିଚିତ୍ରରୂପାମ୍ ।

କରୋତି ଜୀଵଃ ସ୍ଵଯମେତଦାତ୍ମନା

ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଶସ୍ତିର୍ଵପୁଷୋଽସ୍ଯ ଜାଗରେ ॥ 89॥

ସର୍ଵୋଽପି ବାହ୍ଯସଂସାରଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଯଦାଶ୍ରଯଃ ।

ଵିଦ୍ଧି ଦେହମିଦଂ ସ୍ଥୂଲଂ ଗୃହଵଦ୍ଗୃହମେଧିନଃ ॥ 90॥

ସ୍ଥୂଲସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଜରାମରଣାନି ଧର୍ମାଃ

ସ୍ଥୌଲ୍ଯାଦଯୋ ବହୁଵିଧାଃ ଶିଶୁତାଦ୍ଯଵସ୍ଥାଃ ।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଦିନିଯମା ବହୁଧାଽଽମଯାଃ ସ୍ଯୁଃ

ପୂଜାଵମାନବହୁମାନମୁଖା ଵିଶେଷାଃ ॥ 91॥

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଶ୍ରଵଣଂ ତ୍ଵଗକ୍ଷି

ଘ୍ରାଣଂ ଚ ଜିହ୍ଵା ଵିଷଯାଵବୋଧନାତ୍ ।

ଵାକ୍ପାଣିପାଦା ଗୁଦମପ୍ଯୁପସ୍ଥଃ (ପାଠଭେଦଃ - ଉପସ୍ଥଂ)

କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରଵଣେନ କର୍ମସୁ ॥ 92॥ (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରଵଣାନି)

ନିଗଦ୍ଯତେଽନ୍ତଃକରଣଂ ମନୋଧୀଃ

ଅହଙ୍କୃତିଶ୍ଚିତ୍ତମିତି ସ୍ଵଵୃତ୍ତିଭିଃ ।

ମନସ୍ତୁ ସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନାଦିଭିଃ

ବୁଦ୍ଧିଃ ପଦାର୍ଥାଧ୍ଯଵସାଯଧର୍ମତଃ ॥ 93॥

ଅତ୍ରାଭିମାନାଦହମିତ୍ଯହଙ୍କୃତିଃ ।

ସ୍ଵାର୍ଥାନୁସନ୍ଧାନଗୁଣେନ ଚିତ୍ତମ୍ ॥ 94॥

ପ୍ରାଣାପାନଵ୍ଯାନୋଦାନସମାନା ଭଵତ୍ଯସୌ ପ୍ରାଣଃ ।

ସ୍ଵଯମେଵ ଵୃତ୍ତିଭେଦାଦ୍ଵିକୃତିଭେଦାତ୍ସୁଵର୍ଣସଲିଲାଦିଵତ୍ ॥ 95॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଵିକୃତେର୍ଭେଦାତ୍ସୁଵର୍ଣସଲିଲମିଵ)

ଵାଗାଦି ପଞ୍ଚ ଶ୍ରଵଣାଦି ପଞ୍ଚ

ପ୍ରାଣାଦି ପଞ୍ଚାଭ୍ରମୁଖାନି ପଞ୍ଚ ।

ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦ୍ଯଵିଦ୍ଯାପି ଚ କାମକର୍ମଣୀ

ପୁର୍ଯଷ୍ଟକଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରମାହୁଃ ॥ 96॥

ଇଦଂ ଶରୀରଂ ଶ‍ଋଣୁ ସୂକ୍ଷ୍ମସଞ୍ଜ୍ଞିତଂ

ଲିଙ୍ଗଂ ତ୍ଵପଞ୍ଚୀକୃତଭୂତସମ୍ଭଵମ୍ ।

ସଵାସନଂ କର୍ମଫଲାନୁଭାଵକଂ

ସ୍ଵାଜ୍ଞାନତୋଽନାଦିରୁପାଧିରାତ୍ମନଃ ॥ 97॥

ସ୍ଵପ୍ନୋ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ଵିଭକ୍ତ୍ଯଵସ୍ଥା

ସ୍ଵମାତ୍ରଶେଷେଣ ଵିଭାତି ଯତ୍ର ।

ସ୍ଵପ୍ନେ ତୁ ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଵଯମେଵ ଜାଗ୍ରତ୍

କାଲୀନନାନାଵିଧଵାସନାଭିଃ ॥ 98॥

କର୍ତ୍ରାଦିଭାଵଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ରାଜତେ

ଯତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ଭାତି ହ୍ଯଯଂ ପରାତ୍ମା । (ପାଠଭେଦଃ - ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିରଯଂ)

ଧୀମାତ୍ରକୋପାଧିରଶେଷସାକ୍ଷୀ

ନ ଲିପ୍ଯତେ ତତ୍କୃତକର୍ମଲେଶୈଃ । କର୍ମଲେପୈଃ

ଯସ୍ମାଦସଙ୍ଗସ୍ତତ ଏଵ କର୍ମଭିଃ

ନ ଲିପ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦୁପାଧିନା କୃତୈଃ ॥ 99॥

ସର୍ଵଵ୍ଯାପୃତିକରଣଂ ଲିଙ୍ଗମିଦଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚିଦାତ୍ମନଃ ପୁଂସଃ ।

ଵାସ୍ଯାଦିକମିଵ ତକ୍ଷ୍ଣସ୍ତେନୈଵାତ୍ମା ଭଵତ୍ଯସଙ୍ଗୋଽଯମ୍ ॥ 100॥

ଅନ୍ଧତ୍ଵମନ୍ଦତ୍ଵପଟୁତ୍ଵଧର୍ମାଃ

ସୌଗୁଣ୍ଯଵୈଗୁଣ୍ଯଵଶାଦ୍ଧି ଚକ୍ଷୁଷଃ ।

ବାଧିର୍ଯମୂକତ୍ଵମୁଖାସ୍ତଥୈଵ

ଶ୍ରୋତ୍ରାଦିଧର୍ମା ନ ତୁ ଵେତ୍ତୁରାତ୍ମନଃ ॥ 101॥

ଉଚ୍ଛ୍ଵାସନିଃଶ୍ଵାସଵିଜୃମ୍ଭଣକ୍ଷୁ-

ତ୍ପ୍ରସ୍ଯନ୍ଦନାଦ୍ଯୁତ୍କ୍ରମଣାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦନାଦ୍ଯ୍)

ପ୍ରାଣାଦିକର୍ମାଣି ଵଦନ୍ତି ତଜ୍ଞାଃ (ପାଠଭେଦଃ - ତଜ୍ଜ୍ଞାଃ)

ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଧର୍ମାଵଶନାପିପାସେ ॥ 102॥

ଅନ୍ତଃକରଣମେତେଷୁ ଚକ୍ଷୁରାଦିଷୁ ଵର୍ଷ୍ମଣି ।

ଅହମିତ୍ଯଭିମାନେନ ତିଷ୍ଠତ୍ଯାଭାସତେଜସା ॥ 103॥

ଅହଙ୍କାରଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କର୍ତା ଭୋକ୍ତାଭିମାନ୍ଯଯମ୍ ।

ସତ୍ତ୍ଵାଦିଗୁଣଯୋଗେନ ଚାଵସ୍ଥାତ୍ରଯମଶ୍ନୁତେ ॥ 104॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଯୋଗେନାଵସ୍ଥାତ୍ରିତଯମ୍ଶ୍ନୁତେ)

ଵିଷଯାଣାମାନୁକୂଲ୍ଯେ ସୁଖୀ ଦୁଃଖୀ ଵିପର୍ଯଯେ ।

ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ତଦ୍ଧର୍ମଃ ସଦାନନ୍ଦସ୍ଯ ନାତ୍ମନଃ ॥ 105॥

ଆତ୍ମାର୍ଥତ୍ଵେନ ହି ପ୍ରେଯାନ୍ଵିଷଯୋ ନ ସ୍ଵତଃ ପ୍ରିଯଃ ।

ସ୍ଵତ ଏଵ ହି ସର୍ଵେଷାମାତ୍ମା ପ୍ରିଯତମୋ ଯତଃ ।

ତତ ଆତ୍ମା ସଦାନନ୍ଦୋ ନାସ୍ଯ ଦୁଃଖଂ କଦାଚନ ॥ 106॥

ଯତ୍ସୁଷୁପ୍ତୌ ନିର୍ଵିଷଯ ଆତ୍ମାନନ୍ଦୋଽନୁଭୂଯତେ ।

ଶ୍ରୁତିଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମୈତିହ୍ଯମନୁମାନଂ ଚ ଜାଗ୍ରତି ॥ 107॥

ଅଵ୍ଯକ୍ତନାମ୍ନୀ ପରମେଶଶକ୍ତିଃ

ଅନାଦ୍ଯଵିଦ୍ଯା ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକା ପରା ।

କାର୍ଯାନୁମେଯା ସୁଧିଯୈଵ ମାଯା

ଯଯା ଜଗତ୍ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରସୂଯତେ ॥ 108॥

ସନ୍ନାପ୍ଯସନ୍ନାପ୍ଯୁଭଯାତ୍ମିକା ନୋ

ଭିନ୍ନାପ୍ଯଭିନ୍ନାପ୍ଯୁଭଯାତ୍ମିକା ନୋ ।

ସାଙ୍ଗାପ୍ଯନଙ୍ଗା ହ୍ଯୁଭଯାତ୍ମିକା ନୋ (ପାଠଭେଦଃ - ଅନଙ୍ଗାପ୍ଯୁଭଯାତ୍ମିକା)

ମହାଦ୍ଭୁତାଽନିର୍ଵଚନୀଯରୂପା ॥ 109॥

ଶୁଦ୍ଧାଦ୍ଵଯବ୍ରହ୍ମଵିବୋଧନାଶ୍ଯା

ସର୍ପଭ୍ରମୋ ରଜ୍ଜୁଵିଵେକତୋ ଯଥା ।

ରଜସ୍ତମଃସତ୍ତ୍ଵମିତି ପ୍ରସିଦ୍ଧା

ଗୁଣାସ୍ତଦୀଯାଃ ପ୍ରଥିତୈଃ ସ୍ଵକାର୍ଯୈଃ ॥ 110॥

ଵିକ୍ଷେପଶକ୍ତୀ ରଜସଃ କ୍ରିଯାତ୍ମିକା

ଯତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରସୃତା ପୁରାଣୀ ।

ରାଗାଦଯୋଽସ୍ଯାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ନିତ୍ଯଂ

ଦୁଃଖାଦଯୋ ଯେ ମନସୋ ଵିକାରାଃ ॥ 111॥

କାମଃ କ୍ରୋଧୋ ଲୋଭଦମ୍ଭାଦ୍ଯସୂଯା (ପାଠଭେଦଃ - ଲୋଭଦମ୍ଭାଭ୍ଯସୂଯା)

ଅହଙ୍କାରେର୍ଷ୍ଯାମତ୍ସରାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଘୋରାଃ ।

ଧର୍ମା ଏତେ ରାଜସାଃ ପୁମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତି-

ର୍ଯସ୍ମାଦେଷା ତଦ୍ରଜୋ ବନ୍ଧହେତୁଃ ॥ 112॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଯସ୍ମାଦେତତ୍ତଦ୍ରଜୋ)

ଏଷାଽଽଵୃତିର୍ନାମ ତମୋଗୁଣସ୍ଯ

ଶକ୍ତିର୍ମଯା ଵସ୍ତ୍ଵଵଭାସତେଽନ୍ଯଥା । ଶକ୍ତିର୍ଯଯା

ସୈଷା ନିଦାନଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ସଂସୃତେଃ

ଵିକ୍ଷେପଶକ୍ତେଃ ପ୍ରଵଣସ୍ଯ ହେତୁଃ ॥ 113॥ (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରସରସ୍ଯ)

ପ୍ରଜ୍ଞାଵାନପି ପଣ୍ଡିତୋଽପି ଚତୁରୋଽପ୍ଯତ୍ଯନ୍ତସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ମଦୃଗ୍- (ପାଠଭେଦଃ - ସୂକ୍ଷ୍ମାର୍ଥଦୃଗ୍)

ଵ୍ଯାଲୀଢସ୍ତମସା ନ ଵେତ୍ତି ବହୁଧା ସମ୍ବୋଧିତୋଽପି ସ୍ଫୁଟମ୍ ।

ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯାରୋପିତମେଵ ସାଧୁ କଲଯତ୍ଯାଲମ୍ବତେ ତଦ୍ଗୁଣାନ୍

ହନ୍ତାସୌ ପ୍ରବଲା ଦୁରନ୍ତତମସଃ ଶକ୍ତିର୍ମହତ୍ଯାଵୃତିଃ ॥ 114॥

ଅଭାଵନା ଵା ଵିପରୀତଭାଵନାଽ- (ପାଠଭେଦଃ - ଵିପରୀତଭାଵନା)

ସମ୍ଭାଵନା ଵିପ୍ରତିପତ୍ତିରସ୍ଯାଃ ।

ସଂସର୍ଗଯୁକ୍ତଂ ନ ଵିମୁଞ୍ଚତି ଧ୍ରୁଵଂ

ଵିକ୍ଷେପଶକ୍ତିଃ କ୍ଷପଯତ୍ଯଜସ୍ରମ୍ ॥ 115॥

ଅଜ୍ଞାନମାଲସ୍ଯଜଡତ୍ଵନିଦ୍ରା-

ପ୍ରମାଦମୂଢତ୍ଵମୁଖାସ୍ତମୋଗୁଣାଃ ।

ଏତୈଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ନ ହି ଵେତ୍ତି କିଞ୍ଚିତ୍

ନିଦ୍ରାଲୁଵତ୍ସ୍ତମ୍ଭଵଦେଵ ତିଷ୍ଠତି ॥ 116॥

ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ଜଲଵତ୍ତଥାପି

ତାଭ୍ଯାଂ ମିଲିତ୍ଵା ସରଣାଯ କଲ୍ପତେ ।

ଯତ୍ରାତ୍ମବିମ୍ବଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତଃ ସନ୍

ପ୍ରକାଶଯତ୍ଯର୍କ ଇଵାଖିଲଂ ଜଡମ୍ ॥ 117॥

ମିଶ୍ରସ୍ଯ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଭଵନ୍ତି ଧର୍ମାଃ

ତ୍ଵମାନିତାଦ୍ଯା ନିଯମା ଯମାଦ୍ଯାଃ ।

ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ ଭକ୍ତିଶ୍ଚ ମୁମୁକ୍ଷୁତା ଚ

ଦୈଵୀ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିରସନ୍ନିଵୃତ୍ତିଃ ॥ 118॥

ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଗୁଣାଃ ପ୍ରସାଦଃ

ସ୍ଵାତ୍ମାନୁଭୂତିଃ ପରମା ପ୍ରଶାନ୍ତିଃ ।

ତୃପ୍ତିଃ ପ୍ରହର୍ଷଃ ପରମାତ୍ମନିଷ୍ଠା

ଯଯା ସଦାନନ୍ଦରସଂ ସମୃଚ୍ଛତି ॥ 119॥

ଅଵ୍ଯକ୍ତମେତତ୍ତ୍ରିଗୁଣୈର୍ନିରୁକ୍ତଂ

ତତ୍କାରଣଂ ନାମ ଶରୀରମାତ୍ମନଃ ।

ସୁଷୁପ୍ତିରେତସ୍ଯ ଵିଭକ୍ତ୍ଯଵସ୍ଥା

ପ୍ରଲୀନସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯବୁଦ୍ଧିଵୃତ୍ତିଃ ॥ 120॥

ସର୍ଵପ୍ରକାରପ୍ରମିତିପ୍ରଶାନ୍ତିଃ

ବୀଜାତ୍ମନାଵସ୍ଥିତିରେଵ ବୁଦ୍ଧେଃ ।

ସୁଷୁପ୍ତିରେତସ୍ଯ କିଲ ପ୍ରତୀତିଃ (ପାଠଭେଦଃ - ସୁଷୁପ୍ତିରତ୍ରାସ୍ଯ)

କିଞ୍ଚିନ୍ନ ଵେଦ୍ମୀତି ଜଗତ୍ପ୍ରସିଦ୍ଧେଃ ॥ 121॥

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରାଣମନୋଽହମାଦଯଃ

ସର୍ଵେ ଵିକାରା ଵିଷଯାଃ ସୁଖାଦଯଃ ।

ଵ୍ଯୋମାଦିଭୂତାନ୍ଯଖିଲଂ ଚ ଵିଶ୍ଵଂ

ଅଵ୍ଯକ୍ତପର୍ଯନ୍ତମିଦଂ ହ୍ଯନାତ୍ମା ॥ 122॥

ମାଯା ମାଯାକାର୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ମହଦାଦିଦେହପର୍ଯନ୍ତମ୍ ।

ଅସଦିଦମନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ମରୁମରୀଚିକାକଲ୍ପମ୍ ॥ 123॥

ଅଥ ତେ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ ।

ଯଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ନରୋ ବନ୍ଧାନ୍ମୁକ୍ତଃ କୈଵଲ୍ଯମଶ୍ନୁତେ ॥ 124॥

ଅସ୍ତି କଶ୍ଚିତ୍ସ୍ଵଯଂ ନିତ୍ଯମହମ୍ପ୍ରତ୍ଯଯଲମ୍ବନଃ ।

ଅଵସ୍ଥାତ୍ରଯସାକ୍ଷୀ ସନ୍ପଞ୍ଚକୋଶଵିଲକ୍ଷଣଃ ॥ 125॥

ଯୋ ଵିଜାନାତି ସକଲଂ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଷୁ ।

ବୁଦ୍ଧିତଦ୍ଵୃତ୍ତିସଦ୍ଭାଵମଭାଵମହମିତ୍ଯଯମ୍ ॥ 126॥

ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵଯଂ ସର୍ଵଂ ଯଂ ନ ପଶ୍ଯତି କଶ୍ଚନ । (ପାଠଭେଦଃ - କିଞ୍ଚନ)

ଯଶ୍ଚେତଯତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦି ନ ତଦ୍ଯଂ ଚେତଯତ୍ଯଯମ୍ ॥ 127॥

ଯେନ ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଯଂ ନ ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି କିଞ୍ଚନ ।

ଆଭାରୂପମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଯଂ ଭାନ୍ତମନୁଭାତ୍ଯଯମ୍ ॥ 128॥

ଯସ୍ଯ ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଧିଯଃ ।

ଵିଷଯେଷୁ ସ୍ଵକୀଯେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରେରିତା ଇଵ ॥ 129॥

ଅହଙ୍କାରାଦିଦେହାନ୍ତା ଵିଷଯାଶ୍ଚ ସୁଖାଦଯଃ ।

ଵେଦ୍ଯନ୍ତେ ଘଟଵଦ୍ଯେନ ନିତ୍ଯବୋଧସ୍ଵରୂପିଣା ॥ 130॥

ଏଷୋଽନ୍ତରାତ୍ମା ପୁରୁଷଃ ପୁରାଣୋ

ନିରନ୍ତରାଖଣ୍ଡସୁଖାନୁଭୂତିଃ ।

ସଦୈକରୂପଃ ପ୍ରତିବୋଧମାତ୍ରୋ

ଯେନେଷିତା ଵାଗସଵଶ୍ଚରନ୍ତି ॥ 131॥

ଅତ୍ରୈଵ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମନି ଧୀଗୁହାଯାଂ

ଅଵ୍ଯାକୃତାକାଶ ଉଶତ୍ପ୍ରକାଶଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଉରୁପ୍ରକାଶଃ)

ଆକାଶ ଉଚ୍ଚୈ ରଵିଵତ୍ପ୍ରକାଶତେ

ସ୍ଵତେଜସା ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ପ୍ରକାଶଯନ୍ ॥ 132॥

ଜ୍ଞାତା ମନୋଽହଙ୍କୃତିଵିକ୍ରିଯାଣାଂ

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରାଣକୃତକ୍ରିଯାଣାମ୍ ।

ଅଯୋଽଗ୍ନିଵତ୍ତାନନୁଵର୍ତମାନୋ

ନ ଚେଷ୍ଟତେ ନୋ ଵିକରୋତି କିଞ୍ଚନ ॥ 133॥

ନ ଜାଯତେ ନୋ ମ୍ରିଯତେ ନ ଵର୍ଧତେ

ନ କ୍ଷୀଯତେ ନୋ ଵିକରୋତି ନିତ୍ଯଃ ।

ଵିଲୀଯମାନେଽପି ଵପୁଷ୍ଯମୁଷ୍ମି-

ନ୍ନ ଲୀଯତେ କୁମ୍ଭ ଇଵାମ୍ବରଂ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ 134॥

ପ୍ରକୃତିଵିକୃତିଭିନ୍ନଃ ଶୁଦ୍ଧବୋଧସ୍ଵଭାଵଃ

ସଦସଦିଦମଶେଷଂ ଭାସଯନ୍ନିର୍ଵିଶେଷଃ ।

ଵିଲସତି ପରମାତ୍ମା ଜାଗ୍ରଦାଦିଷ୍ଵଵସ୍ଥା-

ସ୍ଵହମହମିତି ସାକ୍ଷାତ୍ସାକ୍ଷିରୂପେଣ ବୁଦ୍ଧେଃ ॥ 135॥

ନିଯମିତମନସାମୁଂ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵମାତ୍ମାନମାତ୍ମ-

ନ୍ଯଯମହମିତି ସାକ୍ଷାଦ୍ଵିଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧିପ୍ରସାଦାତ୍ ।

ଜନିମରଣତରଙ୍ଗାପାରସଂସାରସିନ୍ଧୁଂ

ପ୍ରତର ଭଵ କୃତାର୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମରୂପେଣ ସଂସ୍ଥଃ ॥ 136॥

ଅତ୍ରାନାତ୍ମନ୍ଯହମିତି ମତିର୍ବନ୍ଧ ଏଷୋଽସ୍ଯ ପୁଂସଃ

ପ୍ରାପ୍ତୋଽଜ୍ଞାନାଜ୍ଜନନମରଣକ୍ଲେଶସମ୍ପାତହେତୁଃ ।

ଯେନୈଵାଯଂ ଵପୁରିଦମସତ୍ସତ୍ଯମିତ୍ଯାତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା

ପୁଷ୍ଯତ୍ଯୁକ୍ଷତ୍ଯଵତି ଵିଷଯୈସ୍ତନ୍ତୁଭିଃ କୋଶକୃଦ୍ଵତ୍ ॥ 137॥

ଅତସ୍ମିଂସ୍ତଦ୍ବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଭଵତି ଵିମୂଢସ୍ଯ ତମସା

ଵିଵେକାଭାଵାଦ୍ଵୈ ସ୍ଫୁରତି ଭୁଜଗେ ରଜ୍ଜୁଧିଷଣା ।

ତତୋଽନର୍ଥଵ୍ରାତୋ ନିପତତି ସମାଦାତୁରଧିକଃ

ତତୋ ଯୋଽସଦ୍ଗ୍ରାହଃ ସ ହି ଭଵତି ବନ୍ଧଃ ଶଋଣୁ ସଖେ ॥ 138॥

ଅଖଣ୍ଡନିତ୍ଯାଦ୍ଵଯବୋଧଶକ୍ତ୍ଯା

ସ୍ଫୁରନ୍ତମାତ୍ମାନମନନ୍ତଵୈଭଵମ୍ ।

ସମାଵୃଣୋତ୍ଯାଵୃତିଶକ୍ତିରେଷା

ତମୋମଯୀ ରାହୁରିଵାର୍କବିମ୍ବମ୍ ॥ 139॥

ତିରୋଭୂତେ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯମଲତରତେଜୋଵତି ପୁମାନ୍

ଅନାତ୍ମାନଂ ମୋହାଦହମିତି ଶରୀରଂ କଲଯତି ।

ତତଃ କାମକ୍ରୋଧପ୍ରଭୃତିଭିରମୁଂ ବନ୍ଧନଗୁଣୈଃ (ପାଠଭେଦଃ - ବନ୍ଧକଗୁଣୈଃ)

ପରଂ ଵିକ୍ଷେପାଖ୍ଯା ରଜସ ଉରୁଶକ୍ତିର୍ଵ୍ଯଥଯତି ॥ 140॥

ମହାମୋହଗ୍ରାହଗ୍ରସନଗଲିତାତ୍ମାଵଗମନୋ

ଧିଯୋ ନାନାଵସ୍ଥାଂ ସ୍ଵଯମଭିନଯଂସ୍ତଦ୍ଗୁଣତଯା । (ପାଠଭେଦଃ - ନାନାଵସ୍ଥାଃ)

ଅପାରେ ସଂସାରେ ଵିଷଯଵିଷପୂରେ ଜଲନିଧୌ

ନିମଜ୍ଯୋନ୍ମଜ୍ଯାଯଂ ଭ୍ରମତି କୁମତିଃ କୁତ୍ସିତଗତିଃ ॥ 141॥

ଭାନୁପ୍ରଭାସଞ୍ଜନିତାଭ୍ରପଙ୍କ୍ତିଃ

ଭାନୁଂ ତିରୋଧାଯ ଵିଜୃମ୍ଭତେ ଯଥା ।

ଆତ୍ମୋଦିତାହଙ୍କୃତିରାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ

ତଥା ତିରୋଧାଯ ଵିଜୃମ୍ଭତେ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ 142॥

କଵଲିତଦିନନାଥେ ଦୁର୍ଦିନେ ସାନ୍ଦ୍ରମେଘୈଃ

ଵ୍ଯଥଯତି ହିମଝଞ୍ଝାଵାଯୁରୁଗ୍ରୋ ଯଥୈତାନ୍ ।

ଅଵିରତତମସାଽଽତ୍ମନ୍ଯାଵୃତେ ମୂଢବୁଦ୍ଧିଂ

କ୍ଷପଯତି ବହୁଦୁଃଖୈସ୍ତୀଵ୍ରଵିକ୍ଷେପଶକ୍ତିଃ ॥ 143॥

ଏତାଭ୍ଯାମେଵ ଶକ୍ତିଭ୍ଯାଂ ବନ୍ଧଃ ପୁଂସଃ ସମାଗତଃ ।

ଯାଭ୍ଯାଂ ଵିମୋହିତୋ ଦେହଂ ମତ୍ଵାଽଽତ୍ମାନଂ ଭ୍ରମତ୍ଯଯମ୍ ॥ 144॥

ବୀଜଂ ସଂସୃତିଭୂମିଜସ୍ଯ ତୁ ତମୋ ଦେହାତ୍ମଧୀରଙ୍କୁରୋ

ରାଗଃ ପଲ୍ଲଵମମ୍ବୁ କର୍ମ ତୁ ଵପୁଃ ସ୍କନ୍ଧୋଽସଵଃ ଶାଖିକାଃ ।

ଅଗ୍ରାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯସଂହତିଶ୍ଚ ଵିଷଯାଃ ପୁଷ୍ପାଣି ଦୁଃଖଂ ଫଲଂ

ନାନାକର୍ମସମୁଦ୍ଭଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଭୋକ୍ତାତ୍ର ଜୀଵଃ ଖଗଃ ॥ 145॥

ଅଜ୍ଞାନମୂଲୋଽଯମନାତ୍ମବନ୍ଧୋ

ନୈସର୍ଗିକୋଽନାଦିରନନ୍ତ ଈରିତଃ ।

ଜନ୍ମାପ୍ଯଯଵ୍ଯାଧିଜରାଦିଦୁଃଖ-

ପ୍ରଵାହପାତଂ ଜନଯତ୍ଯମୁଷ୍ଯ ॥ 146॥

ନାସ୍ତ୍ରୈର୍ନ ଶସ୍ତ୍ରୈରନିଲେନ ଵହ୍ନିନା

ଛେତ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯୋ ନ ଚ କର୍ମକୋଟିଭିଃ ।

ଵିଵେକଵିଜ୍ଞାନମହାସିନା ଵିନା

ଧାତୁଃ ପ୍ରସାଦେନ ଶିତେନ ମଞ୍ଜୁନା ॥ 147॥

ଶ୍ରୁତିପ୍ରମାଣୈକମତେଃ ସ୍ଵଧର୍ମ

ନିଷ୍ଠା ତଯୈଵାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧିରସ୍ଯ ।

ଵିଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧେଃ ପରମାତ୍ମଵେଦନଂ

ତେନୈଵ ସଂସାରସମୂଲନାଶଃ ॥ 148॥

କୋଶୈରନ୍ନମଯାଦ୍ଯୈଃ ପଞ୍ଚଭିରାତ୍ମା ନ ସଂଵୃତୋ ଭାତି ।

ନିଜଶକ୍ତିସମୁତ୍ପନ୍ନୈଃ ଶୈଵାଲପଟଲୈରିଵାମ୍ବୁ ଵାପୀସ୍ଥମ୍ ॥ 149॥

ତଚ୍ଛୈଵାଲାପନଯେ ସମ୍ଯକ୍ ସଲିଲଂ ପ୍ରତୀଯତେ ଶୁଦ୍ଧମ୍ ।

ତୃଷ୍ଣାସନ୍ତାପହରଂ ସଦ୍ଯଃ ସୌଖ୍ଯପ୍ରଦଂ ପରଂ ପୁଂସଃ ॥ 150॥

ପଞ୍ଚାନାମପି କୋଶାନାମପଵାଦେ ଵିଭାତ୍ଯଯଂ ଶୁଦ୍ଧଃ ।

ନିତ୍ଯାନନ୍ଦୈକରସଃ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରୂପଃ ପରଃ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ॥ 151॥

ଆତ୍ମାନାତ୍ମଵିଵେକଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ବନ୍ଧମୁକ୍ତଯେ ଵିଦୁଷା ।

ତେନୈଵାନନ୍ଦୀ ଭଵତି ସ୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମ୍ ॥ 152॥

ମୁଞ୍ଜାଦିଷୀକାମିଵ ଦୃଶ୍ଯଵର୍ଗାତ୍

ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚମାତ୍ମାନମସଙ୍ଗମକ୍ରିଯମ୍ ।

ଵିଵିଚ୍ଯ ତତ୍ର ପ୍ରଵିଲାପ୍ଯ ସର୍ଵଂ

ତଦାତ୍ମନା ତିଷ୍ଠତି ଯଃ ସ ମୁକ୍ତଃ ॥ 153॥

ଦେହୋଽଯମନ୍ନଭଵନୋଽନ୍ନମଯସ୍ତୁ କୋଶ- (ପାଠଭେଦଃ - କୋଶୋ)

ଶ୍ଚାନ୍ନେନ ଜୀଵତି ଵିନଶ୍ଯତି ତଦ୍ଵିହୀନଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ହ୍ଯନ୍ନେନ)

ତ୍ଵକ୍ଚର୍ମମାଂସରୁଧିରାସ୍ଥିପୁରୀଷରାଶି-

ର୍ନାଯଂ ସ୍ଵଯଂ ଭଵିତୁମର୍ହତି ନିତ୍ଯଶୁଦ୍ଧଃ ॥ 154॥

ପୂର୍ଵଂ ଜନେରଧିମୃତେରପି ନାଯମସ୍ତି (ପାଠଭେଦଃ - ଜନେରପିମୃତେରଥ)

ଜାତକ୍ଷଣଃ କ୍ଷଣଗୁଣୋଽନିଯତସ୍ଵଭାଵଃ ।

ନୈକୋ ଜଡଶ୍ଚ ଘଟଵତ୍ପରିଦୃଶ୍ଯମାନଃ

ସ୍ଵାତ୍ମା କଥଂ ଭଵତି ଭାଵଵିକାରଵେତ୍ତା ॥ 155॥

ପାଣିପାଦାଦିମାନ୍ଦେହୋ ନାତ୍ମା ଵ୍ଯଙ୍ଗେଽପି ଜୀଵନାତ୍ ।

ତତ୍ତଚ୍ଛକ୍ତେରନାଶାଚ୍ଚ ନ ନିଯମ୍ଯୋ ନିଯାମକଃ ॥ 156॥

ଦେହତଦ୍ଧର୍ମତତ୍କର୍ମତଦଵସ୍ଥାଦିସାକ୍ଷିଣଃ ।

ସତ ଏଵ ସ୍ଵତଃସିଦ୍ଧଂ ତଦ୍ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯମାତ୍ମନଃ ॥ 157॥

ଶଲ୍ଯରାଶିର୍ମାଂସଲିପ୍ତୋ ମଲପୂର୍ଣୋଽତିକଶ୍ମଲଃ ।

କଥଂ ଭଵେଦଯଂ ଵେତ୍ତା ସ୍ଵଯମେତଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣଃ ॥ 158॥

ତ୍ଵଙ୍ମାଂସମେଦୋଽସ୍ଥିପୁରୀଷରାଶା-

ଵହମ୍ମତିଂ ମୂଢଜନଃ କରୋତି ।

ଵିଲକ୍ଷଣଂ ଵେତ୍ତି ଵିଚାରଶୀଲୋ

ନିଜସ୍ଵରୂପଂ ପରମାର୍ଥଭୂତମ୍ ॥ 159॥

ଦେହୋଽହମିତ୍ଯେଵ ଜଡସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ

ଦେହେ ଚ ଜୀଵେ ଵିଦୁଷସ୍ତ୍ଵହନ୍ଧୀଃ ।

ଵିଵେକଵିଜ୍ଞାନଵତୋ ମହାତ୍ମନୋ

ବ୍ରହ୍ମାହମିତ୍ଯେଵ ମତିଃ ସଦାତ୍ମନି ॥ 160॥

ଅତ୍ରାତ୍ମବୁଦ୍ଧିଂ ତ୍ଯଜ ମୂଢବୁଦ୍ଧେ

ତ୍ଵଙ୍ମାଂସମେଦୋଽସ୍ଥିପୁରୀଷରାଶୌ ।

ସର୍ଵାତ୍ମନି ବ୍ରହ୍ମଣି ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ

କୁରୁଷ୍ଵ ଶାନ୍ତିଂ ପରମାଂ ଭଜସ୍ଵ ॥ 161॥

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦାଵସତି ଭ୍ରମୋଦିତାଂ

ଵିଦ୍ଵାନହନ୍ତାଂ ନ ଜହାତି ଯାଵତ୍ ।

ତାଵନ୍ନ ତସ୍ଯାସ୍ତି ଵିମୁକ୍ତିଵାର୍ତା-

ପ୍ଯସ୍ତ୍ଵେଷ ଵେଦାନ୍ତନଯାନ୍ତଦର୍ଶୀ ॥ 162॥

ଛାଯାଶରୀରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବଗାତ୍ରେ

ଯତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦେହେ ହୃଦି କଲ୍ପିତାଙ୍ଗେ ।

ଯଥାତ୍ମବୁଦ୍ଧିସ୍ତଵ ନାସ୍ତି କାଚି-

ଜ୍ଜୀଵଚ୍ଛରୀରେ ଚ ତଥୈଵ ମାଽସ୍ତୁ ॥ 163॥

ଦେହାତ୍ମଧୀରେଵ ନୃଣାମସଦ୍ଧିଯାଂ

ଜନ୍ମାଦିଦୁଃଖପ୍ରଭଵସ୍ଯ ବୀଜମ୍ ।

ଯତସ୍ତତସ୍ତ୍ଵଂ ଜହି ତାଂ ପ୍ରଯତ୍ନାତ୍

ତ୍ଯକ୍ତେ ତୁ ଚିତ୍ତେ ନ ପୁନର୍ଭଵାଶା ॥ 164॥

କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ପଞ୍ଚଭିରଞ୍ଚିତୋଽଯଂ

ପ୍ରାଣୋ ଭଵେତ୍ପ୍ରାଣମଯସ୍ତୁ କୋଶଃ ॥

ଯେନାତ୍ମଵାନନ୍ନମଯୋଽନୁପୂର୍ଣଃ

ପ୍ରଵର୍ତତେଽସୌ ସକଲକ୍ରିଯାସୁ ॥ 165॥

ନୈଵାତ୍ମାପି ପ୍ରାଣମଯୋ ଵାଯୁଵିକାରୋ (ପାଠଭେଦଃ - ନୈଵାତ୍ମାଯଂ)

ଗନ୍ତାଽଽଗନ୍ତା ଵାଯୁଵଦନ୍ତର୍ବହିରେଷଃ ।

ଯସ୍ମାତ୍କିଞ୍ଚିତ୍କ୍ଵାପି ନ ଵେତ୍ତୀଷ୍ଟମନିଷ୍ଟଂ

ସ୍ଵଂ ଵାନ୍ଯଂ ଵା କିଞ୍ଚନ ନିତ୍ଯଂ ପରତନ୍ତ୍ରଃ ॥ 166॥

ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ମନଶ୍ଚ ମନୋମଯଃ ସ୍ଯାତ୍

କୋଶୋ ମମାହମିତି ଵସ୍ତୁଵିକଲ୍ପହେତୁଃ ।

ସଞ୍ଜ୍ଞାଦିଭେଦକଲନାକଲିତୋ ବଲୀଯାଂ-

ସ୍ତତ୍ପୂର୍ଵକୋଶମଭିପୂର୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭତେ ଯଃ ॥ 167॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଅନୁପୂର୍ଯ)

ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ପଞ୍ଚଭିରେଵ ହୋତୃଭିଃ

ପ୍ରଚୀଯମାନୋ ଵିଷଯାଜ୍ଯଧାରଯା ।

ଜାଜ୍ଵଲ୍ଯମାନୋ ବହୁଵାସନେନ୍ଧନୈଃ

ମନୋମଯାଗ୍ନିର୍ଦହତି ପ୍ରପଞ୍ଚମ୍ ॥ 168॥ (ପାଠଭେଦଃ - ମନୋମଯୋଽଗ୍ନିର୍ଦହତି)

ନ ହ୍ଯସ୍ତ୍ଯଵିଦ୍ଯା ମନସୋଽତିରିକ୍ତା

ମନୋ ହ୍ଯଵିଦ୍ଯା ଭଵବନ୍ଧହେତୁଃ ।

ତସ୍ମିନ୍ଵିନଷ୍ଟେ ସକଲଂ ଵିନଷ୍ଟଂ

ଵିଜୃମ୍ଭିତେଽସ୍ମିନ୍ସକଲଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ ॥ 169॥

ସ୍ଵପ୍ନେଽର୍ଥଶୂନ୍ଯେ ସୃଜତି ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା

ଭୋକ୍ତ୍ରାଦିଵିଶ୍ଵଂ ମନ ଏଵ ସର୍ଵମ୍ ।

ତଥୈଵ ଜାଗ୍ରତ୍ଯପି ନୋ ଵିଶେଷଃ

ତତ୍ସର୍ଵମେତନ୍ମନସୋ ଵିଜୃମ୍ଭଣମ୍ ॥ 170॥

ସୁଷୁପ୍ତିକାଲେ ମନସି ପ୍ରଲୀନେ

ନୈଵାସ୍ତି କିଞ୍ଚିତ୍ସକଲପ୍ରସିଦ୍ଧେଃ ।

ଅତୋ ମନଃକଲ୍ପିତ ଏଵ ପୁଂସଃ

ସଂସାର ଏତସ୍ଯ ନ ଵସ୍ତୁତୋଽସ୍ତି ॥ 171॥

ଵାଯୁନାଽଽନୀଯତେ ମେଘଃ ପୁନସ୍ତେନୈଵ ନୀଯତେ । (ପାଠଭେଦଃ - ଵାଯୁନା ନୀଯତେ ମେଘଃ ପୁନସ୍ତେନୈଵ ଲୀଯତେ)

ମନସା କଲ୍ପ୍ଯତେ ବନ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷସ୍ତେନୈଵ କଲ୍ପ୍ଯତେ ॥ 172॥

ଦେହାଦିସର୍ଵଵିଷଯେ ପରିକଲ୍ପ୍ଯ ରାଗଂ

ବଧ୍ନାତି ତେନ ପୁରୁଷଂ ପଶୁଵଦ୍ଗୁଣେନ ।

ଵୈରସ୍ଯମତ୍ର ଵିଷଵତ୍ ସୁଵିଧାଯ ପଶ୍ଚାଦ୍

ଏନଂ ଵିମୋଚଯତି ତନ୍ମନ ଏଵ ବନ୍ଧାତ୍ ॥ 173॥

ତସ୍ମାନ୍ମନଃ କାରଣମସ୍ଯ ଜନ୍ତୋଃ

ବନ୍ଧସ୍ଯ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଚ ଵା ଵିଧାନେ ।

ବନ୍ଧସ୍ଯ ହେତୁର୍ମଲିନଂ ରଜୋଗୁଣୈଃ

ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧଂ ଵିରଜସ୍ତମସ୍କମ୍ ॥ 174॥

ଵିଵେକଵୈରାଗ୍ଯଗୁଣାତିରେକା-

ଚ୍ଛୁଦ୍ଧତ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ମନୋ ଵିମୁକ୍ତ୍ଯୈ ।

ଭଵତ୍ଯତୋ ବୁଦ୍ଧିମତୋ ମୁମୁକ୍ଷୋ-

ସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଦୃଢାଭ୍ଯାଂ ଭଵିତଵ୍ଯମଗ୍ରେ ॥ 175॥

ମନୋ ନାମ ମହାଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଵିଷଯାରଣ୍ଯଭୂମିଷୁ ।

ଚରତ୍ଯତ୍ର ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ସାଧଵୋ ଯେ ମୁମୁକ୍ଷଵଃ ॥ 176॥

ମନଃ ପ୍ରସୂତେ ଵିଷଯାନଶେଷାନ୍

ସ୍ଥୂଲାତ୍ମନା ସୂକ୍ଷ୍ମତଯା ଚ ଭୋକ୍ତୁଃ ।

ଶରୀରଵର୍ଣାଶ୍ରମଜାତିଭେଦାନ୍

ଗୁଣକ୍ରିଯାହେତୁଫଲାନି ନିତ୍ଯମ୍ ॥ 177॥

ଅସଙ୍ଗଚିଦ୍ରୂପମମୁଂ ଵିମୋହ୍ଯ

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରାଣଗୁଣୈର୍ନିବଦ୍ଧ୍ଯ ।

ଅହମ୍ମମେତି ଭ୍ରମଯତ୍ଯଜସ୍ରଂ

ମନଃ ସ୍ଵକୃତ୍ଯେଷୁ ଫଲୋପଭୁକ୍ତିଷୁ ॥ 178॥

ଅଧ୍ଯାସଦୋଷାତ୍ପୁରୁଷସ୍ଯ ସଂସୃତିଃ (ପାଠଭେଦଃ - ଅଧ୍ଯାସଯୋଗାତ୍)

ଅଧ୍ଯାସବନ୍ଧସ୍ତ୍ଵମୁନୈଵ କଲ୍ପିତଃ ।

ରଜସ୍ତମୋଦୋଷଵତୋଽଵିଵେକିନୋ

ଜନ୍ମାଦିଦୁଃଖସ୍ଯ ନିଦାନମେତତ୍ ॥ 179॥

ଅତଃ ପ୍ରାହୁର୍ମନୋଽଵିଦ୍ଯାଂ ପଣ୍ଡିତାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ ।

ଯେନୈଵ ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ଵାଯୁନେଵାଭ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ 180॥

ତନ୍ମନଃଶୋଧନଂ କାର୍ଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମୁମୁକ୍ଷୁଣା ।

ଵିଶୁଦ୍ଧେ ସତି ଚୈତସ୍ମିନ୍ମୁକ୍ତିଃ କରଫଲାଯତେ ॥ 181॥

ମୋକ୍ଷୈକସକ୍ତ୍ଯା ଵିଷଯେଷୁ ରାଗଂ

ନିର୍ମୂଲ୍ଯ ସନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଚ ସର୍ଵକର୍ମ ।

ସଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧଯା ଯଃ ଶ୍ରଵଣାଦିନିଷ୍ଠୋ

ରଜଃସ୍ଵଭାଵଂ ସ ଧୁନୋତି ବୁଦ୍ଧେଃ ॥ 182॥

ମନୋମଯୋ ନାପି ଭଵେତ୍ପରାତ୍ମା

ହ୍ଯାଦ୍ଯନ୍ତଵତ୍ତ୍ଵାତ୍ପରିଣାମିଭାଵାତ୍ ।

ଦୁଃଖାତ୍ମକତ୍ଵାଦ୍ଵିଷଯତ୍ଵହେତୋଃ

ଦ୍ରଷ୍ଟା ହି ଦୃଶ୍ଯାତ୍ମତଯା ନ ଦୃଷ୍ଟଃ ॥ 183॥

ବୁଦ୍ଧିର୍ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ସାର୍ଧଂ ସଵୃତ୍ତିଃ କର୍ତୃଲକ୍ଷଣଃ ।

ଵିଜ୍ଞାନମଯକୋଶଃ ସ୍ଯାତ୍ପୁଂସଃ ସଂସାରକାରଣମ୍ ॥ 184॥

ଅନୁଵ୍ରଜଚ୍ଚିତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବଶକ୍ତିଃ

ଵିଜ୍ଞାନସଞ୍ଜ୍ଞଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଵିକାରଃ ।

ଜ୍ଞାନକ୍ରିଯାଵାନହମିତ୍ଯଜସ୍ରଂ

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିଷ୍ଵଭିମନ୍ଯତେ ଭୃଶମ୍ ॥ 185॥

ଅନାଦିକାଲୋଽଯମହଂସ୍ଵଭାଵୋ

ଜୀଵଃ ସମସ୍ତଵ୍ଯଵହାରଵୋଢା ।

କରୋତି କର୍ମାଣ୍ଯପି ପୂର୍ଵଵାସନଃ (ପାଠଭେଦଃ - କର୍ମାଣ୍ଯନୁ)

ପୁଣ୍ଯାନ୍ଯପୁଣ୍ଯାନି ଚ ତତ୍ଫଲାନି ॥ 186॥

ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଵିଚିତ୍ରାସ୍ଵପି ଯୋନିଷୁ ଵ୍ରଜ-

ନ୍ନାଯାତି ନିର୍ଯାତ୍ଯଧ ଊର୍ଧ୍ଵମେଷଃ ।

ଅସ୍ଯୈଵ ଵିଜ୍ଞାନମଯସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତ୍-

ସ୍ଵପ୍ନାଦ୍ଯଵସ୍ଥାଃ ସୁଖଦୁଃଖଭୋଗଃ ॥ 187॥

ଦେହାଦିନିଷ୍ଠାଶ୍ରମଧର୍ମକର୍ମ-

ଗୁଣାଭିମାନଃ ସତତଂ ମମେତି ।

ଵିଜ୍ଞାନକୋଶୋଽଯମତିପ୍ରକାଶଃ

ପ୍ରକୃଷ୍ଟସାନ୍ନିଧ୍ଯଵଶାତ୍ପରାତ୍ମନଃ ।

ଅତୋ ଭଵତ୍ଯେଷ ଉପାଧିରସ୍ଯ

ଯଦାତ୍ମଧୀଃ ସଂସରତି ଭ୍ରମେଣ ॥ 188॥

ଯୋଽଯଂ ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପ୍ରାଣେଷୁ ହୃଦି ସ୍ଫୁରତ୍ଯଯଂ ଜ୍ଯୋତିଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ସ୍ଫୁରତ୍ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିଃ)

କୂଟସ୍ଥଃ ସନ୍ନାତ୍ମା କର୍ତା ଭୋକ୍ତା ଭଵତ୍ଯୁପାଧିସ୍ଥଃ ॥ 189॥

ସ୍ଵଯଂ ପରିଚ୍ଛେଦମୁପେତ୍ଯ ବୁଦ୍ଧେଃ

ତାଦାତ୍ମ୍ଯଦୋଷେଣ ପରଂ ମୃଷାତ୍ମନଃ ।

ସର୍ଵାତ୍ମକଃ ସନ୍ନପି ଵୀକ୍ଷତେ ସ୍ଵଯଂ

ସ୍ଵତଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ମୃଦୋ ଘଟାନିଵ ॥ 190॥

ଉପାଧିସମ୍ବନ୍ଧଵଶାତ୍ପରାତ୍ମା

ହ୍ଯୁପାଧିଧର୍ମାନନୁଭାତି ତଦ୍ଗୁଣଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଽପ୍ଯୁପାଧି)

ଅଯୋଵିକାରାନଵିକାରିଵହ୍ନିଵତ୍

ସଦୈକରୂପୋଽପି ପରଃ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ॥ 191॥

ଶିଷ୍ଯ ଉଵାଚ ।

ଭ୍ରମେଣାପ୍ଯନ୍ଯଥା ଵାଽସ୍ତୁ ଜୀଵଭାଵଃ ପରାତ୍ମନଃ ।

ତଦୁପାଧେରନାଦିତ୍ଵାନ୍ନାନାଦେର୍ନାଶ ଇଷ୍ଯତେ ॥ 192॥

ଅତୋଽସ୍ଯ ଜୀଵଭାଵୋଽପି ନିତ୍ଯା ଭଵତି ସଂସୃତିଃ ।

ନ ନିଵର୍ତେତ ତନ୍ମୋକ୍ଷଃ କଥଂ ମେ ଶ୍ରୀଗୁରୋ ଵଦ ॥ 193॥

ଶ୍ରୀଗୁରୁରୁଵାଚ ।

ସମ୍ଯକ୍ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ଵିଦ୍ଵନ୍ସାଵଧାନେନ ତଚ୍ଛୃଣୁ ।

ପ୍ରାମାଣିକୀ ନ ଭଵତି ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ମୋହିତକଲ୍ପନା ॥ 194॥

ଭ୍ରାନ୍ତିଂ ଵିନା ତ୍ଵସଙ୍ଗସ୍ଯ ନିଷ୍କ୍ରିଯସ୍ଯ ନିରାକୃତେଃ ।

ନ ଘଟେତାର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ ନଭସୋ ନୀଲତାଦିଵତ୍ ॥ 195॥

ସ୍ଵସ୍ଯ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାକ୍ରିଯସ୍ଯ

ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ବୋଧାନନ୍ଦରୂପସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧେଃ ।

ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ପ୍ରାପ୍ତୋ ଜୀଵଭାଵୋ ନ ସତ୍ଯୋ

ମୋହାପାଯେ ନାସ୍ତ୍ଯଵସ୍ତୁସ୍ଵଭାଵାତ୍ ॥ 196॥

ଯାଵଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତିସ୍ତାଵଦେଵାସ୍ଯ ସତ୍ତା

ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନୋଜ୍ଜୃମ୍ଭିତସ୍ଯ ପ୍ରମାଦାତ୍ ।

ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପୋ ଭ୍ରାନ୍ତିକାଲୀନ ଏଵ

ଭ୍ରାନ୍ତେର୍ନାଶେ ନୈଵ ସର୍ପୋଽପି ତଦ୍ଵତ୍ ॥ 197॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସର୍ପୋଽସ୍ତି)

ଅନାଦିତ୍ଵମଵିଦ୍ଯାଯାଃ କାର୍ଯସ୍ଯାପି ତଥେଷ୍ଯତେ ।

ଉତ୍ପନ୍ନାଯାଂ ତୁ ଵିଦ୍ଯାଯାମାଵିଦ୍ଯକମନାଦ୍ଯପି ॥ 198॥

ପ୍ରବୋଧେ ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ସର୍ଵଂ ସହମୂଲଂ ଵିନଶ୍ଯତି ।

ଅନାଦ୍ଯପୀଦଂ ନୋ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଗଭାଵ ଇଵ ସ୍ଫୁଟମ୍ ॥ 199॥

ଅନାଦେରପି ଵିଧ୍ଵଂସଃ ପ୍ରାଗଭାଵସ୍ଯ ଵୀକ୍ଷିତଃ ।

ଯଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯୁପାଧିସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ପରିକଲ୍ପିତମାତ୍ମନି ॥ 200॥

ଜୀଵତ୍ଵଂ ନ ତତୋଽନ୍ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵରୂପେଣ ଵିଲକ୍ଷଣଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ତତୋଽନ୍ଯତ୍ତୁ)

ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ତ୍ଵାତ୍ମନୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନପୁରଃସରଃ ॥ 201॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସମ୍ବନ୍ଧଃ ସ୍ଵାତ୍ମନୋ)

ଵିନିଵୃତ୍ତିର୍ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନେନ ନାନ୍ଯଥା ।

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମୈକତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଂ ଶ୍ରୁତେର୍ମତମ୍ ॥ 202॥

ତଦାତ୍ମାନାତ୍ମନୋଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଵେକେନୈଵ ସିଧ୍ଯତି ।

ତତୋ ଵିଵେକଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମସଦାତ୍ମନୋଃ ॥ 203॥ (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମାସଦାତ୍ମନୋଃ)

ଜଲଂ ପଙ୍କଵଦତ୍ଯନ୍ତଂ ପଙ୍କାପାଯେ ଜଲଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ପଙ୍କଵଦସ୍ପଷ୍ଟଂ)

ଯଥା ଭାତି ତଥାତ୍ମାପି ଦୋଷାଭାଵେ ସ୍ଫୁଟପ୍ରଭଃ ॥ 204॥

ଅସନ୍ନିଵୃତ୍ତୌ ତୁ ସଦାତ୍ମନା ସ୍ଫୁଟଂ

ପ୍ରତୀତିରେତସ୍ଯ ଭଵେତ୍ପ୍ରତୀଚଃ ।

ତତୋ ନିରାସଃ କରଣୀଯ ଏଵ

ସଦାତ୍ମନଃ ସାଧ୍ଵହମାଦିଵସ୍ତୁନଃ ॥ 205॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଅସଦାତ୍ମନଃ)

ଅତୋ ନାଯଂ ପରାତ୍ମା ସ୍ଯାଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମଯଶବ୍ଦଭାକ୍ ।

ଵିକାରିତ୍ଵାଜ୍ଜଡତ୍ଵାଚ୍ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ଵହେତୁତଃ ।

ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ଵ୍ଯଭିଚାରିତ୍ଵାନ୍ନାନିତ୍ଯୋ ନିତ୍ଯ ଇଷ୍ଯତେ ॥ 206॥

ଆନନ୍ଦପ୍ରତିବିମ୍ବଚୁମ୍ବିତତନୁର୍ଵୃତ୍ତିସ୍ତମୋଜୃମ୍ଭିତା

ସ୍ଯାଦାନନ୍ଦମଯଃ ପ୍ରିଯାଦିଗୁଣକଃ ସ୍ଵେଷ୍ଟାର୍ଥଲାଭୋଦଯଃ ।

ପୁଣ୍ଯସ୍ଯାନୁଭଵେ ଵିଭାତି କୃତିନାମାନନ୍ଦରୂପଃ ସ୍ଵଯଂ

ସର୍ଵୋ ନନ୍ଦତି ଯତ୍ର ସାଧୁ ତନୁଭୃନ୍ମାତ୍ରଃ ପ୍ରଯତ୍ନଂ ଵିନା ॥ 207॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଭୂତ୍ଵା ନନ୍ଦତି)

ଆନନ୍ଦମଯକୋଶସ୍ଯ ସୁଷୁପ୍ତୌ ସ୍ଫୂର୍ତିରୁତ୍କଟା ।

ସ୍ଵପ୍ନଜାଗରଯୋରୀଷଦିଷ୍ଟସନ୍ଦର୍ଶନାଦିନା ॥ 208॥

ନୈଵାଯମାନନ୍ଦମଯଃ ପରାତ୍ମା

ସୋପାଧିକତ୍ଵାତ୍ପ୍ରକୃତେର୍ଵିକାରାତ୍ ।

କାର୍ଯତ୍ଵହେତୋଃ ସୁକୃତକ୍ରିଯାଯା

ଵିକାରସଙ୍ଘାତସମାହିତତ୍ଵାତ୍ ॥ 209॥

ପଞ୍ଚାନାମପି କୋଶାନାଂ ନିଷେଧେ ଯୁକ୍ତିତଃ ଶ୍ରୁତେଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଯୁକ୍ତିତଃ କୃତେ)

ତନ୍ନିଷେଧାଵଧି ସାକ୍ଷୀ ବୋଧରୂପୋଽଵଶିଷ୍ଯତେ ॥ 210॥ (ପାଠଭେଦଃ - ତନ୍ନିଷେଧାଵଧିଃ)

ଯୋଽଯମାତ୍ମା ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ପଞ୍ଚକୋଶଵିଲକ୍ଷଣଃ ।

ଅଵସ୍ଥାତ୍ରଯସାକ୍ଷୀ ସନ୍ନିର୍ଵିକାରୋ ନିରଞ୍ଜନଃ ।

ସଦାନନ୍ଦଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵାତ୍ମତ୍ଵେନ ଵିପଶ୍ଚିତା ॥ 211॥

ଶିଷ୍ଯ ଉଵାଚ ।

ମିଥ୍ଯାତ୍ଵେନ ନିଷିଦ୍ଧେଷୁ କୋଶେଷ୍ଵେତେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ ।

ସର୍ଵାଭାଵଂ ଵିନା କିଞ୍ଚିନ୍ନ ପଶ୍ଯାମ୍ଯତ୍ର ହେ ଗୁରୋ ।

ଵିଜ୍ଞେଯଂ କିମୁ ଵସ୍ତ୍ଵସ୍ତି ସ୍ଵାତ୍ମନାଽଽତ୍ମଵିପଶ୍ଚିତା ॥ 212॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ର ଵିପଶ୍ଚିତା)

ଶ୍ରୀଗୁରୁରୁଵାଚ ।

ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଵିଦ୍ଵନ୍ନିପୁଣୋଽସି ଵିଚାରଣେ ।

ଅହମାଦିଵିକାରାସ୍ତେ ତଦଭାଵୋଽଯମପ୍ଯନୁ ॥ 213॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଽଯମପ୍ଯଥ)

ସର୍ଵେ ଯେନାନୁଭୂଯନ୍ତେ ଯଃ ସ୍ଵଯଂ ନାନୁଭୂଯତେ ।

ତମାତ୍ମାନଂ ଵେଦିତାରଂ ଵିଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଯା ॥ 214॥

ତତ୍ସାକ୍ଷିକଂ ଭଵେତ୍ତତ୍ତଦ୍ଯଦ୍ଯଦ୍ଯେନାନୁଭୂଯତେ ।

କସ୍ଯାପ୍ଯନନୁଭୂତାର୍ଥେ ସାକ୍ଷିତ୍ଵଂ ନୋପଯୁଜ୍ଯତେ ॥ 215॥ (ପାଠଭେଦଃ - ନୋପପଦ୍ଯତେ)

ଅସୌ ସ୍ଵସାକ୍ଷିକୋ ଭାଵୋ ଯତଃ ସ୍ଵେନାନୁଭୂଯତେ ।

ଅତଃ ପରଂ ସ୍ଵଯଂ ସାକ୍ଷାତ୍ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମା ନ ଚେତରଃ ॥ 216॥

ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଷୁ ସ୍ଫୁଟତରଂ ଯୋଽସୌ ସମୁଜ୍ଜୃମ୍ଭତେ

ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରୂପତଯା ସଦାହମହମିତ୍ଯନ୍ତଃ ସ୍ଫୁରନ୍ନୈକଧା । (ପାଠଭେଦଃ - ସ୍ଫୁରନ୍ନେକଧା)

ନାନାକାରଵିକାରଭାଗିନ ଇମାନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ନହନ୍ଧୀମୁଖାନ୍ (ପାଠଭେଦଃ - ଭାଜିନ)

ନିତ୍ଯାନନ୍ଦଚିଦାତ୍ମନା ସ୍ଫୁରତି ତଂ ଵିଦ୍ଧି ସ୍ଵମେତଂ ହୃଦି ॥ 217॥

ଘଟୋଦକେ ବିମ୍ବିତମର୍କବିମ୍ବ-

ମାଲୋକ୍ଯ ମୂଢୋ ରଵିମେଵ ମନ୍ଯତେ ।

ତଥା ଚିଦାଭାସମୁପାଧିସଂସ୍ଥଂ

ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯାହମିତ୍ଯେଵ ଜଡୋଽଭିମନ୍ଯତେ ॥ 218॥

ଘଟଂ ଜଲଂ ତଦ୍ଗତମର୍କବିମ୍ବଂ

ଵିହାଯ ସର୍ଵଂ ଵିନିରୀକ୍ଷ୍ଯତେଽର୍କଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଦିଵି ଵୀକ୍ଷ୍ଯତେଽର୍କଃ)

ତଟସ୍ଥ ଏତତ୍ତ୍ରିତଯାଵଭାସକଃ (ପାଠଭେଦଃ - ତଟସ୍ଥିତଃ ତତ୍ତ୍ରି)

ସ୍ଵଯମ୍ପ୍ରକାଶୋ ଵିଦୁଷା ଯଥା ତଥା ॥ 219॥

ଦେହଂ ଧିଯଂ ଚିତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବମେଵଂ (ପାଠଭେଦଃ - ଚିତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବମେତଂ)

ଵିସୃଜ୍ଯ ବୁଦ୍ଧୌ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାମ୍ ।

ଦ୍ରଷ୍ଟାରମାତ୍ମାନମଖଣ୍ଡବୋଧଂ

ସର୍ଵପ୍ରକାଶଂ ସଦସଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 220॥

ନିତ୍ଯଂ ଵିଭୁଂ ସର୍ଵଗତଂ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଂ

ଅନ୍ତର୍ବହିଃଶୂନ୍ଯମନନ୍ଯମାତ୍ମନଃ ।

ଵିଜ୍ଞାଯ ସମ୍ଯଙ୍ନିଜରୂପମେତତ୍

ପୁମାନ୍ ଵିପାପ୍ମା ଵିରଜୋ ଵିମୃତ୍ଯୁଃ ॥ 221॥

ଵିଶୋକ ଆନନ୍ଦଘନୋ ଵିପଶ୍ଚିତ୍

ସ୍ଵଯଂ କୁତଶ୍ଚିନ୍ନ ବିଭେତି କଶ୍ଚିତ୍ ।

ନାନ୍ଯୋଽସ୍ତି ପନ୍ଥା ଭଵବନ୍ଧମୁକ୍ତେଃ

ଵିନା ସ୍ଵତତ୍ତ୍ଵାଵଗମଂ ମୁମୁକ୍ଷୋଃ ॥ 222॥

ବ୍ରହ୍ମାଭିନ୍ନତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ଭଵମୋକ୍ଷସ୍ଯ କାରଣମ୍ ।

ଯେନାଦ୍ଵିତୀଯମାନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ ॥ 223॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ବୁଧଃ)

ବ୍ରହ୍ମଭୂତସ୍ତୁ ସଂସୃତ୍ଯୈ ଵିଦ୍ଵାନ୍ନାଵର୍ତତେ ପୁନଃ ।

ଵିଜ୍ଞାତଵ୍ଯମତଃ ସମ୍ଯଗ୍ବ୍ରହ୍ମାଭିନ୍ନତ୍ଵମାତ୍ମନଃ ॥ 224॥

ସତ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନମନନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ପରଂ ସ୍ଵତଃସିଦ୍ଧମ୍ ।

ନିତ୍ଯାନନ୍ଦୈକରସଂ ପ୍ରତ୍ଯଗଭିନ୍ନଂ ନିରନ୍ତରଂ ଜଯତି ॥ 225॥

ସଦିଦଂ ପରମାଦ୍ଵୈତଂ ସ୍ଵସ୍ମାଦନ୍ଯସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନୋଽଭାଵାତ୍ ।

ନ ହ୍ଯନ୍ଯଦସ୍ତି କିଞ୍ଚିତ୍ ସମ୍ଯକ୍ ପରମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵବୋଧଦଶାଯାମ୍ ॥ 226॥ (ପାଠଭେଦଃ - ପରତତ୍ତ୍ଵବୋଧସୁଦଶାଯାମ୍)

ଯଦିଦଂ ସକଲଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନାନାରୂପଂ ପ୍ରତୀତମଜ୍ଞାନାତ୍ ।

ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ପ୍ରତ୍ଯସ୍ତାଶେଷଭାଵନାଦୋଷମ୍ ॥ 227॥

ମୃତ୍କାର୍ଯଭୂତୋଽପି ମୃଦୋ ନ ଭିନ୍ନଃ

କୁମ୍ଭୋଽସ୍ତି ସର୍ଵତ୍ର ତୁ ମୃତ୍ସ୍ଵରୂପାତ୍ ।

ନ କୁମ୍ଭରୂପଂ ପୃଥଗସ୍ତି କୁମ୍ଭଃ

କୁତୋ ମୃଷା କଲ୍ପିତନାମମାତ୍ରଃ ॥ 228॥

କେନାପି ମୃଦ୍ଭିନ୍ନତଯା ସ୍ଵରୂପଂ

ଘଟସ୍ଯ ସନ୍ଦର୍ଶଯିତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ ।

ଅତୋ ଘଟଃ କଲ୍ପିତ ଏଵ ମୋହା-

ନ୍ମୃଦେଵ ସତ୍ଯଂ ପରମାର୍ଥଭୂତମ୍ ॥ 229॥

ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମକାର୍ଯଂ ସକଲଂ ସଦେଵଂ (ପାଠଭେଦଃ - ସଦୈଵ)

ତନ୍ମାତ୍ରମେତନ୍ନ ତତୋଽନ୍ଯଦସ୍ତି । (ପାଠଭେଦଃ - ସନ୍ମାତ୍ରମେତନ୍ନ)

ଅସ୍ତୀତି ଯୋ ଵକ୍ତି ନ ତସ୍ଯ ମୋହୋ

ଵିନିର୍ଗତୋ ନିଦ୍ରିତଵତ୍ପ୍ରଜଲ୍ପଃ ॥ 230॥

ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦଂ ଵିଶ୍ଵମିତ୍ଯେଵ ଵାଣୀ

ଶ୍ରୌତୀ ବ୍ରୂତେଽଥର୍ଵନିଷ୍ଠା ଵରିଷ୍ଠା ।

ତସ୍ମାଦେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମମାତ୍ରଂ ହି ଵିଶ୍ଵଂ

ନାଧିଷ୍ଠାନାଦ୍ଭିନ୍ନତାଽଽରୋପିତସ୍ଯ ॥ 231॥

ସତ୍ଯଂ ଯଦି ସ୍ଯାଜ୍ଜଗଦେତଦାତ୍ମନୋଽ

ନନ୍ତତ୍ତ୍ଵହାନିର୍ନିଗମାପ୍ରମାଣତା ।

ଅସତ୍ଯଵାଦିତ୍ଵମପୀଶିତୁଃ ସ୍ଯା-

ନ୍ନୈତତ୍ତ୍ରଯଂ ସାଧୁ ହିତଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ॥ 232॥

ଈଶ୍ଵରୋ ଵସ୍ତୁତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ନ ଚାହଂ ତେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତଃ ।

ନ ଚ ମତ୍ସ୍ଥାନି ଭୂତାନୀତ୍ଯେଵମେଵ ଵ୍ଯଚୀକ୍ଲୃପତ୍ ॥ 233॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଵ୍ଯଚୀକଥତ୍)

ଯଦି ସତ୍ଯଂ ଭଵେଦ୍ଵିଶ୍ଵଂ ସୁଷୁପ୍ତାଵୁପଲଭ୍ଯତାମ୍ ।

ଯନ୍ନୋପଲଭ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦତୋଽସତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵନ୍ମୃଷା ॥ 234॥

ଅତଃ ପୃଥଙ୍ନାସ୍ତି ଜଗତ୍ପରାତ୍ମନଃ

ପୃଥକ୍ପ୍ରତୀତିସ୍ତୁ ମୃଷା ଗୁଣାଦିଵତ୍ । ଗୁଣାହିଵତ୍

ଆରୋପିତସ୍ଯାସ୍ତି କିମର୍ଥଵତ୍ତାଽ-

ଧିଷ୍ଠାନମାଭାତି ତଥା ଭ୍ରମେଣ ॥ 235॥

ଭ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ଯଦ୍ଯଦ୍ଭ୍ରମତଃ ପ୍ରତୀତଂ

ବ୍ରହ୍ମୈଵ ତତ୍ତଦ୍ରଜତଂ ହି ଶୁକ୍ତିଃ ।

ଇଦନ୍ତଯା ବ୍ରହ୍ମ ସଦୈଵ ରୂପ୍ଯତେ (ପାଠଭେଦଃ - ସଦେଵ)

ତ୍ଵାରୋପିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ନାମମାତ୍ରମ୍ ॥ 236॥

ଅତଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଦଦ୍ଵିତୀଯଂ

ଵିଶୁଦ୍ଧଵିଜ୍ଞାନଘନଂ ନିରଞ୍ଜନମ୍ ।

ପ୍ରଶାନ୍ତମାଦ୍ଯନ୍ତଵିହୀନମକ୍ରିଯଂ

ନିରନ୍ତରାନନ୍ଦରସସ୍ଵରୂପମ୍ ॥ 237॥

ନିରସ୍ତମାଯାକୃତସର୍ଵଭେଦଂ

ନିତ୍ଯଂ ସୁଖଂ ନିଷ୍କଲମପ୍ରମେଯମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ନିତ୍ଯଂ ଧ୍ରୁଵଂ)

ଅରୂପମଵ୍ଯକ୍ତମନାଖ୍ଯମଵ୍ଯଯଂ

ଜ୍ଯୋତିଃ ସ୍ଵଯଂ କିଞ୍ଚିଦିଦଂ ଚକାସ୍ତି ॥ 238॥

ଜ୍ଞାତୃଜ୍ଞେଯଜ୍ଞାନଶୂନ୍ଯମନନ୍ତଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପକମ୍ ।

କେଵଲାଖଣ୍ଡଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ॥ 239॥

ଅହେଯମନୁପାଦେଯଂ ମନୋଵାଚାମଗୋଚରମ୍ ।

ଅପ୍ରମେଯମନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ଣମହଂ ମହଃ ॥ 240॥ (ପାଠଭେଦଃ - ପୂର୍ଣଂ ମହନ୍ମହଃ)

ତତ୍ତ୍ଵମ୍ପଦାଭ୍ଯାମଭିଧୀଯମାନଯୋଃ

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୋଃ ଶୋଧିତଯୋର୍ଯଦୀତ୍ଥମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ଶୋଧିତଯୋର୍ଯଦିତ୍ଥମ୍)

ଶ୍ରୁତ୍ଯା ତଯୋସ୍ତତ୍ତ୍ଵମସୀତି ସମ୍ଯଗ୍

ଏକତ୍ଵମେଵ ପ୍ରତିପାଦ୍ଯତେ ମୁହୁଃ ॥ 241-

ଏକ୍ଯଂ ତଯୋର୍ଲକ୍ଷିତଯୋର୍ନ ଵାଚ୍ଯଯୋଃ

ନିଗଦ୍ଯତେଽନ୍ଯୋନ୍ଯଵିରୁଦ୍ଧଧର୍ମିଣୋଃ ।

ଖଦ୍ଯୋତଭାନ୍ଵୋରିଵ ରାଜଭୃତ୍ଯଯୋଃ

କୂପାମ୍ବୁରାଶ୍ଯୋଃ ପରମାଣୁମେର୍ଵୋଃ ॥ 242॥

ତଯୋର୍ଵିରୋଧୋଽଯମୁପାଧିକଲ୍ପିତୋ

ନ ଵାସ୍ତଵଃ କଶ୍ଚିଦୁପାଧିରେଷଃ ।

ଈଶସ୍ଯ ମାଯା ମହଦାଦିକାରଣଂ

ଜୀଵସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ଶଋଣୁ ପଞ୍ଚକୋଶମ୍ ॥ 243॥ (ପାଠଭେଦଃ - ପଞ୍ଚକୋଶାଃ)

ଏତାଵୁପାଧୀ ପରଜୀଵଯୋସ୍ତଯୋଃ

ସମ୍ଯଙ୍ନିରାସେ ନ ପରୋ ନ ଜୀଵଃ ।

ରାଜ୍ଯଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଭଟସ୍ଯ ଖେଟକ୍-

ସ୍ତଯୋରପୋହେ ନ ଭଟୋ ନ ରାଜା ॥ 244॥

ଅଥାତ ଆଦେଶ ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ସ୍ଵଯଂ

ନିଷେଧତି ବ୍ରହ୍ମଣି କଲ୍ପିତଂ ଦ୍ଵଯମ୍ ।

ଶ୍ରୁତିପ୍ରମାଣାନୁଗୃହୀତବୋଧା- (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରମାଣାନୁଗୃହୀତଯୁକ୍ତ୍ଯା)

ତ୍ତଯୋର୍ନିରାସଃ କରଣୀଯ ଏଵ ॥ 245॥

ନେଦଂ ନେଦଂ କଲ୍ପିତତ୍ଵାନ୍ନ ସତ୍ଯଂ

ରଜ୍ଜୁଦୃଷ୍ଟଵ୍ଯାଲଵତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵଚ୍ଚ । (ପାଠଭେଦଃ - ରଜ୍ଜୌ)

ଇତ୍ଥଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ସାଧୁଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵ୍ଯପୋହ୍ଯ

ଜ୍ଞେଯଃ ପଶ୍ଚାଦେକଭାଵସ୍ତଯୋର୍ଯଃ ॥ 246॥

ତତସ୍ତୁ ତୌ ଲକ୍ଷଣଯା ସୁଲକ୍ଷ୍ଯୌ

ତଯୋରଖଣ୍ଡୈକରସତ୍ଵସିଦ୍ଧଯେ ।

ନାଲଂ ଜହତ୍ଯା ନ ତଥାଽଜହତ୍ଯା

କିନ୍ତୂଭଯାର୍ଥାତ୍ମିକଯୈଵ ଭାଵ୍ଯମ୍ ॥ 247॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଭଯାର୍ଥୈକତଯୈଵ)

ସ ଦେଵଦତ୍ତୋଽଯମିତୀହ ଚୈକତା

ଵିରୁଦ୍ଧଧର୍ମାଂଶମପାସ୍ଯ କଥ୍ଯତେ ।

ଯଥା ତଥା ତତ୍ତ୍ଵମସୀତିଵାକ୍ଯେ

ଵିରୁଦ୍ଧଧର୍ମାନୁଭଯତ୍ର ହିତ୍ଵା ॥ 248॥

ସଂଲକ୍ଷ୍ଯ ଚିନ୍ମାତ୍ରତଯା ସଦାତ୍ମନୋଃ

ଅଖଣ୍ଡଭାଵଃ ପରିଚୀଯତେ ବୁଧୈଃ ।

ଏଵଂ ମହାଵାକ୍ଯଶତେନ କଥ୍ଯତେ

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୋରୈକ୍ଯମଖଣ୍ଡଭାଵଃ ॥ 249॥

ଅସ୍ଥୂଲମିତ୍ଯେତଦସନ୍ନିରସ୍ଯ

ସିଦ୍ଧଂ ସ୍ଵତୋ ଵ୍ଯୋମଵଦପ୍ରତର୍କ୍ଯମ୍ ।

ଅତୋ ମୃଷାମାତ୍ରମିଦଂ ପ୍ରତୀତଂ

ଜହୀହି ଯତ୍ସ୍ଵାତ୍ମତଯା ଗୃହୀତମ୍ ।

ବ୍ରହ୍ମାହମିତ୍ଯେଵ ଵିଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧ୍ଯା

ଵିଦ୍ଧି ସ୍ଵମାତ୍ମାନମଖଣ୍ଡବୋଧମ୍ ॥ 250॥

ମୃତ୍କାର୍ଯଂ ସକଲଂ ଘଟାଦି ସତତଂ ମୃନ୍ମାତ୍ରମେଵାହିତଂ (ପାଠଭେଦଃ - ମୃନ୍ମାତ୍ରମେଵାଭିତଃ)

ତଦ୍ଵତ୍ସଜ୍ଜନିତଂ ସଦାତ୍ମକମିଦଂ ସନ୍ମାତ୍ରମେଵାଖିଲମ୍ ।

ଯସ୍ମାନ୍ନାସ୍ତି ସତଃ ପରଂ କିମପି ତତ୍ସତ୍ଯଂ ସ ଆତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ

ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ତ୍ଵମସି ପ୍ରଶାନ୍ତମମଲଂ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵଯଂ ଯତ୍ପରମ୍ ॥ 251॥

ନିଦ୍ରାକଲ୍ପିତଦେଶକାଲଵିଷଯଜ୍ଞାତ୍ରାଦି ସର୍ଵଂ ଯଥା

ମିଥ୍ଯା ତଦ୍ଵଦିହାପି ଜାଗ୍ରତି ଜଗତ୍ସ୍ଵାଜ୍ଞାନକାର୍ଯତ୍ଵତଃ ।

ଯସ୍ମାଦେଵମିଦଂ ଶରୀରକରଣପ୍ରାଣାହମାଦ୍ଯପ୍ଯସତ୍

ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ତ୍ଵମସି ପ୍ରଶାନ୍ତମମଲଂ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵଯଂ ଯତ୍ପରମ୍ ॥ 252॥

ଯତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା କଲ୍ପିତଂ ତଦ୍ଵିଵେକେ (ପାଠଭେଦଃ - ଯଦ୍ଵିଵେକେ)

ତତ୍ତନ୍ମାତ୍ରଂ ନୈଵ ତସ୍ମାଦ୍ଵିଭିନ୍ନମ୍ ।

ସ୍ଵପ୍ନେ ନଷ୍ଟଂ ସ୍ଵପ୍ନଵିଶ୍ଵଂ ଵିଚିତ୍ରଂ

ସ୍ଵସ୍ମାଦ୍ଭିନ୍ନଂ କିନ୍ନୁ ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରବୋଧେ ॥ 253॥

ଜାତିନୀତିକୁଲଗୋତ୍ରଦୂରଗଂ

ନାମରୂପଗୁଣଦୋଷଵର୍ଜିତମ୍ ।

ଦେଶକାଲଵିଷଯାତିଵର୍ତି ଯଦ୍

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 254॥

ଯତ୍ପରଂ ସକଲଵାଗଗୋଚରଂ

ଗୋଚରଂ ଵିମଲବୋଧଚକ୍ଷୁଷଃ ।

ଶୁଦ୍ଧଚିଦ୍ଘନମନାଦି ଵସ୍ତୁ ଯଦ୍

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 255॥

ଷଡ୍ଭିରୂର୍ମିଭିରଯୋଗି ଯୋଗିହୃଦ୍-

ଭାଵିତଂ ନ କରଣୈର୍ଵିଭାଵିତମ୍ ।

ବୁଦ୍ଧ୍ଯଵେଦ୍ଯମନଵଦ୍ଯମସ୍ତି ଯଦ୍ (ପାଠଭେଦଃ - ଭୂତି ଯଦ୍)

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 256॥

ଭ୍ରାନ୍ତିକଲ୍ପିତଜଗତ୍କଲାଶ୍ରଯଂ

ସ୍ଵାଶ୍ରଯଂ ଚ ସଦସଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣମ୍ ।

ନିଷ୍କଲଂ ନିରୁପମାନଵଦ୍ଧି ଯଦ୍ (ପାଠଭେଦଃ - ନିରୁପମାନମୃଦ୍ଧିମତ୍)

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 257॥

ଜନ୍ମଵୃଦ୍ଧିପରିଣତ୍ଯପକ୍ଷଯ-

ଵ୍ଯାଧିନାଶନଵିହୀନମଵ୍ଯଯମ୍ ।

ଵିଶ୍ଵସୃଷ୍ଟ୍ଯଵଵିଘାତକାରଣଂ (ପାଠଭେଦଃ - ଵନଘାତକାରଣଂ)

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 258॥

ଅସ୍ତଭେଦମନପାସ୍ତଲକ୍ଷଣଂ

ନିସ୍ତରଙ୍ଗଜଲରାଶିନିଶ୍ଚଲମ୍ ।

ନିତ୍ଯମୁକ୍ତମଵିଭକ୍ତମୂର୍ତି ଯଦ୍

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 259॥

ଏକମେଵ ସଦନେକକାରଣଂ

କାରଣାନ୍ତରନିରାସ୍ଯକାରଣମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ସକାରଣମ୍)

କାର୍ଯକାରଣଵିଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ଵଯଂ

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 260॥

ନିର୍ଵିକଲ୍ପକମନଲ୍ପମକ୍ଷରଂ

ଯତ୍କ୍ଷରାକ୍ଷରଵିଲକ୍ଷଣଂ ପରମ୍ ।

ନିତ୍ଯମଵ୍ଯଯସୁଖଂ ନିରଞ୍ଜନଂ

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 261॥

ଯଦ୍ଵିଭାତି ସଦନେକଧା ଭ୍ରମା-

ନ୍ନାମରୂପଗୁଣଵିକ୍ରିଯାତ୍ମନା ।

ହେମଵତ୍ସ୍ଵଯମଵିକ୍ରିଯଂ ସଦା

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 262॥

ଯଚ୍ଚକାସ୍ତ୍ଯନପରଂ ପରାତ୍ପରଂ

ପ୍ରତ୍ଯଗେକରସମାତ୍ମଲକ୍ଷଣମ୍ ।

ସତ୍ଯଚିତ୍ସୁଖମନନ୍ତମଵ୍ଯଯଂ

ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵମସି ଭାଵଯାତ୍ମନି ॥ 263॥

ଉକ୍ତମର୍ଥମିମମାତ୍ମନି ସ୍ଵଯଂ

ଭାଵଯେତ୍ପ୍ରଥିତଯୁକ୍ତିଭିର୍ଧିଯା । (ପାଠଭେଦଃ - ଭାଵଯ ପ୍ରଥିତ)

ସଂଶଯାଦିରହିତଂ କରାମ୍ବୁଵତ୍

ତେନ ତତ୍ତ୍ଵନିଗମୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 264॥

ସମ୍ବୋଧମାତ୍ରଂ ପରିଶୁଦ୍ଧତତ୍ତ୍ଵଂ (ପାଠଭେଦଃ - ସ୍ଵଂ ବୋଧମାତ୍ରଂ)

ଵିଜ୍ଞାଯ ସଙ୍ଘେ ନୃପଵଚ୍ଚ ସୈନ୍ଯେ ।

ତଦାଶ୍ରଯଃ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସର୍ଵଦା ସ୍ଥିତୋ (ପାଠଭେଦଃ - ତଦାତ୍ମନୈଵାତ୍ମନି)

ଵିଲାପଯ ବ୍ରହ୍ମଣି ଵିଶ୍ଵଜାତମ୍ ॥ 265॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଦୃଶ୍ଯଜାତମ୍)

ବୁଦ୍ଧୌ ଗୁହାଯାଂ ସଦସଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣଂ

ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତି ସତ୍ଯଂ ପରମଦ୍ଵିତୀଯମ୍ ।

ତଦାତ୍ମନା ଯୋଽତ୍ର ଵସେଦ୍ଗୁହାଯାଂ

ପୁନର୍ନ ତସ୍ଯାଙ୍ଗଗୁହାପ୍ରଵେଶଃ ॥ 266॥

ଜ୍ଞାତେ ଵସ୍ତୁନ୍ଯପି ବଲଵତୀ ଵାସନାଽନାଦିରେଷା

କର୍ତା ଭୋକ୍ତାପ୍ଯହମିତି ଦୃଢା ଯାଽସ୍ଯ ସଂସାରହେତୁଃ ।

ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଯାଽଽତ୍ମନି ନିଵସତା ସାପନେଯା ପ୍ରଯତ୍ନା-

ନ୍ମୁକ୍ତିଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତଦିହ ମୁନଯୋ ଵାସନାତାନଵଂ ଯତ୍ ॥ 267॥

ଅହଂ ମମେତି ଯୋ ଭାଵୋ ଦେହାକ୍ଷାଦାଵନାତ୍ମନି ।

ଅଧ୍ଯାସୋଽଯଂ ନିରସ୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଦୁଷା ସ୍ଵାତ୍ମନିଷ୍ଠଯା ॥ 268॥

ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧିତଦ୍ଵୃତ୍ତିସାକ୍ଷିଣମ୍ ।

ସୋଽହମିତ୍ଯେଵ ସଦ୍ଵୃତ୍ତ୍ଯାଽନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମମତିଂ ଜହି ॥ 269॥

ଲୋକାନୁଵର୍ତନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହାନୁଵର୍ତନମ୍ ।

ଶାସ୍ତ୍ରାନୁଵର୍ତନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 270॥

ଲୋକଵାସନଯା ଜନ୍ତୋଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵାସନଯାପି ଚ ।

271

ଦେହଵାସନଯା ଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଵନ୍ନୈଵ ଜାଯତେ ॥ 271

ସଂସାରକାରାଗୃହମୋକ୍ଷମିଚ୍ଛୋ-

ରଯୋମଯଂ ପାଦନିବନ୍ଧଶଋଙ୍ଖଲମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ନିବଦ୍ଧ)

ଵଦନ୍ତି ତଜ୍ଜ୍ଞାଃ ପଟୁ ଵାସନାତ୍ରଯଂ

ଯୋଽସ୍ମାଦ୍ଵିମୁକ୍ତଃ ସମୁପୈତି ମୁକ୍ତିମ୍ ॥ 272॥

ଜଲାଦିସଂସର୍ଗଵଶାତ୍ପ୍ରଭୂତ- (ପାଠଭେଦଃ - ଜଲାଦିସମ୍ପର୍କଵଶାତ୍)

ଦୁର୍ଗନ୍ଧଧୂତାଽଗରୁଦିଵ୍ଯଵାସନା ।

ସଙ୍ଘର୍ଷଣେନୈଵ ଵିଭାତି ସମ୍ଯ-

ଗ୍ଵିଧୂଯମାନେ ସତି ବାହ୍ଯଗନ୍ଧେ ॥ 273॥

ଅନ୍ତଃଶ୍ରିତାନନ୍ତଦୁରନ୍ତଵାସନା-

ଧୂଲୀଵିଲିପ୍ତା ପରମାତ୍ମଵାସନା ।

ପ୍ରଜ୍ଞାତିସଙ୍ଘର୍ଷଣତୋ ଵିଶୁଦ୍ଧା

ପ୍ରତୀଯତେ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧଵତ୍ ସ୍ଫୁଟମ୍ ॥ 274॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସ୍ଫୁଟା)

ଅନାତ୍ମଵାସନାଜାଲୈସ୍ତିରୋଭୂତାତ୍ମଵାସନା ।

ନିତ୍ଯାତ୍ମନିଷ୍ଠଯା ତେଷାଂ ନାଶେ ଭାତି ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ ॥ 275॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସ୍ଫୁଟା)

ଯଥା ଯଥା ପ୍ରତ୍ଯଗଵସ୍ଥିତଂ ମନଃ

ତଥା ତଥା ମୁଞ୍ଚତି ବାହ୍ଯଵାସନାମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ବାହ୍ଯଵାସନାଃ)

ନିଃଶେଷମୋକ୍ଷେ ସତି ଵାସନାନାଂ

ଆତ୍ମାନୁଭୂତିଃ ପ୍ରତିବନ୍ଧଶୂନ୍ଯା ॥ 276॥

ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵ ସଦା ସ୍ଥିତ୍ଵା ମନୋ ନଶ୍ଯତି ଯୋଗିନଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ସ୍ଥିତ୍ଯା)

ଵାସନାନାଂ କ୍ଷଯଶ୍ଚାତଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 277॥

ତମୋ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ ଶୁଦ୍ଧେନ ନଶ୍ଯତି ।

ତସ୍ମାତ୍ସତ୍ତ୍ଵମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 278॥

ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ପୁଷ୍ଯତି ଵପୁରିତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ନିଶ୍ଚଲଃ ।

ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 279॥

ନାହଂ ଜୀଵଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯତଦ୍ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ ।

ଵାସନାଵେଗତଃ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 280॥

ଶ୍ରୁତ୍ଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାର୍ଵାତ୍ମ୍ଯମାତ୍ମନଃ ।

କ୍ଵଚିଦାଭାସତଃ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 281॥

ଅନାଦାନଵିସର୍ଗାଭ୍ଯାମୀଷନ୍ନାସ୍ତି କ୍ରିଯା ମୁନେଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଅନ୍ନାଦାନଵିସର୍ଗା)

ତଦେକନିଷ୍ଠଯା ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 282॥

ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯୋତ୍ଥବ୍ରହ୍ମାତ୍ମୈକତ୍ଵବୋଧତଃ ।

ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାତ୍ମତ୍ଵଦାର୍ଢ୍ଯାଯ ସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 283॥

ଅହମ୍ଭାଵସ୍ଯ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ନିଃଶେଷଵିଲଯାଵଧି ।

ସାଵଧାନେନ ଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 284॥

ପ୍ରତୀତିର୍ଜୀଵଜଗତୋଃ ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ଭାତି ଯାଵତା ।

ତାଵନ୍ନିରନ୍ତରଂ ଵିଦ୍ଵନ୍ସ୍ଵାଧ୍ଯାସାପନଯଂ କୁରୁ ॥ 285॥

ନିଦ୍ରାଯା ଲୋକଵାର୍ତାଯାଃ ଶବ୍ଦାଦେରପି ଵିସ୍ମୃତେଃ ।

କ୍ଵଚିନ୍ନାଵସରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନି ॥ 286॥

ମାତାପିତ୍ରୋର୍ମଲୋଦ୍ଭୂତଂ ମଲମାଂସମଯଂ ଵପୁଃ ।

ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚାଣ୍ଡାଲଵଦ୍ଦୂରଂ ବ୍ରହ୍ମୀଭୂଯ କୃତୀ ଭଵ ॥ 287॥

ଘଟାକାଶଂ ମହାକାଶ ଇଵାତ୍ମାନଂ ପରାତ୍ମନି ।

ଵିଲାପ୍ଯାଖଣ୍ଡଭାଵେନ ତୂଷ୍ଣୀ ଭଵ ସଦା ମୁନେ ॥ 288॥ (ପାଠଭେଦଃ - ତୂଷ୍ଣୀଂ)

ସ୍ଵପ୍ରକାଶମଧିଷ୍ଠାନଂ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂଯ ସଦାତ୍ମନା ।

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମପି ପିଣ୍ଡାଣ୍ଡଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ ମଲଭାଣ୍ଡଵତ୍ ॥ 289॥

ଚିଦାତ୍ମନି ସଦାନନ୍ଦେ ଦେହାରୂଢାମହନ୍ଧିଯମ୍ ।

ନିଵେଶ୍ଯ ଲିଙ୍ଗମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ କେଵଲୋ ଭଵ ସର୍ଵଦା ॥ 290॥

ଯତ୍ରୈଷ ଜଗଦାଭାସୋ ଦର୍ପଣାନ୍ତଃ ପୁରଂ ଯଥା ।

ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମାହମିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯସି ॥ 291॥

ଯତ୍ସତ୍ଯଭୂତଂ ନିଜରୂପମାଦ୍ଯଂ

ଚିଦଦ୍ଵଯାନନ୍ଦମରୂପମକ୍ରିଯମ୍ ।

ତଦେତ୍ଯ ମିଥ୍ଯାଵପୁରୁତ୍ସୃଜେତ (ପାଠଭେଦଃ - ସୃଜୈତ)

ଶୈଲୂଷଵଦ୍ଵେଷମୁପାତ୍ତମାତ୍ମନଃ ॥ 292॥

ସର୍ଵାତ୍ମନା ଦୃଶ୍ଯମିଦଂ ମୃଷୈଵ

ନୈଵାହମର୍ଥଃ କ୍ଷଣିକତ୍ଵଦର୍ଶନାତ୍ ।

ଜାନାମ୍ଯହଂ ସର୍ଵମିତି ପ୍ରତୀତିଃ

କୁତୋଽହମାଦେଃ କ୍ଷଣିକସ୍ଯ ସିଧ୍ଯେତ୍ ॥ 293॥

ଅହମ୍ପଦାର୍ଥସ୍ତ୍ଵହମାଦିସାକ୍ଷୀ

ନିତ୍ଯଂ ସୁଷୁପ୍ତାଵପି ଭାଵଦର୍ଶନାତ୍ ।

ବ୍ରୂତେ ହ୍ଯଜୋ ନିତ୍ଯ ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ସ୍ଵଯଂ

ତତ୍ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମା ସଦସଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣଃ ॥ 294॥

ଵିକାରିଣାଂ ସର୍ଵଵିକାରଵେତ୍ତା

ନିତ୍ଯାଵିକାରୋ ଭଵିତୁଂ ସମର୍ହତି । (ପାଠଭେଦଃ - ନିତ୍ଯୋଽଵିକାରୋ)

ମନୋରଥସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଷୁ ସ୍ଫୁଟଂ

ପୁନଃ ପୁନର୍ଦୃଷ୍ଟମସତ୍ତ୍ଵମେତଯୋଃ ॥ 295॥

ଅତୋଽଭିମାନଂ ତ୍ଯଜ ମାଂସପିଣ୍ଡେ

ପିଣ୍ଡାଭିମାନିନ୍ଯପି ବୁଦ୍ଧିକଲ୍ପିତେ ।

କାଲତ୍ରଯାବାଧ୍ଯମଖଣ୍ଡବୋଧଂ

ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପୈହି ଶାନ୍ତିମ୍ ॥ 296॥

ତ୍ଯଜାଭିମାନଂ କୁଲଗୋତ୍ରନାମ-

ରୂପାଶ୍ରମେଷ୍ଵାର୍ଦ୍ରଶଵାଶ୍ରିତେଷୁ ।

ଲିଙ୍ଗସ୍ଯ ଧର୍ମାନପି କର୍ତୃତାଦୀଂ-

ସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭଵାଖଣ୍ଡସୁଖସ୍ଵରୂପଃ ॥ 297॥

ସନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ପ୍ରତିବନ୍ଧାଃ ପୁଂସଃ ସଂସାରହେତଵୋ ଦୃଷ୍ଟାଃ ।

ତେଷାମେଵଂ ମୂଲଂ ପ୍ରଥମଵିକାରୋ ଭଵତ୍ଯହଙ୍କାରଃ ॥ 298॥ (ପାଠଭେଦଃ - ତେଷାମେଷାଂ)

ଯାଵତ୍ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵସ୍ଯ ସମ୍ବନ୍ଧୋଽହଙ୍କାରେଣ ଦୁରାତ୍ମନା ।

ତାଵନ୍ନ ଲେଶମାତ୍ରାପି ମୁକ୍ତିଵାର୍ତା ଵିଲକ୍ଷଣା ॥ 299॥

ଅହଙ୍କାରଗ୍ରହାନ୍ମୁକ୍ତଃ ସ୍ଵରୂପମୁପପଦ୍ଯତେ ।

ଚନ୍ଦ୍ରଵଦ୍ଵିମଲଃ ପୂର୍ଣଃ ସଦାନନ୍ଦଃ ସ୍ଵଯମ୍ପ୍ରଭଃ ॥ 300॥

ଯୋ ଵା ପୁରେ ସୋଽହମିତି ପ୍ରତୀତୋ (ପାଠଭେଦଃ - ପୁରୈଷୋଽହମିତି)

ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରକ୍ଲୃପ୍ତସ୍ତମସାଽତିମୂଢଯା । (ପାଠଭେଦଃ - ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଽଵିଵିକ୍ତସ୍ତମସା)

ତସ୍ଯୈଵ ନିଃଶେଷତଯା ଵିନାଶେ

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମଭାଵଃ ପ୍ରତିବନ୍ଧଶୂନ୍ଯଃ ॥ 301॥

ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦନିଧିର୍ମହାବଲଵତାଽହଙ୍କାରଘୋରାହିନା

ସଂଵେଷ୍ଟ୍ଯାତ୍ମନି ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଗୁଣମଯୈଶ୍ଚଣ୍ଡେସ୍ତ୍ରିଭିର୍ମସ୍ତକୈଃ (ପାଠଭେଦଃ - ଚଣ୍ଡୈ)

ଵିଜ୍ଞାନାଖ୍ଯମହାସିନା ଶ୍ରୁତିମତା ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯ ଶୀର୍ଷତ୍ରଯଂ (ପାଠଭେଦଃ - ଦ୍ଯୁତିମତା)

ନିର୍ମୂଲ୍ଯାହିମିମଂ ନିଧିଂ ସୁଖକରଂ ଧୀରୋଽନୁଭୋକ୍ତୁଙ୍କ୍ଷମଃ ॥ 302॥

ଯାଵଦ୍ଵା ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଷଦୋଷସ୍ଫୂର୍ତିରସ୍ତି ଚେଦ୍ଦେହେ ।

କଥମାରୋଗ୍ଯାଯ ଭଵେତ୍ତଦ୍ଵଦହନ୍ତାପି ଯୋଗିନୋ ମୁକ୍ତ୍ଯୈ ॥ 303॥

ଅହମୋଽତ୍ଯନ୍ତନିଵୃତ୍ତ୍ଯା ତତ୍କୃତନାନାଵିକଲ୍ପସଂହୃତ୍ଯା ।

ପ୍ରତ୍ଯକ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଵେକାଦିଦମହମସ୍ମୀତି ଵିନ୍ଦତେ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ॥ 304॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଵିଵେକାଦଯମ୍)

ଅହଙ୍କାରେ କର୍ତର୍ଯହମିତି ମତିଂ ମୁଞ୍ଚ ସହସା (ପାଠଭେଦଃ - ଅହଙ୍କର୍ତର୍ଯସ୍ମିନ୍ନହମିତି)

ଵିକାରାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମପ୍ରତିଫଲଜୁଷି ସ୍ଵସ୍ଥିତିମୁଷି ।

ଯଦଧ୍ଯାସାତ୍ପ୍ରାପ୍ତା ଜନିମୃତିଜରାଦୁଃଖବହୁଲା

ପ୍ରତୀଚଶ୍ଚିନ୍ମୂର୍ତେସ୍ତଵ ସୁଖତନୋଃ ସଂସୃତିରିଯମ୍ ॥ 305॥

ସଦୈକରୂପସ୍ଯ ଚିଦାତ୍ମନୋ ଵିଭୋ-

ରାନନ୍ଦମୂର୍ତେରନଵଦ୍ଯକୀର୍ତେଃ ।

ନୈଵାନ୍ଯଥା କ୍ଵାପ୍ଯଵିକାରିଣସ୍ତେ

ଵିନାହମଧ୍ଯାସମମୁଷ୍ଯ ସଂସୃତିଃ ॥ 306॥

ତସ୍ମାଦହଙ୍କାରମିମଂ ସ୍ଵଶତ୍ରୁଂ

ଭୋକ୍ତୁର୍ଗଲେ କଣ୍ଟକଵତ୍ପ୍ରତୀତମ୍ ।

ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନମହାସିନା ସ୍ଫୁଟଂ

ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵାତ୍ମସାମ୍ରାଜ୍ଯସୁଖଂ ଯଥେଷ୍ଟମ୍ ॥ 307॥

ତତୋଽହମାଦେର୍ଵିନିଵର୍ତ୍ଯ ଵୃତ୍ତିଂ

ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତରାଗଃ ପରମାର୍ଥଲାଭାତ୍ ।

ତୂଷ୍ଣୀଂ ସମାସ୍ସ୍ଵାତ୍ମସୁଖାନୁଭୂତ୍ଯା

ପୂର୍ଣାତ୍ମନା ବ୍ରହ୍ମଣି ନିର୍ଵିକଲ୍ପଃ ॥ 308॥

ସମୂଲକୃତ୍ତୋଽପି ମହାନହଂ ପୁନଃ

ଵ୍ଯୁଲ୍ଲେଖିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦି ଚେତସା କ୍ଷଣମ୍ ।

ସଞ୍ଜୀଵ୍ଯ ଵିକ୍ଷେପଶତଂ କରୋତି

ନଭସ୍ଵତା ପ୍ରାଵୃଷି ଵାରିଦୋ ଯଥା ॥ 309॥

ନିଗୃହ୍ଯ ଶତ୍ରୋରହମୋଽଵକାଶଃ

କ୍ଵଚିନ୍ନ ଦେଯୋ ଵିଷଯାନୁଚିନ୍ତଯା ।

ସ ଏଵ ସଞ୍ଜୀଵନହେତୁରସ୍ଯ

ପ୍ରକ୍ଷୀଣଜମ୍ବୀରତରୋରିଵାମ୍ବୁ ॥ 310॥

ଦେହାତ୍ମନା ସଂସ୍ଥିତ ଏଵ କାମୀ

ଵିଲକ୍ଷଣଃ କାମଯିତା କଥଂ ସ୍ଯାତ୍ ।

ଅତୋଽର୍ଥସନ୍ଧାନପରତ୍ଵମେଵ

ଭେଦପ୍ରସକ୍ତ୍ଯା ଭଵବନ୍ଧହେତୁଃ ॥ 311॥

କାର୍ଯପ୍ରଵର୍ଧନାଦ୍ବୀଜପ୍ରଵୃଦ୍ଧିଃ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ ।

କାର୍ଯନାଶାଦ୍ବୀଜନାଶସ୍ତସ୍ମାତ୍କାର୍ଯଂ ନିରୋଧଯେତ୍ ॥ 312॥

ଵାସନାଵୃଦ୍ଧିତଃ କାର୍ଯଂ କାର୍ଯଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ଵାସନା ।

ଵର୍ଧତେ ସର୍ଵଥା ପୁଂସଃ ସଂସାରୋ ନ ନିଵର୍ତତେ ॥ 313॥

ସଂସାରବନ୍ଧଵିଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଯୈ ତଦ୍ ଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରଦହେଦ୍ଯତିଃ ।

ଵାସନାଵୃଦ୍ଧିରେତାଭ୍ଯାଂ ଚିନ୍ତଯା କ୍ରିଯଯା ବହିଃ ॥ 314॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଵାସନା ପ୍ରେର୍ଯତେ ହ୍ଯନ୍ତଃ)

ତାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଵର୍ଧମାନା ସା ସୂତେ ସଂସୃତିମାତ୍ମନଃ ।

ତ୍ରଯାଣାଂ ଚ କ୍ଷଯୋପାଯଃ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସର୍ଵଦା ॥ 315॥

ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵତଃ ସର୍ଵବ୍ରହ୍ମମାତ୍ରାଵଲୋକନୈଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ମାତ୍ରାଵଲୋକନମ୍)

ସଦ୍ଭାଵଵାସନାଦାର୍ଢ୍ଯାତ୍ତତ୍ତ୍ରଯଂ ଲଯମଶ୍ନୁତେ ॥ 316॥

କ୍ରିଯାନାଶେ ଭଵେଚ୍ଚିନ୍ତାନାଶୋଽସ୍ମାଦ୍ଵାସନାକ୍ଷଯଃ ।

ଵାସନାପ୍ରକ୍ଷଯୋ ମୋକ୍ଷଃ ସା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତିରିଷ୍ଯତେ ॥ 317॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସ)

ସଦ୍ଵାସନାସ୍ଫୂର୍ତିଵିଜୃମ୍ଭଣେ ସତି

ହ୍ଯସୌ ଵିଲୀନାପ୍ଯହମାଦିଵାସନା । (ପାଠଭେଦଃ - ଵିଲୀନା ତ୍ଵହମାଦିଵାସନା)

ଅତିପ୍ରକୃଷ୍ଟାପ୍ଯରୁଣପ୍ରଭାଯାଂ

ଵିଲୀଯତେ ସାଧୁ ଯଥା ତମିସ୍ରା ॥ 318॥

ତମସ୍ତମଃକାର୍ଯମନର୍ଥଜାଲଂ

ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ସତ୍ଯୁଦିତେ ଦିନେଶେ ।

ତଥାଽଦ୍ଵଯାନନ୍ଦରସାନୁଭୂତୌ

ନୈଵାସ୍ତି ବନ୍ଧୋ ନ ଚ ଦୁଃଖଗନ୍ଧଃ ॥ 319॥

ଦୃଶ୍ଯଂ ପ୍ରତୀତଂ ପ୍ରଵିଲାପଯନ୍ସନ୍ (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରଵିଲାପଯନ୍ସ୍ଵଯଂ)

ସନ୍ମାତ୍ରମାନନ୍ଦଘନଂ ଵିଭାଵଯନ୍ ।

ସମାହିତଃ ସନ୍ବହିରନ୍ତରଂ ଵା

କାଲଂ ନଯେଥାଃ ସତି କର୍ମବନ୍ଧେ ॥ 320॥

ପ୍ରମାଦୋ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠାଯାଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ କଦାଚନ ।

ପ୍ରମାଦୋ ମୃତ୍ଯୁରିତ୍ଯାହ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ ॥ 321॥

ନ ପ୍ରମାଦାଦନର୍ଥୋଽନ୍ଯୋ ଜ୍ଞାନିନଃ ସ୍ଵସ୍ଵରୂପତଃ ।

ତତୋ ମୋହସ୍ତତୋଽହନ୍ଧୀସ୍ତତୋ ବନ୍ଧସ୍ତତୋ ଵ୍ଯଥା ॥ 322॥

ଵିଷଯାଭିମୁଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଦ୍ଵାଂସମପି ଵିସ୍ମୃତିଃ ।

ଵିକ୍ଷେପଯତି ଧୀଦୋଷୈର୍ଯୋଷା ଜାରମିଵ ପ୍ରିଯମ୍ ॥ 323॥

ଯଥାପକୃଷ୍ଟଂ ଶୈଵାଲଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରଂ ନ ତିଷ୍ଠତି ।

ଆଵୃଣୋତି ତଥା ମାଯା ପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଵାପି ପରାଙ୍ମୁଖମ୍ ॥ 324॥

ଲକ୍ଷ୍ଯଚ୍ଯୁତଂ ଚେଦ୍ଯଦି ଚିତ୍ତମୀଷଦ୍

ବହିର୍ମୁଖଂ ସନ୍ନିପତେତ୍ତତସ୍ତତଃ ।

ପ୍ରମାଦତଃ ପ୍ରଚ୍ଯୁତକେଲିକନ୍ଦୁକଃ

ସୋପାନପଙ୍କ୍ତୌ ପତିତୋ ଯଥା ତଥା ॥ 325॥

ଵିଷଯେଷ୍ଵାଵିଶଚ୍ଚେତଃ ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ତଦ୍ଗୁଣାନ୍ ।

ସମ୍ଯକ୍ସଙ୍କଲ୍ପନାତ୍କାମଃ କାମାତ୍ପୁଂସଃ ପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ॥ 326॥

ଅତଃ ପ୍ରମାଦାନ୍ନ ପରୋଽସ୍ତି ମୃତ୍ଯୁଃ

ଵିଵେକିନୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ ସମାଧୌ ।

ସମାହିତଃ ସିଦ୍ଧିମୁପୈତି ସମ୍ଯକ୍

ସମାହିତାତ୍ମା ଭଵ ସାଵଧାନଃ ॥ 327॥

ତତଃ ସ୍ଵରୂପଵିଭ୍ରଂଶୋ ଵିଭ୍ରଷ୍ଟସ୍ତୁ ପତତ୍ଯଧଃ ।

ପତିତସ୍ଯ ଵିନା ନାଶଂ ପୁନର୍ନାରୋହ ଈକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 328॥

ସଙ୍କଲ୍ପଂ ଵର୍ଜଯେତ୍ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାନର୍ଥସ୍ଯ କାରଣମ୍ ।

ଅପଥ୍ଯାନି ହି ଵସ୍ତୂନି ଵ୍ଯାଧିଗ୍ରସ୍ତୋ ଯଥୋତ୍ସୃଜେ ।

ଜୀଵତୋ ଯସ୍ଯ କୈଵଲ୍ଯଂ ଵିଦେହେ ସ ଚ କେଵଲଃ ।

ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ ପଶ୍ଯତୋ ଭେଦଂ ଭଯଂ ବ୍ରୂତେ ଯଜୁଃଶ୍ରୁତିଃ ॥ 329॥

ଯଦା କଦା ଵାପି ଵିପଶ୍ଚିଦେଷ

ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯନନ୍ତେଽପ୍ଯଣୁମାତ୍ରଭେଦମ୍ ।

ପଶ୍ଯତ୍ଯଥାମୁଷ୍ଯ ଭଯଂ ତଦୈଵ

ଯଦ୍ଵୀକ୍ଷିତଂ ଭିନ୍ନତଯା ପ୍ରମାଦାତ୍ ॥ 330॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଯଦୀକ୍ଷିତଂ)

ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିନ୍ଯାଯଶତୈର୍ନିଷିଦ୍ଧେ

ଦୃଶ୍ଯେଽତ୍ର ଯଃ ସ୍ଵାତ୍ମମତିଂ କରୋତି ।

ଉପୈତି ଦୁଃଖୋପରି ଦୁଃଖଜାତଂ

ନିଷିଦ୍ଧକର୍ତା ସ ମଲିମ୍ଲୁଚୋ ଯଥା ॥ 331॥

ସତ୍ଯାଭିସନ୍ଧାନରତୋ ଵିମୁକ୍ତୋ

ମହତ୍ତ୍ଵମାତ୍ମୀଯମୁପୈତି ନିତ୍ଯମ୍ ।

ମିଥ୍ଯାଭିସନ୍ଧାନରତସ୍ତୁ ନଶ୍ଯେଦ୍

ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦେତଦ୍ଯଦଚୌରଚୌରଯୋଃ ॥ 332॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଚୋରଚୋରଯୋଃ)

ଯତିରସଦନୁସନ୍ଧିଂ ବନ୍ଧହେତୁଂ ଵିହାଯ

ସ୍ଵଯମଯମହମସ୍ମୀତ୍ଯାତ୍ମଦୃଷ୍ଟ୍ଯୈଵ ତିଷ୍ଠେତ୍

ସୁଖଯତି ନନୁ ନିଷ୍ଠା ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯା

ହରତି ପରମଵିଦ୍ଯାକାର୍ଯଦୁଃଖଂ ପ୍ରତୀତମ୍ ॥ 333॥

ବାହ୍ଯାନୁସନ୍ଧିଃ ପରିଵର୍ଧଯେତ୍ଫଲଂ (ପାଠଭେଦଃ - ବାହ୍ଯାଭିସନ୍ଧିଃ)

ଦୁର୍ଵାସନାମେଵ ତତସ୍ତତୋଽଧିକାମ୍ ।

ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିଵେକୈଃ ପରିହୃତ୍ଯ ବାହ୍ଯଂ

ସ୍ଵାତ୍ମାନୁସନ୍ଧିଂ ଵିଦଧୀତ ନିତ୍ଯମ୍ ॥ 334॥

ବାହ୍ଯେ ନିରୁଦ୍ଧେ ମନସଃ ପ୍ରସନ୍ନତା

ମନଃପ୍ରସାଦେ ପରମାତ୍ମଦର୍ଶନମ୍ ।

ତସ୍ମିନ୍ସୁଦୃଷ୍ଟେ ଭଵବନ୍ଧନାଶୋ

ବହିର୍ନିରୋଧଃ ପଦଵୀ ଵିମୁକ୍ତେଃ ॥ 335॥

କଃ ପଣ୍ଡିତଃ ସନ୍ସଦସଦ୍ଵିଵେକୀ

ଶ୍ରୁତିପ୍ରମାଣଃ ପରମାର୍ଥଦର୍ଶୀ ।

ଜାନନ୍ହି କୁର୍ଯାଦସତୋଽଵଲମ୍ବଂ

ସ୍ଵପାତହେତୋଃ ଶିଶୁଵନ୍ମୁମୁକ୍ଷୁଃ ॥ 336॥

ଦେହାଦିସଂସକ୍ତିମତୋ ନ ମୁକ୍ତିଃ

ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଦେହାଦ୍ଯଭିମତ୍ଯଭାଵଃ ।

ସୁପ୍ତସ୍ଯ ନୋ ଜାଗରଣଂ ନ ଜାଗ୍ରତଃ

ସ୍ଵପ୍ନସ୍ତଯୋର୍ଭିନ୍ନଗୁଣାଶ୍ରଯତ୍ଵାତ୍ ॥ 337॥

ଅନ୍ତର୍ବହିଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଥିରଜଙ୍ଗମେଷୁ

ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽଽତ୍ମନାଧାରତଯା ଵିଲୋକ୍ଯ । (ପାଠଭେଦଃ - ଜ୍ଞାନାତ୍ମନ୍)

ତ୍ଯକ୍ତାଖିଲୋପାଧିରଖଣ୍ଡରୂପଃ

ପୂର୍ଣାତ୍ମନା ଯଃ ସ୍ଥିତ ଏଷ ମୁକ୍ତଃ ॥ 338॥

ସର୍ଵାତ୍ମନା ବନ୍ଧଵିମୁକ୍ତିହେତୁଃ

ସର୍ଵାତ୍ମଭାଵାନ୍ନ ପରୋଽସ୍ତି କଶ୍ଚିତ୍ ।

ଦୃଶ୍ଯାଗ୍ରହେ ସତ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେଽସୌ

ସର୍ଵାତ୍ମଭାଵୋଽସ୍ଯ ସଦାତ୍ମନିଷ୍ଠଯା ॥ 339॥

ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯାଗ୍ରହଣଂ କଥଂ ନୁ ଘଟତେ ଦେହାତ୍ମନା ତିଷ୍ଠତୋ

ବାହ୍ଯାର୍ଥାନୁଭଵପ୍ରସକ୍ତମନସସ୍ତତ୍ତତ୍କ୍ରିଯାଂ କୁର୍ଵତଃ ।

ସନ୍ନ୍ଯସ୍ତାଖିଲଧର୍ମକର୍ମଵିଷଯୈର୍ନିତ୍ଯାତ୍ମନିଷ୍ଠାପରୈଃ

ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ କରଣୀଯମାତ୍ମନି ସଦାନନ୍ଦେଚ୍ଛୁଭିର୍ଯତ୍ନତଃ ॥ 340॥

ସର୍ଵାତ୍ମସିଦ୍ଧଯେ ଭିକ୍ଷୋଃ କୃତଶ୍ରଵଣକର୍ମଣଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ସାର୍ଵାତ୍ମ୍ଯ)

ସମାଧିଂ ଵିଦଧାତ୍ଯେଷା ଶାନ୍ତୋ ଦାନ୍ତ ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ॥ 341॥

ଆରୂଢଶକ୍ତେରହମୋ ଵିନାଶଃ

କର୍ତୁନ୍ନ ଶକ୍ଯ ସହସାପି ପଣ୍ଡିତୈଃ । (ପାଠଭେଦଃ - କର୍ତୁଂ ନ)

ଯେ ନିର୍ଵିକଲ୍ପାଖ୍ଯସମାଧିନିଶ୍ଚଲାଃ

ତାନନ୍ତରାଽନନ୍ତଭଵା ହି ଵାସନାଃ ॥ 342॥

ଅହମ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯୈଵ ମୋହିନ୍ଯା ଯୋଜଯିତ୍ଵାଽଽଵୃତେର୍ବଲାତ୍ ।

ଵିକ୍ଷେପଶକ୍ତିଃ ପୁରୁଷଂ ଵିକ୍ଷେପଯତି ତଦ୍ଗୁଣୈଃ ॥ 343॥

ଵିକ୍ଷେପଶକ୍ତିଵିଜଯୋ ଵିଷମୋ ଵିଧାତୁଂ

ନିଃଶେଷମାଵରଣଶକ୍ତିନିଵୃତ୍ତ୍ଯଭାଵେ ।

ଦୃଗ୍ଦୃଶ୍ଯଯୋଃ ସ୍ଫୁଟପଯୋଜଲଵଦ୍ଵିଭାଗେ

ନଶ୍ଯେତ୍ତଦାଵରଣମାତ୍ମନି ଚ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ।

ନିଃସଂଶଯେନ ଭଵତି ପ୍ରତିବନ୍ଧଶୂନ୍ଯୋ

ଵିକ୍ଷେପଣଂ ନ ହି ତଦା ଯଦି ଚେନ୍ମୃଷାର୍ଥେ ॥ 344॥ (ପାଠଭେଦଃ - ନିକ୍ଷେପଣଂ)

ସମ୍ଯଗ୍ଵିଵେକଃ ସ୍ଫୁଟବୋଧଜନ୍ଯୋ

ଵିଭଜ୍ଯ ଦୃଗ୍ଦୃଶ୍ଯପଦାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵମ୍ ।

ଛିନତ୍ତି ମାଯାକୃତମୋହବନ୍ଧଂ

ଯସ୍ମାଦ୍ଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ ପୁନର୍ନ ସଂସୃତିଃ ॥ 345॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ)

ପରାଵରୈକତ୍ଵଵିଵେକଵହ୍ନିଃ

ଦହତ୍ଯଵିଦ୍ଯାଗହନଂ ହ୍ଯଶେଷମ୍ ।

କିଂ ସ୍ଯାତ୍ପୁନଃ ସଂସରଣସ୍ଯ ବୀଜଂ

ଅଦ୍ଵୈତଭାଵଂ ସମୁପେଯୁଷୋଽସ୍ଯ ॥ 346॥

ଆଵରଣସ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତିର୍ଭଵତି ହି ସମ୍ଯକ୍ପଦାର୍ଥଦର୍ଶନତଃ ।

ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଵିନାଶସ୍ତଦ୍ଵିକ୍ଷେପଜନିତଦୁଃଖନିଵୃତ୍ତିଃ ॥ 347॥

ଏତତ୍ତ୍ରିତଯଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ସମ୍ଯଗ୍ରଜ୍ଜୁସ୍ଵରୂପଵିଜ୍ଞାନାତ୍ ।

ତସ୍ମାଦ୍ଵସ୍ତୁସତତ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ବନ୍ଧମୁକ୍ତଯେ ଵିଦୁଷା ॥ 348॥

ଅଯୋଽଗ୍ନିଯୋଗାଦିଵ ସତ୍ସମନ୍ଵଯାନ୍

ମାତ୍ରାଦିରୂପେଣ ଵିଜୃମ୍ଭତେ ଧୀଃ ।

ତତ୍କାର୍ଯମେତଦ୍ଦ୍ଵିତଯଂ ଯତୋ ମୃଷା (ପାଠଭେଦଃ - ତତ୍କାର୍ଯମେଵ ତ୍ରିତଯଂ)

ଦୃଷ୍ଟଂ ଭ୍ରମସ୍ଵପ୍ନମନୋରଥେଷୁ ॥ 349॥

ତତୋ ଵିକାରାଃ ପ୍ରକୃତେରହମ୍ମୁଖା

ଦେହାଵସାନା ଵିଷଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ।

କ୍ଷଣେଽନ୍ଯଥାଭାଵିତଯା ହ୍ଯମୀଷା- (ପାଠଭେଦଃ - ଭାଵିନ ଏଷ ଆତ୍ମା)

ମସତ୍ତ୍ଵମାତ୍ମା ତୁ କଦାପି ନାନ୍ଯଥା ॥ 350॥ (ପାଠଭେଦଃ - ମସତ୍ତ୍ଵମାତ୍ମା ତୁ କଦାପି)

ନିତ୍ଯାଦ୍ଵଯାଖଣ୍ଡଚିଦେକରୂପୋ

ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିସାକ୍ଷୀ ସଦସଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣଃ ।

ଅହମ୍ପଦପ୍ରତ୍ଯଯଲକ୍ଷିତାର୍ଥଃ

ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ସଦାନନ୍ଦଘନଃ ପରାତ୍ମା ॥ 351॥

ଇତ୍ଥଂ ଵିପଶ୍ଚିତ୍ସଦସଦ୍ଵିଭଜ୍ଯ

ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵଂ ନିଜବୋଧଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ।

ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵମାତ୍ମାନମଖଣ୍ଡବୋଧଂ

ତେଭ୍ଯୋ ଵିମୁକ୍ତଃ ସ୍ଵଯମେଵ ଶାମ୍ଯତି ॥ 352॥

ଅଜ୍ଞାନହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥେର୍ନିଃଶେଷଵିଲଯସ୍ତଦା ।

ସମାଧିନାଽଵିକଲ୍ପେନ ଯଦାଽଦ୍ଵୈତାତ୍ମଦର୍ଶନମ୍ ॥ 353॥

ତ୍ଵମହମିଦମିତୀଯଂ କଲ୍ପନା ବୁଦ୍ଧିଦୋଷାତ୍

ପ୍ରଭଵତି ପରମାତ୍ମନ୍ଯଦ୍ଵଯେ ନିର୍ଵିଶେଷେ ।

ପ୍ରଵିଲସତି ସମାଧାଵସ୍ଯ ସର୍ଵୋ ଵିକଲ୍ପୋ

ଵିଲଯନମୁପଗଚ୍ଛେଦ୍ଵସ୍ତୁତତ୍ତ୍ଵାଵଧୃତ୍ଯା ॥ 354॥

ଶାନ୍ତୋ ଦାନ୍ତଃ ପରମୁପରତଃ କ୍ଷାନ୍ତିଯୁକ୍ତଃ ସମାଧିଂ

କୁର୍ଵନ୍ନିତ୍ଯଂ କଲଯତି ଯତିଃ ସ୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵାତ୍ମଭାଵମ୍ ।

ତେନାଵିଦ୍ଯାତିମିରଜନିତାନ୍ସାଧୁ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଵିକଲ୍ପାନ୍

ବ୍ରହ୍ମାକୃତ୍ଯା ନିଵସତି ସୁଖଂ ନିଷ୍କ୍ରିଯୋ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଃ ॥ 355॥

ସମାହିତା ଯେ ପ୍ରଵିଲାପ୍ଯ ବାହ୍ଯଂ

ଶ୍ରୋତ୍ରାଦି ଚେତଃ ସ୍ଵମହଂ ଚିଦାତ୍ମନି ।

ତ ଏଵ ମୁକ୍ତା ଭଵପାଶବନ୍ଧୈଃ

ନାନ୍ଯେ ତୁ ପାରୋକ୍ଷ୍ଯକଥାଭିଧାଯିନଃ ॥ 356॥

ଉପାଧିଭେଦାତ୍ସ୍ଵଯମେଵ ଭିଦ୍ଯତେ (ପାଠଭେଦଃ - ଯୋଗାତ୍ସ୍ଵଯମେଵ)

ଚୋପାଧ୍ଯପୋହେ ସ୍ଵଯମେଵ କେଵଲଃ ।

ତସ୍ମାଦୁପାଧେର୍ଵିଲଯାଯ ଵିଦ୍ଵାନ୍

ଵସେତ୍ସଦାଽକଲ୍ପସମାଧିନିଷ୍ଠଯା ॥ 357॥

ସତି ସକ୍ତୋ ନରୋ ଯାତି ସଦ୍ଭାଵଂ ହ୍ଯେକନିଷ୍ଠଯା ।

କୀଟକୋ ଭ୍ରମରଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ ଭ୍ରମରତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ ॥ 358॥

କ୍ରିଯାନ୍ତରାସକ୍ତିମପାସ୍ଯ କୀଟକୋ

ଧ୍ଯାଯନ୍ନଲିତ୍ଵଂ ହ୍ଯଲିଭାଵମୃଚ୍ଛତି । (ପାଠଭେଦଃ - ଧ୍ଯାଯନ୍ଯଥାଲିଂ)

ତଥୈଵ ଯୋଗୀ ପରମାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ

ଧ୍ଯାତ୍ଵା ସମାଯାତି ତଦେକନିଷ୍ଠଯା ॥ 359॥

ଅତୀଵ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପରମାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ

ନ ସ୍ଥୂଲଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରତିପତ୍ତୁମର୍ହତି ।

ସମାଧିନାତ୍ଯନ୍ତସୁସୂକ୍ଷ୍ମଵୃତ୍ତ୍ଯା

ଜ୍ଞାତଵ୍ଯମାର୍ଯୈରତିଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିଭିଃ ॥ 360॥

ଯଥା ସୁଵର୍ଣଂ ପୁଟପାକଶୋଧିତଂ

ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମଲଂ ସ୍ଵାତ୍ମଗୁଣଂ ସମୃଚ୍ଛତି ।

ତଥା ମନଃ ସତ୍ତ୍ଵରଜସ୍ତମୋମଲଂ

ଧ୍ଯାନେନ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସମେତି ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ॥ 361॥

ନିରନ୍ତରାଭ୍ଯାସଵଶାତ୍ତଦିତ୍ଥଂ

ପକ୍ଵଂ ମନୋ ବ୍ରହ୍ମଣି ଲୀଯତେ ଯଦା ।

ତଦା ସମାଧିଃ ସଵିକଲ୍ପଵର୍ଜିତଃ (ପାଠଭେଦଃ - ସ ଵିକଲ୍ପଵର୍ଜିତଃ)

ସ୍ଵତୋଽଦ୍ଵଯାନନ୍ଦରସାନୁଭାଵକଃ ॥ 362॥

ସମାଧିନାଽନେନ ସମସ୍ତଵାସନା-

ଗ୍ରନ୍ଥେର୍ଵିନାଶୋଽଖିଲକର୍ମନାଶଃ ।

ଅନ୍ତର୍ବହିଃ ସର୍ଵତ ଏଵ ସର୍ଵଦା

ସ୍ଵରୂପଵିସ୍ଫୂର୍ତିରଯତ୍ନତଃ ସ୍ଯାତ୍ ॥ 363॥

ଶ୍ରୁତେଃ ଶତଗୁଣଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମନନଂ ମନନାଦପି ।

ନିଦିଧ୍ଯାସଂ ଲକ୍ଷଗୁଣମନନ୍ତଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପକମ୍ ॥ 364॥

ନିର୍ଵିକଲ୍ପକସମାଧିନା ସ୍ଫୁଟଂ

ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵମଵଗମ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ ।

ନାନ୍ଯଥା ଚଲତଯା ମନୋଗତେଃ

ପ୍ରତ୍ଯଯାନ୍ତରଵିମିଶ୍ରିତଂ ଭଵେତ୍ ॥ 365॥

ଅତଃ ସମାଧତ୍ସ୍ଵ ଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ସନ୍

ନିରନ୍ତରଂ ଶାନ୍ତମନାଃ ପ୍ରତୀଚି ।

ଵିଧ୍ଵଂସଯ ଧ୍ଵାନ୍ତମନାଦ୍ଯଵିଦ୍ଯଯା

କୃତଂ ସଦେକତ୍ଵଵିଲୋକନେନ ॥ 366॥

ଯୋଗସ୍ଯ ପ୍ରଥମଦ୍ଵାରଂ ଵାଙ୍ନିରୋଧୋଽପରିଗ୍ରହଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ଵାରଂ)

ନିରାଶା ଚ ନିରୀହା ଚ ନିତ୍ଯମେକାନ୍ତଶୀଲତା ॥ 367॥

ଏକାନ୍ତସ୍ଥିତିରିନ୍ଦ୍ରିଯୋପରମଣେ ହେତୁର୍ଦମଶ୍ଚେତସଃ

ସଂରୋଧେ କରଣଂ ଶମେନ ଵିଲଯଂ ଯାଯାଦହଂଵାସନା ।

ତେନାନନ୍ଦରସାନୁଭୂତିରଚଲା ବ୍ରାହ୍ମୀ ସଦା ଯୋଗିନଃ

ତସ୍ମାଚ୍ଚିତ୍ତନିରୋଧ ଏଵ ସତତଂ କାର୍ଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନୋ ମୁନେଃ ॥ 368॥ ପ୍ରଯତ୍ନାନ୍ମୁନେଃ

ଵାଚଂ ନିଯଚ୍ଛାତ୍ମନି ତଂ ନିଯଚ୍ଛ

ବୁଦ୍ଧୌ ଧିଯଂ ଯଚ୍ଛ ଚ ବୁଦ୍ଧିସାକ୍ଷିଣି ।

ତଂ ଚାପି ପୂର୍ଣାତ୍ମନି ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ

ଵିଲାପ୍ଯ ଶାନ୍ତିଂ ପରମାଂ ଭଜସ୍ଵ ॥ 369॥

ଦେହପ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦିଭିରୁପାଧିଭିଃ ।

ଯୈର୍ଯୈର୍ଵୃତ୍ତେଃସମାଯୋଗସ୍ତତ୍ତଦ୍ଭାଵୋଽସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ ॥ 370॥

ତନ୍ନିଵୃତ୍ତ୍ଯା ମୁନେଃ ସମ୍ଯକ୍ ସର୍ଵୋପରମଣଂ ସୁଖମ୍ ।

ସନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ସଦାନନ୍ଦରସାନୁଭଵଵିପ୍ଲଵଃ ॥ 371॥

ଅନ୍ତସ୍ତ୍ଯାଗୋ ବହିସ୍ତ୍ଯାଗୋ ଵିରକ୍ତସ୍ଯୈଵ ଯୁଜ୍ଯତେ ।

ତ୍ଯଜତ୍ଯନ୍ତର୍ବହିଃସଙ୍ଗଂ ଵିରକ୍ତସ୍ତୁ ମୁମୁକ୍ଷଯା ॥ 372॥

ବହିସ୍ତୁ ଵିଷଯୈଃ ସଙ୍ଗଂ ତଥାନ୍ତରହମାଦିଭିଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ସଙ୍ଗଃ)

ଵିରକ୍ତ ଏଵ ଶକ୍ନୋତି ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ନିଷ୍ଠିତଃ ॥ 373॥

ଵୈରାଗ୍ଯବୋଧୌ ପୁରୁଷସ୍ଯ ପକ୍ଷିଵତ୍

ପକ୍ଷୌ ଵିଜାନୀହି ଵିଚକ୍ଷଣ ତ୍ଵମ୍ ।

ଵିମୁକ୍ତିସୌଧାଗ୍ରଲତାଧିରୋହଣଂ

ତାଭ୍ଯାଂ ଵିନା ନାନ୍ଯତରେଣ ସିଧ୍ଯତି ॥ 374॥

ଅତ୍ଯନ୍ତଵୈରାଗ୍ଯଵତଃ ସମାଧିଃ

ସମାହିତସ୍ଯୈଵ ଦୃଢପ୍ରବୋଧଃ ।

ପ୍ରବୁଦ୍ଧତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ହି ବନ୍ଧମୁକ୍ତିଃ

ମୁକ୍ତାତ୍ମନୋ ନିତ୍ଯସୁଖାନୁଭୂତିଃ ॥ 375॥

ଵୈରାଗ୍ଯାନ୍ନ ପରଂ ସୁଖସ୍ଯ ଜନକଂ ପଶ୍ଯାମି ଵଶ୍ଯାତ୍ମନଃ

ତଚ୍ଚେଚ୍ଛୁଦ୍ଧତରାତ୍ମବୋଧସହିତଂ ସ୍ଵାରାଜ୍ଯସାମ୍ରାଜ୍ଯଧୁକ୍ ।

ଏତଦ୍ଦ୍ଵାରମଜସ୍ରମୁକ୍ତିଯୁଵତେର୍ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମସ୍ମାତ୍ପରଂ

ସର୍ଵତ୍ରାସ୍ପୃହଯା ସଦାତ୍ମନି ସଦା ପ୍ରଜ୍ଞାଂ କୁରୁ ଶ୍ରେଯସେ ॥ 376॥

ଆଶାଂ ଛିନ୍ଦ୍ଧି ଵିଷୋପମେଷୁ ଵିଷଯେଷ୍ଵେଷୈଵ ମୃତ୍ଯୋଃ କୃତି- (ପାଠଭେଦଃ - ମୃତ୍ଯୋଃ ସୃତି)

ସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଜାତିକୁଲାଶ୍ରମେଷ୍ଵଭିମତିଂ ମୁଞ୍ଚାତିଦୂରାତ୍କ୍ରିଯାଃ ।

ଦେହାଦାଵସତି ତ୍ଯଜାତ୍ମଧିଷଣାଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ କୁରୁଷ୍ଵାତ୍ମନି

ତ୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟାସ୍ଯମନୋଽସି ନିର୍ଦ୍ଵଯପରଂ ବ୍ରହ୍ମାସି ଯଦ୍ଵସ୍ତୁତଃ ॥ 377॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଦ୍ରଷ୍ଟାସ୍ଯମଲୋ)

ଲକ୍ଷ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଣି ମାନସଂ ଦୃଢତରଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ବାହ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଂ

ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ଵିନିଵେଶ୍ଯ ନିଶ୍ଚଲତନୁଶ୍ଚୋପେକ୍ଷ୍ଯ ଦେହସ୍ଥିତିମ୍ ।

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମୈକ୍ଯମୁପେତ୍ଯ ତନ୍ମଯତଯା ଚାଖଣ୍ଡଵୃତ୍ତ୍ଯାଽନିଶଂ

ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦରସଂ ପିବାତ୍ମନି ମୁଦା ଶୂନ୍ଯୈଃ କିମନ୍ଯୈର୍ଭୃଶମ୍ ॥ 378॥ (ପାଠଭେଦଃ - କିମନ୍ଯୈର୍ଭ୍ରମୈଃ)

ଅନାତ୍ମଚିନ୍ତନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କଶ୍ମଲଂ ଦୁଃଖକାରଣମ୍ ।

ଚିନ୍ତଯାତ୍ମାନମାନନ୍ଦରୂପଂ ଯନ୍ମୁକ୍ତିକାରଣମ୍ ॥ 379॥

ଏଷ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିରଶେଷସାକ୍ଷୀ

ଵିଜ୍ଞାନକୋଶୋ ଵିଲସତ୍ଯଜସ୍ରମ୍ । ଵିଜ୍ଞାନକୋଶେ

ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ଵିଧାଯୈନମସଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣ-

ମଖଣ୍ଡଵୃତ୍ତ୍ଯାଽଽତ୍ମତଯାଽନୁଭାଵଯ ॥ 380॥

ଏତମଚ୍ଛିନ୍ନଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯଯାନ୍ତରଶୂନ୍ଯଯା ।

ଉଲ୍ଲେଖଯନ୍ଵିଜାନୀଯାତ୍ସ୍ଵସ୍ଵରୂପତଯା ସ୍ଫୁଟମ୍ ॥ 381॥

ଅତ୍ରାତ୍ମତ୍ଵଂ ଦୃଢୀକୁର୍ଵନ୍ନହମାଦିଷୁ ସନ୍ତ୍ଯଜନ୍ ।

ଉଦାସୀନତଯା ତେଷୁ ତିଷ୍ଠେତ୍ସ୍ଫୁଟଘଟାଦିଵତ୍ ॥ 382॥ (ପାଠଭେଦଃ - ତିଷ୍ଠେଦ୍ଘଟପଟାଦିଵତ୍)

ଵିଶୁଦ୍ଧମନ୍ତଃକରଣଂ ସ୍ଵରୂପେ

ନିଵେଶ୍ଯ ସାକ୍ଷିଣ୍ଯଵବୋଧମାତ୍ରେ ।

ଶନୈଃ ଶନୈର୍ନିଶ୍ଚଲତାମୁପାନଯନ୍

ପୂର୍ଣଂ ସ୍ଵମେଵାନୁଵିଲୋକଯେତ୍ତତଃ ॥ 383॥ (ପାଠଭେଦଃ - ପୂର୍ଣତ୍ଵମେଵାନୁ)

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରାଣମନୋଽହମାଦିଭିଃ

ସ୍ଵାଜ୍ଞାନକ୍ଲୃପ୍ତୈରଖିଲୈରୁପାଧିଭିଃ ।

ଵିମୁକ୍ତମାତ୍ମାନମଖଣ୍ଡରୂପଂ

ପୂର୍ଣଂ ମହାକାଶମିଵାଵଲୋକଯେତ୍ ॥ 384॥

ଘଟକଲଶକୁସୂଲସୂଚିମୁଖ୍ଯୈଃ

ଗଗନମୁପାଧିଶତୈର୍ଵିମୁକ୍ତମେକମ୍ ।

ଭଵତି ନ ଵିଵିଧଂ ତଥୈଵ ଶୁଦ୍ଧଂ

ପରମହମାଦିଵିମୁକ୍ତମେକମେଵ ॥ 385॥

ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତା ମୃଷାମାତ୍ରା ଉପାଧଯଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯାଃ ସ୍ତମ୍ବ)

ତତଃ ପୂର୍ଣଂ ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯେଦେକାତ୍ମନା ସ୍ଥିତମ୍ ॥ 386॥

ଯତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା କଲ୍ପିତଂ ତଦ୍ଵିଵେକେ (ପାଠଭେଦଃ - ଯଦ୍ଵିଵେକେ)

ତତ୍ତନ୍ମାତ୍ରଂ ନୈଵ ତସ୍ମାଦ୍ଵିଭିନ୍ନମ୍ ।

ଭ୍ରାନ୍ତେର୍ନାଶେ ଭାତି ଦୃଷ୍ଟାହିତତ୍ତ୍ଵଂ (ପାଠଭେଦଃ - ଭ୍ରାନ୍ତିଦୃଷ୍ଟା)

ରଜ୍ଜୁସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଵିଶ୍ଵମାତ୍ମସ୍ଵରୂପମ୍ ॥ 387॥

ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵଯମିନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ଵଯଂ ଶିଵଃ ।

ସ୍ଵଯଂ ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵସ୍ମାଦନ୍ଯନ୍ନ କିଞ୍ଚନ ॥ 388॥

ଅନ୍ତଃ ସ୍ଵଯଂ ଚାପି ବହିଃ ସ୍ଵଯଂ ଚ

ସ୍ଵଯଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ ସ୍ଵଯମେଵ ପଶ୍ଚାତ୍ ।

ସ୍ଵଯଂ ହ୍ଯାଵାଚ୍ଯାଂ ସ୍ଵଯମପ୍ଯୁଦୀଚ୍ଯାଂ (ପାଠଭେଦଃ - ହ୍ଯଵାଚ୍ଯାଂ)

ତଥୋପରିଷ୍ଟାତ୍ସ୍ଵଯମପ୍ଯଧସ୍ତାତ୍ ॥ 389॥

ତରଙ୍ଗଫେନଭ୍ରମବୁଦ୍ବୁଦାଦି

ସର୍ଵଂ ସ୍ଵରୂପେଣ ଜଲଂ ଯଥା ତଥା ।

ଚିଦେଵ ଦେହାଦ୍ଯହମନ୍ତମେତତ୍

ସର୍ଵଂ ଚିଦେଵୈକରସଂ ଵିଶୁଦ୍ଧମ୍ ॥ 390॥

ସଦେଵେଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଦଵଗତଂ ଵାଙ୍ମନସଯୋଃ

ସତୋଽନ୍ଯନ୍ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ପ୍ରକୃତିପରସୀମ୍ନି ସ୍ଥିତଵତଃ ।

ପୃଥକ୍ କିଂ ମୃତ୍ସ୍ନାଯାଃ କଲଶଘଟକୁମ୍ଭାଦ୍ଯଵଗତଂ

ଵଦତ୍ଯେଷ ଭ୍ରାନ୍ତସ୍ତ୍ଵମହମିତି ମାଯାମଦିରଯା ॥ 391॥

କ୍ରିଯାସମଭିହାରେଣ ଯତ୍ର ନାନ୍ଯଦିତି ଶ୍ରୁତିଃ ।

ବ୍ରଵୀତି ଦ୍ଵୈତରାହିତ୍ଯଂ ମିଥ୍ଯାଧ୍ଯାସନିଵୃତ୍ତଯେ ॥ 392॥

ଆକାଶଵନ୍ନିର୍ମଲନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ (ପାଠଭେଦଃ - ନିର୍ଵିକଲ୍ପ)

ନିଃସୀମନିଃସ୍ପନ୍ଦନନିର୍ଵିକାରମ୍ ।

ଅନ୍ତର୍ବହିଃଶୂନ୍ଯମନନ୍ଯମଦ୍ଵଯଂ

ସ୍ଵଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ କିମସ୍ତି ବୋଧ୍ଯମ୍ ॥ 393॥

ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ କିମୁ ଵିଦ୍ଯତେଽତ୍ର ବହୁଧା ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଜୀଵଃ ସ୍ଵଯଂ

ବ୍ରହ୍ମୈତଜ୍ଜଗଦାତତଂ ନୁ ସକଲଂ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵିତୀଯଂ ଶ୍ରୁତିଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଜଗଦାପରାଣୁ ସକଲଂ)

ବ୍ରହ୍ମୈଵାହମିତି ପ୍ରବୁଦ୍ଧମତଯଃ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତବାହ୍ଯାଃ ସ୍ଫୁଟଂ

ବ୍ରହ୍ମୀଭୂଯ ଵସନ୍ତି ସନ୍ତତଚିଦାନନ୍ଦାତ୍ମନୈତଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥ 394॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଆନନ୍ଦାତ୍ମନୈଵ ଧ୍ରୁଵମ୍)

ଜହି ମଲମଯକୋଶେଽହନ୍ଧିଯୋତ୍ଥାପିତାଶାଂ

ପ୍ରସଭମନିଲକଲ୍ପେ ଲିଙ୍ଗଦେହେଽପି ପଶ୍ଚାତ୍ ।

ନିଗମଗଦିତକୀର୍ତିଂ ନିତ୍ଯମାନନ୍ଦମୂର୍ତିଂ

ସ୍ଵଯମିତି ପରିଚୀଯ ବ୍ରହ୍ମରୂପେଣ ତିଷ୍ଠ ॥ 395॥

ଶଵାକାରଂ ଯାଵଦ୍ଭଜତି ମନୁଜସ୍ତାଵଦଶୁଚିଃ

ପରେଭ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ଲେଶୋ ଜନନମରଣଵ୍ଯାଧିନିଲଯଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଵ୍ଯାଧିନିରଯାଃ)

ଯଦାତ୍ମାନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ କଲଯତି ଶିଵାକାରମଚଲମ୍

ତଦା ତେଭ୍ଯୋ ମୁକ୍ତୋ ଭଵତି ହି ତଦାହ ଶ୍ରୁତିରପି ॥ 396॥

ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯାରୋପିତାଶେଷାଭାସଵସ୍ତୁନିରାସତଃ ।

ସ୍ଵଯମେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ଣମଦ୍ଵଯମକ୍ରିଯମ୍ ॥ 397॥

ସମାହିତାଯାଂ ସତି ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତୌ

ପରାତ୍ମନି ବ୍ରହ୍ମଣି ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ ।

ନ ଦୃଶ୍ଯତେ କଶ୍ଚିଦଯଂ ଵିକଲ୍ପଃ

ପ୍ରଜଲ୍ପମାତ୍ରଃ ପରିଶିଷ୍ଯତେ ଯତଃ ॥ 398॥ (ପାଠଭେଦଃ - ତତଃ)

ଅସତ୍କଲ୍ପୋ ଵିକଲ୍ପୋଽଯଂ ଵିଶ୍ଵମିତ୍ଯେକଵସ୍ତୁନି ।

ନିର୍ଵିକାରେ ନିରାକାରେ ନିର୍ଵିଶେଷେ ଭିଦା କୁତଃ ॥ 399॥

ଦ୍ରଷ୍ଟୁଦର୍ଶନଦୃଶ୍ଯାଦିଭାଵଶୂନ୍ଯୈକଵସ୍ତୁନି । (ପାଠଭେଦଃ - ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନ)

ନିର୍ଵିକାରେ ନିରାକାରେ ନିର୍ଵିଶେଷେ ଭିଦା କୁତଃ ॥ 400॥

କଲ୍ପାର୍ଣଵ ଇଵାତ୍ଯନ୍ତପରିପୂର୍ଣୈକଵସ୍ତୁନି ।

ନିର୍ଵିକାରେ ନିରାକାରେ ନିର୍ଵିଶେଷେ ଭିଦା କୁତଃ ॥ 401॥

ତେଜସୀଵ ତମୋ ଯତ୍ର ପ୍ରଲୀନଂ ଭ୍ରାନ୍ତିକାରଣମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ଯତ୍ର ଵିଲୀନଂ)

ଅଦ୍ଵିତୀଯେ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ନିର୍ଵିଶେଷେ ଭିଦା କୁତଃ ॥ 402॥

ଏକାତ୍ମକେ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଭେଦଵାର୍ତା କଥଂ ଵସେତ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - କଥଂ ଭଵେତ୍)

ସୁଷୁପ୍ତୌ ସୁଖମାତ୍ରାଯାଂ ଭେଦଃ କେନାଵଲୋକିତଃ ॥ 403॥

ନ ହ୍ଯସ୍ତି ଵିଶ୍ଵଂ ପରତତ୍ତ୍ଵବୋଧାତ୍

ସଦାତ୍ମନି ବ୍ରହ୍ମଣି ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ ।

କାଲତ୍ରଯେ ନାପ୍ଯହିରୀକ୍ଷିତୋ ଗୁଣେ

ନ ହ୍ଯମ୍ବୁବିନ୍ଦୁର୍ମୃଗତୃଷ୍ଣିକାଯାମ୍ ॥ 404॥

ମାଯାମାତ୍ରମିଦଂ ଦ୍ଵୈତମଦ୍ଵୈତଂ ପରମାର୍ଥତଃ ।

ଇତି ବ୍ରୂତେ ଶ୍ରୁତିଃ ସାକ୍ଷାତ୍ସୁଷୁପ୍ତାଵନୁଭୂଯତେ ॥ 405॥

ଅନନ୍ଯତ୍ଵମଧିଷ୍ଠାନାଦାରୋପ୍ଯସ୍ଯ ନିରୀକ୍ଷିତମ୍ ।

ପଣ୍ଡିତୈ ରଜ୍ଜୁସର୍ପାଦୌ ଵିକଲ୍ପୋ ଭ୍ରାନ୍ତିଜୀଵନଃ ॥ 406॥

ଚିତ୍ତମୂଲୋ ଵିକଲ୍ପୋଽଯଂ ଚିତ୍ତାଭାଵେ ନ କଶ୍ଚନ ।

ଅତଶ୍ଚିତ୍ତଂ ସମାଧେହି ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରୂପେ ପରାତ୍ମନି ॥ 407॥

କିମପି ସତତବୋଧଂ କେଵଲାନନ୍ଦରୂପଂ

ନିରୁପମମତିଵେଲଂ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ନିରୀହମ୍ ।

ନିରଵଧିଗଗନାଭଂ ନିଷ୍କଲଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ

ହୃଦି କଲଯତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ଣଂ ସମାଧୌ ॥ 408॥

ପ୍ରକୃତିଵିକୃତିଶୂନ୍ଯଂ ଭାଵନାତୀତଭାଵଂ

ସମରସମସମାନଂ ମାନସମ୍ବନ୍ଧଦୂରମ୍ ।

ନିଗମଵଚନସିଦ୍ଧଂ ନିତ୍ଯମସ୍ମତ୍ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ

ହୃଦି କଲଯତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ଣଂ ସମାଧୌ ॥ 409॥

ଅଜରମମରମସ୍ତାଭାଵଵସ୍ତୁସ୍ଵରୂପଂ (ପାଠଭେଦଃ - ଭାସଵସ୍ତୁ)

ସ୍ତିମିତସଲିଲରାଶିପ୍ରଖ୍ଯମାଖ୍ଯାଵିହୀନମ୍ ।

ଶମିତଗୁଣଵିକାରଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ଶାନ୍ତମେକଂ

ହୃଦି କଲଯତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ଣଂ ସମାଧୌ ॥ 410॥

ସମାହିତାନ୍ତଃକରଣଃ ସ୍ଵରୂପେ

ଵିଲୋକଯାତ୍ମାନମଖଣ୍ଡଵୈଭଵମ୍ ।

ଵିଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଧି ବନ୍ଧଂ ଭଵଗନ୍ଧଗନ୍ଧିତଂ (ପାଠଭେଦଃ - ଗନ୍ଧଗନ୍ଧିଲଂ)

ଯତ୍ନେନ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ ସଫଲୀକୁରୁଷ୍ଵ ॥ 411-

ସର୍ଵୋପାଧିଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମଦ୍ଵଯମ୍ ।

ଭାଵଯାତ୍ମାନମାତ୍ମସ୍ଥଂ ନ ଭୂଯଃ କଲ୍ପସେଽଧ୍ଵନେ ॥ 412॥

ଛାଯେଵ ପୁଂସଃ ପରିଦୃଶ୍ଯମାନ-

ମାଭାସରୂପେଣ ଫଲାନୁଭୂତ୍ଯା ।

ଶରୀରମାରାଚ୍ଛଵଵନ୍ନିରସ୍ତଂ

ପୁନର୍ନ ସନ୍ଧତ୍ତ ଇଦଂ ମହାତ୍ମା ॥ 413॥

ସତତଵିମଲବୋଧାନନ୍ଦରୂପଂ ସମେତ୍ଯ (ପାଠଭେଦଃ - ସ୍ଵମେତ୍ଯ)

ତ୍ଯଜ ଜଡମଲରୂପୋପାଧିମେତଂ ସୁଦୂରେ ।

ଅଥ ପୁନରପି ନୈଷ ସ୍ମର୍ଯତାଂ ଵାନ୍ତଵସ୍ତୁ (ପାଠଭେଦଃ - ପୁନରପି ନୈଵ)

ସ୍ମରଣଵିଷଯଭୂତଂ କଲ୍ପତେ କୁତ୍ସନାଯ ॥ 414॥

ସମୂଲମେତତ୍ପରିଦାହ୍ଯ ଵହ୍ନୌ (ପାଠଭେଦଃ - ପରିଦହ୍ଯ)

ସଦାତ୍ମନି ବ୍ରହ୍ମଣି ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ ।

ତତଃ ସ୍ଵଯଂ ନିତ୍ଯଵିଶୁଦ୍ଧବୋଧା-

ନନ୍ଦାତ୍ମନା ତିଷ୍ଠତି ଵିଦ୍ଵରିଷ୍ଠଃ ॥ 415॥

ପ୍ରାରବ୍ଧସୂତ୍ରଗ୍ରଥିତଂ ଶରୀରଂ

ପ୍ରଯାତୁ ଵା ତିଷ୍ଠତୁ ଗୋରିଵ ସ୍ରକ୍ ।

ନ ତତ୍ପୁନଃ ପଶ୍ଯତି ତତ୍ତ୍ଵଵେତ୍ତା-

ଽଽନନ୍ଦାତ୍ମନି ବ୍ରହ୍ମଣି ଲୀନଵୃତ୍ତିଃ ॥ 416॥

ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦମାତ୍ମାନଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ସ୍ଵସ୍ଵରୂପତଃ ।

କିମିଚ୍ଛନ୍ କସ୍ଯ ଵା ହେତୋର୍ଦେହଂ ପୁଷ୍ଣାତି ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ ॥ 417॥

ସଂସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଫଲଂ ତ୍ଵେତଜ୍ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ ।

ବହିରନ୍ତଃ ସଦାନନ୍ଦରସାସ୍ଵାଦନମାତ୍ମନି ॥ 418॥

ଵୈରାଗ୍ଯସ୍ଯ ଫଲଂ ବୋଧୋ ବୋଧସ୍ଯୋପରତିଃ ଫଲମ୍ ।

ସ୍ଵାନନ୍ଦାନୁଭଵାଚ୍ଛାନ୍ତିରେଷୈଵୋପରତେଃ ଫଲମ୍ ॥ 419॥

ଯଦ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରାଭାଵଃ ପୂର୍ଵପୂର୍ଵନ୍ତୁ ନିଷ୍ଫଲମ୍ ।

ନିଵୃତ୍ତିଃ ପରମା ତୃପ୍ତିରାନନ୍ଦୋଽନୁପମଃ ସ୍ଵତଃ ॥ 420॥

ଦୃଷ୍ଟଦୁଃଖେଷ୍ଵନୁଦ୍ଵେଗୋ ଵିଦ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରସ୍ତୁତଂ ଫଲମ୍ ।

ଯତ୍କୃତଂ ଭ୍ରାନ୍ତିଵେଲାଯାଂ ନାନା କର୍ମ ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍ ।

ପଶ୍ଚାନ୍ନରୋ ଵିଵେକେନ ତତ୍କଥଂ କର୍ତୁମର୍ହତି ॥ 421॥

ଵିଦ୍ଯାଫଲଂ ସ୍ଯାଦସତୋ ନିଵୃତ୍ତିଃ

ପ୍ରଵୃତ୍ତିରଜ୍ଞାନଫଲଂ ତଦୀକ୍ଷିତମ୍ ।

ତଜ୍ଜ୍ଞାଜ୍ଞଯୋର୍ଯନ୍ମୃଗତୃଷ୍ଣିକାଦୌ

ନୋଚେଦ୍ଵିଦାଂ ଦୃଷ୍ଟଫଲଂ କିମସ୍ମାତ୍ ॥ 422॥ (ପାଠଭେଦଃ - ନୋଚେଦ୍ଵିଦୋ)

ଅଜ୍ଞାନହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥେର୍ଵିନାଶୋ ଯଦ୍ଯଶେଷତଃ ।

ଅନିଚ୍ଛୋର୍ଵିଷଯଃ କିଂ ନୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତେଃ କାରଣଂ ସ୍ଵତଃ ॥ 423॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଵିଦୁଷଃ କିଂ)

ଵାସନାନୁଦଯୋ ଭୋଗ୍ଯେ ଵୈରାଗ୍ଯସ୍ଯ ତଦାଵଧିଃ ।

ଅହମ୍ଭାଵୋଦଯାଭାଵୋ ବୋଧସ୍ଯ ପରମାଵଧିଃ ।

ଲୀନଵୃତ୍ତୈରନୁତ୍ପତ୍ତିର୍ମର୍ଯାଦୋପରତେସ୍ତୁ ସା ॥ 424॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଵୃତ୍ତେର)

ବ୍ରହ୍ମାକାରତଯା ସଦା ସ୍ଥିତତଯା ନିର୍ମୁକ୍ତବାହ୍ଯାର୍ଥଧୀ-

ରନ୍ଯାଵେଦିତଭୋଗ୍ଯଭୋଗକଲନୋ ନିଦ୍ରାଲୁଵଦ୍ବାଲଵତ୍ ।

ସ୍ଵପ୍ନାଲୋକିତଲୋକଵଜ୍ଜଗଦିଦଂ ପଶ୍ଯନ୍କ୍ଵଚିଲ୍ଲବ୍ଧଧୀ-

ରାସ୍ତେ କଶ୍ଚିଦନନ୍ତପୁଣ୍ଯଫଲଭୁଗ୍ଧନ୍ଯଃ ସ ମାନ୍ଯୋ ଭୁଵି ॥ 425॥

ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞୋ ଯତିରଯଂ ଯଃ ସଦାନନ୍ଦମଶ୍ନୁତେ ।

ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯେଵ ଵିଲୀନାତ୍ମା ନିର୍ଵିକାରୋ ଵିନିଷ୍କ୍ରିଯଃ ॥ 426॥

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୋଃ ଶୋଧିତଯୋରେକଭାଵାଵଗାହିନୀ ।

ନିର୍ଵିକଲ୍ପା ଚ ଚିନ୍ମାତ୍ରା ଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରଜ୍ଞେତି କଥ୍ଯତେ ।

ସୁସ୍ଥିତାଽସୌ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ॥ 427॥

ଯସ୍ଯ ସ୍ଥିତା ଭଵେତ୍ପ୍ରଜ୍ଞା ଯସ୍ଯାନନ୍ଦୋ ନିରନ୍ତରଃ ।

ପ୍ରପଞ୍ଚୋ ଵିସ୍ମୃତପ୍ରାଯଃ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇଷ୍ଯତେ ॥ 428॥

ଲୀନଧୀରପି ଜାଗର୍ତି ଜାଗ୍ରଦ୍ଧର୍ମଵିଵର୍ଜିତଃ ।

ବୋଧୋ ନିର୍ଵାସନୋ ଯସ୍ଯ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇଷ୍ଯତେ ॥ 429॥

ଶାନ୍ତସଂସାରକଲନଃ କଲାଵାନପି ନିଷ୍କଲଃ ।

ଯସ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ଵିନିଶ୍ଚିନ୍ତଂ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇଷ୍ଯତେ ॥ 430॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଯଃ ସଚିତ୍ତୋଽପି ନିଶ୍ଚିତ୍ତଃ)

ଵର୍ତମାନେଽପି ଦେହେଽସ୍ମିଞ୍ଛାଯାଵଦନୁଵର୍ତିନି ।

ଅହନ୍ତାମମତାଽଭାଵୋ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 431॥

ଅତୀତାନନୁସନ୍ଧାନଂ ଭଵିଷ୍ଯଦଵିଚାରଣମ୍ ।

ଔଦାସୀନ୍ଯମପି ପ୍ରାପ୍ତଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 432॥ (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରାପ୍ତେ)

ଗୁଣଦୋଷଵିଶିଷ୍ଟେଽସ୍ମିନ୍ସ୍ଵଭାଵେନ ଵିଲକ୍ଷଣେ ।

ସର୍ଵତ୍ର ସମଦର୍ଶିତ୍ଵଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 433॥

ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାର୍ଥସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ସମଦର୍ଶିତଯାଽଽତ୍ମନି ।

ଉଭଯତ୍ରାଵିକାରିତ୍ଵଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 434॥

ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦରସାସ୍ଵାଦାସକ୍ତଚିତ୍ତତଯା ଯତେଃ ।

ଅନ୍ତର୍ବହିରଵିଜ୍ଞାନଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 435॥

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦୌ କର୍ତଵ୍ଯେ ମମାହମ୍ଭାଵଵର୍ଜିତଃ ।

ଔଦାସୀନ୍ଯେନ ଯସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଲକ୍ଷଣଃ ॥ 436॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇଷ୍ଯତେ)

ଵିଜ୍ଞାତ ଆତ୍ମନୋ ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଭାଵଃ ଶ୍ରୁତେର୍ବଲାତ୍ ।

ଭଵବନ୍ଧଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଲକ୍ଷଣଃ ॥ 437॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇଷ୍ଯତେ)

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯେଷ୍ଵହମ୍ଭାଵ ଇଦମ୍ଭାଵସ୍ତଦନ୍ଯକେ ।

ଯସ୍ଯ ନୋ ଭଵତଃ କ୍ଵାପି ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇଷ୍ଯତେ ॥ 438॥

ଜୀଵେଶୋଭଯସଂସାରରୂପଦୁର୍ଵାସନୋଜ୍ଝିତା ।

ସା ସର୍ଵଦା ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇଷ୍ଯତେ ॥

ନ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋର୍ଭେଦଂ କଦାପି ବ୍ରହ୍ମସର୍ଗଯୋଃ ।

ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଯୋ ଵିଜାନିତି ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଲକ୍ଷଣଃ ॥ 439॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇଷ୍ଯତେ)

ସାଧୁଭିଃ ପୂଜ୍ଯମାନେଽସ୍ମିନ୍ପୀଡ୍ଯମାନେଽପି ଦୁର୍ଜନୈଃ ।

ସମଭାଵୋ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଲକ୍ଷଣଃ ॥ 440॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇଷ୍ଯତେ)

ଯତ୍ର ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଵିଷଯାଃ ପରେରିତା

ନଦୀପ୍ରଵାହା ଇଵ ଵାରିରାଶୌ ।

ଲିନନ୍ତି ସନ୍ମାତ୍ରତଯା ନ ଵିକ୍ରିଯାଂ

ଉତ୍ପାଦଯନ୍ତ୍ଯେଷ ଯତିର୍ଵିମୁକ୍ତଃ ॥ 441॥

ଵିଜ୍ଞାତବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ନ ସଂସୃତିଃ ।

ଅସ୍ତି ଚେନ୍ନ ସ ଵିଜ୍ଞାତବ୍ରହ୍ମଭାଵୋ ବହିର୍ମୁଖଃ ॥ 442॥

ପ୍ରାଚୀନଵାସନାଵେଗାଦସୌ ସଂସରତୀତି ଚେତ୍ ।

ନ ସଦେକତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନାନ୍ମନ୍ଦୀ ଭଵତି ଵାସନା ॥ 443॥

ଅତ୍ଯନ୍ତକାମୁକସ୍ଯାପି ଵୃତ୍ତିଃ କୁଣ୍ଠତି ମାତରି ।

ତଥୈଵ ବ୍ରହ୍ମଣି ଜ୍ଞାତେ ପୂର୍ଣାନନ୍ଦେ ମନୀଷିଣଃ ॥ 444॥

ନିଦିଧ୍ଯାସନଶୀଲସ୍ଯ ବାହ୍ଯପ୍ରତ୍ଯଯ ଈକ୍ଷ୍ଯତେ ।

ବ୍ରଵୀତି ଶ୍ରୁତିରେତସ୍ଯ ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ଫଲଦର୍ଶନାତ୍ ॥ 445॥

ସୁଖାଦ୍ଯନୁଭଵୋ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ପ୍ରାରବ୍ଧମିଷ୍ଯତେ ।

ଫଲୋଦଯଃ କ୍ରିଯାପୂର୍ଵୋ ନିଷ୍କ୍ରିଯୋ ନ ହି କୁତ୍ରଚିତ୍ ॥ 446॥

ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵିଜ୍ଞାନାତ୍କଲ୍ପକୋଟିଶତାର୍ଜିତମ୍ ।

ସଞ୍ଚିତଂ ଵିଲଯଂ ଯାତି ପ୍ରବୋଧାତ୍ସ୍ଵପ୍ନକର୍ମଵତ୍ ॥ 447॥

ଯତ୍କୃତଂ ସ୍ଵପ୍ନଵେଲାଯାଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵା ପାପମୁଲ୍ବଣମ୍ ।

ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତସ୍ଯ କିନ୍ତତ୍ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵର୍ଗାଯ ନରକାଯ ଵା ॥ 448॥

ସ୍ଵମସଙ୍ଗମୁଦାସୀନଂ ପରିଜ୍ଞାଯ ନଭୋ ଯଥା ।

ନ ଶ୍ଲିଷ୍ଯତି ଚ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍କଦାଚିଦ୍ଭାଵିକର୍ମଭିଃ ॥ 449॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଶ୍ଲିଷ୍ଯତେ ଯତିଃ କିଞ୍ଚିତ୍)

ନ ନଭୋ ଘଟଯୋଗେନ ସୁରାଗନ୍ଧେନ ଲିପ୍ଯତେ ।

ତଥାତ୍ମୋପାଧିଯୋଗେନ ତଦ୍ଧର୍ମୈର୍ନୈଵ ଲିପ୍ଯତେ ॥ 450॥

ଜ୍ଞାନୋଦଯାତ୍ପୁରାରବ୍ଧଂ କର୍ମଜ୍ଞାନାନ୍ନ ନଶ୍ଯତି ।

ଅଦତ୍ଵା ସ୍ଵଫଲଂ ଲକ୍ଷ୍ଯମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯୋତ୍ସୃଷ୍ଟବାଣଵତ୍ ॥ 451॥

ଵ୍ଯାଘ୍ରବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ବାଣଃ ପଶ୍ଚାତ୍ତୁ ଗୋମତୌ ।

ନ ତିଷ୍ଠତି ଛିନତ୍ଯେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ଵେଗେନ ନିର୍ଭରମ୍ ॥ 452॥

ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ବଲଵତ୍ତରଂ ଖଲୁ ଵିଦାଂ ଭୋଗେନ ତସ୍ଯ କ୍ଷଯଃ

ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନହୁତାଶନେନ ଵିଲଯଃ ପ୍ରାକ୍ସଞ୍ଚିତାଗାମିନାମ୍ ।

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମୈକ୍ଯମଵେକ୍ଷ୍ଯ ତନ୍ମଯତଯା ଯେ ସର୍ଵଦା ସଂସ୍ଥିତାଃ

ତେଷାଂ ତତ୍ତ୍ରିତଯଂ ନହି କ୍ଵଚିଦପି ବ୍ରହ୍ମୈଵ ତେ ନିର୍ଗୁଣମ୍ ॥ 453॥

ଉପାଧିତାଦାତ୍ମ୍ଯଵିହୀନକେଵଲ-

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୈଵାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତୋ ମୁନେଃ ।

ପ୍ରାରବ୍ଧସଦ୍ଭାଵକଥା ନ ଯୁକ୍ତା

ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧକଥେଵ ଜାଗ୍ରତଃ ॥ 454॥

ନ ହି ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରତିଭାସଦେହେ

ଦେହୋପଯୋଗିନ୍ଯପି ଚ ପ୍ରପଞ୍ଚେ ।

କରୋତ୍ଯହନ୍ତାଂ ମମତାମିଦନ୍ତାଂ

କିନ୍ତୁ ସ୍ଵଯଂ ତିଷ୍ଠତି ଜାଗରେଣ ॥ 455॥

ନ ତସ୍ଯ ମିଥ୍ଯାର୍ଥସମର୍ଥନେଚ୍ଛା

ନ ସଙ୍ଗ୍ରହସ୍ତଜ୍ଜଗତୋଽପି ଦୃଷ୍ଟଃ ।

ତତ୍ରାନୁଵୃତ୍ତିର୍ଯଦି ଚେନ୍ମୃଷାର୍ଥେ

ନ ନିଦ୍ରଯା ମୁକ୍ତ ଇତୀଷ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥ 456॥

ତଦ୍ଵତ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମଣି ଵର୍ତମାନଃ

ସଦାତ୍ମନା ତିଷ୍ଠତି ନାନ୍ଯଦୀକ୍ଷତେ ।

ସ୍ମୃତିର୍ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଵିଲୋକିତାର୍ଥେ

ତଥା ଵିଦଃ ପ୍ରାଶନମୋଚନାଦୌ ॥ 457॥

କର୍ମଣା ନିର୍ମିତୋ ଦେହଃ ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ତସ୍ଯ କଲ୍ପ୍ଯତାମ୍ ।

ନାନାଦେରାତ୍ମନୋ ଯୁକ୍ତଂ ନୈଵାତ୍ମା କର୍ମନିର୍ମିତଃ ॥ 458॥

ଅଜୋ ନିତ୍ଯଃ ଶାଶ୍ଵତ ଇତି ବ୍ରୂତେ ଶ୍ରୁତିରମୋଘଵାକ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ଅଜୋ ନିତ୍ଯ ଇତି ବ୍ରୂତେ ଶ୍ରୁତିରେଷା ତ୍ଵମୋଘଵାକ୍)

ତଦାତ୍ମନା ତିଷ୍ଠତୋଽସ୍ଯ କୁତଃ ପ୍ରାରବ୍ଧକଲ୍ପନା ॥ 459॥

ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ସିଧ୍ଯତି ତଦା ଯଦା ଦେହାତ୍ମନା ସ୍ଥିତିଃ ।

ଦେହାତ୍ମଭାଵୋ ନୈଵେଷ୍ଟଃ ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତାମତଃ ॥ 460॥

ଶରୀରସ୍ଯାପି ପ୍ରାରବ୍ଧକଲ୍ପନା ଭ୍ରାନ୍ତିରେଵ ହି ।

ଅଧ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ କୁତଃ ସତ୍ତ୍ଵମସତ୍ଯସ୍ଯ କୁତୋ ଜନିଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ସତ୍ତ୍ଵମସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ)

ଅଜାତସ୍ଯ କୁତୋ ନାଶଃ ପ୍ରାରବ୍ଧମସତଃ କୁତଃ ॥ 461॥

ଜ୍ଞାନେନାଜ୍ଞାନକାର୍ଯସ୍ଯ ସମୂଲସ୍ଯ ଲଯୋ ଯଦି ।

ତିଷ୍ଠତ୍ଯଯଂ କଥଂ ଦେହ ଇତି ଶଙ୍କାଵତୋ ଜଡାନ୍ ॥ 462॥

ସମାଧାତୁଂ ବାହ୍ଯଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ଵଦତି ଶ୍ରୁତିଃ ।

ନ ତୁ ଦେହାଦିସତ୍ଯତ୍ଵବୋଧନାଯ ଵିପଶ୍ଚିତାମ୍ ।

ଯତଃ ଶ୍ରୁତେରଭିପ୍ରାଯଃ ପରମାର୍ଥୈକଗୋଚରଃ ॥ 463॥

ପରିପୂର୍ଣମନାଦ୍ଯନ୍ତମପ୍ରମେଯମଵିକ୍ରିଯମ୍ ।

ଏକମେଵାଦ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନେହ ନାନାସ୍ତି କିଞ୍ଚନ ॥ 464॥

ସଦ୍ଘନଂ ଚିଦ୍ଘନଂ ନିତ୍ଯମାନନ୍ଦଘନମକ୍ରିଯମ୍ ।

ଏକମେଵାଦ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନେହ ନାନାସ୍ତି କିଞ୍ଚନ ॥ 465॥

ପ୍ରତ୍ଯଗେକରସଂ ପୂର୍ଣମନନ୍ତଂ ସର୍ଵତୋମୁଖମ୍ ।

ଏକମେଵାଦ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନେହ ନାନାସ୍ତି କିଞ୍ଚନ ॥ 466॥

ଅହେଯମନୁପାଦେଯମନାଦେଯମନାଶ୍ରଯମ୍ । ମନାଧେଯମନା

ଏକମେଵାଦ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନେହ ନାନାସ୍ତି କିଞ୍ଚନ ॥ 467॥

ନିର୍ଗୁଣଂ ନିଷ୍କଲଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ ନିରଞ୍ଜନମ୍ ।

ଏକମେଵାଦ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନେହ ନାନାସ୍ତି କିଞ୍ଚନ ॥ 468॥

ଅନିରୂପ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ଯନ୍ମନୋଵାଚାମଗୋଚରମ୍ ।

ଏକମେଵାଦ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନେହ ନାନାସ୍ତି କିଞ୍ଚନ ॥ 469॥

ସତ୍ସମୃଦ୍ଧଂ ସ୍ଵତଃସିଦ୍ଧଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧମନୀଦୃଶମ୍ ।

ଏକମେଵାଦ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନେହ ନାନାସ୍ତି କିଞ୍ଚନ ॥ 470॥

ନିରସ୍ତରାଗା ଵିନିରସ୍ତଭୋଗାଃ (ପାଠଭେଦଃ - ନିରପାସ୍ତଭୋଗାଃ)

ଶାନ୍ତାଃ ସୁଦାନ୍ତା ଯତଯୋ ମହାନ୍ତଃ ।

ଵିଜ୍ଞାଯ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପରମେତଦନ୍ତେ

ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମାତ୍ମଯୋଗାତ୍ ॥ 471॥

ଭଵାନପୀଦଂ ପରତତ୍ତ୍ଵମାତ୍ମନଃ

ସ୍ଵରୂପମାନନ୍ଦଘନଂ ଵିଚାର୍ଯ । (ପାଠଭେଦଃ - ନିଚାଯ୍ଯ)

ଵିଧୂଯ ମୋହଂ ସ୍ଵମନଃପ୍ରକଲ୍ପିତଂ

ମୁକ୍ତଃ କୃତାର୍ଥୋ ଭଵତୁ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ॥ 472॥

ସମାଧିନା ସାଧୁଵିନିଶ୍ଚଲାତ୍ମନା (ପାଠଭେଦଃ - ସୁନିଶ୍ଚଲାତ୍ମନା)

ପଶ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଫୁଟବୋଧଚକ୍ଷୁଷା ।

ନିଃସଂଶଯଂ ସମ୍ଯଗଵେକ୍ଷିତଶ୍ଚେ-

ଚ୍ଛ୍ରୁତଃ ପଦାର୍ଥୋ ନ ପୁନର୍ଵିକଲ୍ପ୍ଯତେ ॥ 473॥ (ପାଠଭେଦଃ - ପୁନର୍ଵିକଲ୍ପତେ)

ସ୍ଵସ୍ଯାଵିଦ୍ଯାବନ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧମୋକ୍ଷା-

ତ୍ସତ୍ଯଜ୍ଞାନାନନ୍ଦରୂପାତ୍ମଲବ୍ଧୌ ।

ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଯୁକ୍ତିର୍ଦେଶିକୋକ୍ତିଃ ପ୍ରମାଣଂ

ଚାନ୍ତଃସିଦ୍ଧା ସ୍ଵାନୁଭୂତିଃ ପ୍ରମାଣମ୍ ॥ 474॥

ବନ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ତୃପ୍ତିଶ୍ଚ ଚିନ୍ତାଽଽରୋଗ୍ଯକ୍ଷୁଧାଦଯଃ ।

ସ୍ଵେନୈଵ ଵେଦ୍ଯା ଯଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ପରେଷାମାନୁମାନିକମ୍ ॥ 475॥

ତଟସ୍ଥିତା ବୋଧଯନ୍ତି ଗୁରଵଃ ଶ୍ରୁତଯୋ ଯଥା ।

ପ୍ରଜ୍ଞଯୈଵ ତରେଦ୍ଵିଦ୍ଵାନୀଶ୍ଵରାନୁଗୃହୀତଯା ॥ 476॥

ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯା ସ୍ଵଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵମାତ୍ମାନମଖଣ୍ଡିତମ୍ ।

ସଂସିଦ୍ଧଃ ସମ୍ମୁଖଂ ତିଷ୍ଠେନ୍ନିର୍ଵିକଲ୍ପାତ୍ମନାଽଽତ୍ମନି ॥ 477॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସୁସୁଖଂ ତିଷ୍ଠେନ୍)

ଵେଦାନ୍ତସିଦ୍ଧାନ୍ତନିରୁକ୍ତିରେଷା

ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଜୀଵଃ ସକଲଂ ଜଗଚ୍ଚ ।

ଅଖଣ୍ଡରୂପସ୍ଥିତିରେଵ ମୋକ୍ଷୋ

ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵିତୀଯେ ଶ୍ରୁତଯଃ ପ୍ରମାଣମ୍ ॥ 478॥ (ପାଠଭେଦଃ - ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵିତୀଯଂ)

ଇତି ଗୁରୁଵଚନାଚ୍ଛ୍ରୁତିପ୍ରମାଣାତ୍

ପରମଵଗମ୍ଯ ସତତ୍ତ୍ଵମାତ୍ମଯୁକ୍ତ୍ଯା ।

ପ୍ରଶମିତକରଣଃ ସମାହିତାତ୍ମା

କ୍ଵଚିଦଚଲାକୃତିରାତ୍ମନିଷ୍ଠତୋଽଭୂତ୍ ॥ 479॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଆତ୍ମନିଷ୍ଠିତୋ)

କିଞ୍ଚିତ୍କାଲଂ ସମାଧାଯ ପରେ ବ୍ରହ୍ମଣି ମାନସମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - କଞ୍ଚିତ୍କାଲଂ)

ଉତ୍ଥାଯ ପରମାନନ୍ଦାଦିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 480॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଵ୍ଯୁତ୍ଥାଯ)

ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିନଷ୍ଟା ଗଲିତା ପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୋରେକତଯାଽଧିଗତ୍ଯା ।

ଇଦଂ ନ ଜାନେଽପ୍ଯନିଦଂ ନ ଜାନେ

କିଂ ଵା କିଯଦ୍ଵା ସୁଖମସ୍ତ୍ଯପାରମ୍ ॥ 481॥ (ପାଠଭେଦଃ - ସୁଖମସ୍ଯ ପାରମ୍)

ଵାଚା ଵକ୍ତୁମଶକ୍ଯମେଵ ମନସା ମନ୍ତୁଂ ନ ଵା ଶକ୍ଯତେ

ସ୍ଵାନନ୍ଦାମୃତପୂରପୂରିତପରବ୍ରହ୍ମାମ୍ବୁଧେର୍ଵୈଭଵମ୍ ।

ଅମ୍ଭୋରାଶିଵିଶୀର୍ଣଵାର୍ଷିକଶିଲାଭାଵଂ ଭଜନ୍ମେ ମନୋ

ଯସ୍ଯାଂଶାଂଶଲଵେ ଵିଲୀନମଧୁନାଽଽନନ୍ଦାତ୍ମନା ନିର୍ଵୃତମ୍ ॥ 482॥

କ୍ଵ ଗତଂ କେନ ଵା ନୀତଂ କୁତ୍ର ଲୀନମିଦଂ ଜଗତ୍ ।

ଅଧୁନୈଵ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ନାସ୍ତି କିଂ ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍ ॥ 483॥

କିଂ ହେଯଂ କିମୁପାଦେଯଂ କିମନ୍ଯତ୍କିଂ ଵିଲକ୍ଷଣମ୍ ।

ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦପୀଯୂଷପୂର୍ଣେ ବ୍ରହ୍ମମହାର୍ଣଵେ ॥ 484॥

ନ କିଞ୍ଚିଦତ୍ର ପଶ୍ଯାମି ନ ଶଋଣୋମି ନ ଵେଦ୍ମ୍ଯହମ୍ ।

ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵ ସଦାନନ୍ଦରୂପେଣାସ୍ମି ଵିଲକ୍ଷଣଃ ॥ 485॥

ନମୋ ନମସ୍ତେ ଗୁରଵେ ମହାତ୍ମନେ

ଵିମୁକ୍ତସଙ୍ଗାଯ ସଦୁତ୍ତମାଯ ।

ନିତ୍ଯାଦ୍ଵଯାନନ୍ଦରସସ୍ଵରୂପିଣେ

ଭୂମ୍ନେ ସଦାଽପାରଦଯାମ୍ବୁଧାମ୍ନେ ॥ 486॥

ଯତ୍କଟାକ୍ଷଶଶିସାନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦ୍ରିକା-

ପାତଧୂତଭଵତାପଜଶ୍ରମଃ ।

ପ୍ରାପ୍ତଵାନହମଖଣ୍ଡଵୈଭଵା-

ନନ୍ଦମାତ୍ମପଦମକ୍ଷଯଂ କ୍ଷଣାତ୍ ॥ 487॥

ଧନ୍ଯୋଽହଂ କୃତକୃତ୍ଯୋଽହଂ ଵିମୁକ୍ତୋଽହଂ ଭଵଗ୍ରହାତ୍ ।

ନିତ୍ଯାନନ୍ଦସ୍ଵରୂପୋଽହଂ ପୂର୍ଣୋଽହଂ ତ୍ଵଦନୁଗ୍ରହାତ୍ ॥ 488॥

ଅସଙ୍ଗୋଽହମନଙ୍ଗୋଽହମଲିଙ୍ଗୋଽହମଭଙ୍ଗୁରଃ ।

ପ୍ରଶାନ୍ତୋଽହମନନ୍ତୋଽହମମଲୋଽହଂ ଚିରନ୍ତନଃ ॥ 489॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଽହମତାନ୍ତୋଽହଂ)

ଅକର୍ତାହମଭୋକ୍ତାହମଵିକାରୋଽହମକ୍ରିଯଃ ।

ଶୁଦ୍ଧବୋଧସ୍ଵରୂପୋଽହଂ କେଵଲୋଽହଂ ସଦାଶିଵଃ ॥ 490॥

ଦ୍ରଷ୍ଟୁଃ ଶ୍ରୋତୁର୍ଵକ୍ତୁଃ କର୍ତୁର୍ଭୋକ୍ତୁର୍ଵିଭିନ୍ନ ଏଵାହମ୍ ।

ନିତ୍ଯନିରନ୍ତରନିଷ୍କ୍ରିଯନିଃସୀମାସଙ୍ଗପୂର୍ଣବୋଧାତ୍ମା ॥ 491॥

ନାହମିଦଂ ନାହମଦୋଽପ୍ଯୁଭଯୋରଵଭାସକଂ ପରଂ ଶୁଦ୍ଧମ୍ ।

ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଶୂନ୍ଯଂ ପୂର୍ଣଂ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵିତୀଯମେଵାହମ୍ ॥ 492॥

ନିରୁପମମନାଦିତତ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଵମହମିଦମଦ ଇତି କଲ୍ପନାଦୂରମ୍ ।

ନିତ୍ଯାନନ୍ଦୈକରସଂ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵିତୀଯମେଵାହମ୍ ॥ 493॥

ନାରାଯଣୋଽହଂ ନରକାନ୍ତକୋଽହଂ

ପୁରାନ୍ତକୋଽହଂ ପୁରୁଷୋଽହମୀଶଃ ।

ଅଖଣ୍ଡବୋଧୋଽହମଶେଷସାକ୍ଷୀ

ନିରୀଶ୍ଵରୋଽହଂ ନିରହଂ ଚ ନିର୍ମମଃ ॥ 494॥

ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷ୍ଵହମେଵ ସଂସ୍ଥିତୋ

ଜ୍ଞାନାତ୍ମନାଽନ୍ତର୍ବହିରାଶ୍ରଯଃ ସନ୍ ।

ଭୋକ୍ତା ଚ ଭୋଗ୍ଯଂ ସ୍ଵଯମେଵ ସର୍ଵଂ

ଯଦ୍ଯତ୍ପୃଥଗ୍ଦୃଷ୍ଟମିଦନ୍ତଯା ପୁରା ॥ 495॥

ମଯ୍ଯଖଣ୍ଡସୁଖାମ୍ଭୋଧୌ ବହୁଧା ଵିଶ୍ଵଵୀଚଯଃ ।

ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିଲୀଯନ୍ତେ ମାଯାମାରୁତଵିଭ୍ରମାତ୍ ॥ 496॥

ସ୍ଥୁଲାଦିଭାଵା ମଯି କଲ୍ପିତା ଭ୍ରମା-

ଦାରୋପିତାନୁସ୍ଫୁରଣେନ ଲୋକୈଃ ।

କାଲେ ଯଥା କଲ୍ପକଵତ୍ସରାଯ-

ଣର୍ତ୍ଵାଦଯୋ ନିଷ୍କଲନିର୍ଵିକଲ୍ପେ ॥ 497॥

ଆରୋପିତଂ ନାଶ୍ରଯଦୂଷକଂ ଭଵେତ୍

କଦାପି ମୂଢୈରତିଦୋଷଦୂଷିତୈଃ । ମୂଢୈର୍ମତି

ନାର୍ଦ୍ରୀକରୋତ୍ଯୂଷରଭୂମିଭାଗଂ

ମରୀଚିକାଵାରି ମହାପ୍ରଵାହଃ ॥ 498॥

ଆକାଶଵଲ୍ଲେପଵିଦୂରଗୋଽହଂ (ପାଠଭେଦଃ - ଆକାଶଵତ୍ କଲ୍ପଵି)

ଆଦିତ୍ଯଵଦ୍ଭାସ୍ଯଵିଲକ୍ଷଣୋଽହମ୍ ।

ଅହାର୍ଯଵନ୍ନିତ୍ଯଵିନିଶ୍ଚଲୋଽହଂ

ଅମ୍ଭୋଧିଵତ୍ପାରଵିଵର୍ଜିତୋଽହମ୍ ॥ 499॥

ନ ମେ ଦେହେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ମେଘେନେଵ ଵିହାଯସଃ ।

ଅତଃ କୁତୋ ମେ ତଦ୍ଧର୍ମା ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତଯଃ ॥ 500॥

ଉପାଧିରାଯାତି ସ ଏଵ ଗଚ୍ଛତି

ସ ଏଵ କର୍ମାଣି କରୋତି ଭୁଙ୍କ୍ତେ ।

ସ ଏଵ ଜୀର୍ଯନ୍ ମ୍ରିଯତେ ସଦାହଂ (ପାଠଭେଦଃ - ଏଵ ଜୀଵନ୍)

କୁଲାଦ୍ରିଵନ୍ନିଶ୍ଚଲ ଏଵ ସଂସ୍ଥିତଃ ॥ 501॥

ନ ମେ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ନ ଚ ମେ ନିଵୃତ୍ତିଃ

ସଦୈକରୂପସ୍ଯ ନିରଂଶକସ୍ଯ ।

ଏକାତ୍ମକୋ ଯୋ ନିଵିଡୋ ନିରନ୍ତରୋ (ପାଠଭେଦଃ - ନିବିଡୋ)

ଵ୍ଯୋମେଵ ପୂର୍ଣଃ ସ କଥଂ ନୁ ଚେଷ୍ଟତେ ॥ 502॥

ପୁଣ୍ଯାନି ପାପାନି ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯ

ନିଶ୍ଚେତସୋ ନିର୍ଵିକୃତେର୍ନିରାକୃତେଃ ।

କୁତୋ ମମାଖଣ୍ଡସୁଖାନୁଭୂତେଃ

ବ୍ରୂତେ ହ୍ଯନନ୍ଵାଗତମିତ୍ଯପି ଶ୍ରୁତିଃ ॥ 503॥

ଛାଯଯା ସ୍ପୃଷ୍ଟମୁଷ୍ଣଂ ଵା ଶୀତଂ ଵା ସୁଷ୍ଠୁ ଦୁଃଷ୍ଠୁ ଵା ।

ନ ସ୍ପୃଶତ୍ଯେଵ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ପୁରୁଷଂ ତଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 504॥

ନ ସାକ୍ଷିଣଂ ସାକ୍ଷ୍ଯଧର୍ମାଃ ସଂସ୍ପୃଶନ୍ତି ଵିଲକ୍ଷଣମ୍ ।

ଅଵିକାରମୁଦାସୀନଂ ଗୃହଧର୍ମାଃ ପ୍ରଦୀପଵତ୍ ।

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଧର୍ମା ନୈଵାତ୍ମାନଂ ସ୍ପୃଶନ୍ତ୍ଯହୋ ॥ 505॥ ଏକ୍ଷ୍ତ୍ର

ରଵେର୍ଯଥା କର୍ମଣି ସାକ୍ଷିଭାଵୋ

ଵହ୍ନେର୍ଯଥା ଦାହନିଯାମକତ୍ଵମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ଵାଽଯସି ଦାହକତ୍ଵମ୍)

ରଜ୍ଜୋର୍ଯଥାଽଽରୋପିତଵସ୍ତୁସଙ୍ଗଃ

ତଥୈଵ କୂଟସ୍ଥଚିଦାତ୍ମନୋ ମେ ॥ 506॥

କର୍ତାପି ଵା କାରଯିତାପି ନାହଂ

ଭୋକ୍ତାପି ଵା ଭୋଜଯିତାପି ନାହମ୍ ।

ଦ୍ରଷ୍ଟାପି ଵା ଦର୍ଶଯିତାପି ନାହଂ

ସୋଽହଂ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିରନୀଦୃଗାତ୍ମା ॥ 507॥

ଚଲତ୍ଯୁପାଧୌ ପ୍ରତିବିମ୍ବଲୌଲ୍ଯ-

ମୌପାଧିକଂ ମୂଢଧିଯୋ ନଯନ୍ତି ।

ସ୍ଵବିମ୍ବଭୂତଂ ରଵିଵଦ୍ଵିନିଷ୍କ୍ରିଯଂ

କର୍ତାସ୍ମି ଭୋକ୍ତାସ୍ମି ହତୋଽସ୍ମି ହେତି ॥ 508॥

ଜଲେ ଵାପି ସ୍ଥଲେ ଵାପି ଲୁଠତ୍ଵେଷ ଜଡାତ୍ମକଃ ।

ନାହଂ ଵିଲିପ୍ଯେ ତଦ୍ଧର୍ମୈର୍ଘଟଧର୍ମୈର୍ନଭୋ ଯଥା ॥ 509॥

କର୍ତୃତ୍ଵଭୋକ୍ତୃତ୍ଵଖଲତ୍ଵମତ୍ତତା-

ଜଡତ୍ଵବଦ୍ଧତ୍ଵଵିମୁକ୍ତତାଦଯଃ ।

ବୁଦ୍ଧେର୍ଵିକଲ୍ପା ନ ତୁ ସନ୍ତି ଵସ୍ତୁତଃ

ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମଣି କେଵଲେଽଦ୍ଵଯେ ॥ 510॥

ସନ୍ତୁ ଵିକାରାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଦଶଧା ଶତଧା ସହସ୍ରଧା ଵାପି ।

କିଂ ମେଽସଙ୍ଗଚିତସ୍ତୈର୍ନ ଘନଃ କ୍ଵଚିଦମ୍ବରଂ ସ୍ପୃଶତି ॥ 511॥ (ପାଠଭେଦଃ - ତୈଃ କିଂ ମେଽସଙ୍ଗଚିତେର୍ନ ହ୍ଯମ୍ବୁଦଡମ୍ବରୋଽମ୍ବରଂ)

ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦିସ୍ଥୂଲପର୍ଯନ୍ତମେତତ୍

ଵିଶ୍ଵଂ ଯତ୍ରାଭାସମାତ୍ରଂ ପ୍ରତୀତମ୍ ।

ଵ୍ଯୋମପ୍ରଖ୍ଯଂ ସୂକ୍ଷ୍ମମାଦ୍ଯନ୍ତହୀନଂ

ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵୈତଂ ଯତ୍ତଦେଵାହମସ୍ମି ॥ 512॥

ସର୍ଵାଧାରଂ ସର୍ଵଵସ୍ତୁପ୍ରକାଶଂ

ସର୍ଵାକାରଂ ସର୍ଵଗଂ ସର୍ଵଶୂନ୍ଯମ୍ ।

ନିତ୍ଯଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ନିଶ୍ଚଲଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ (ପାଠଭେଦଃ - ନିଷ୍କଲଂ)

ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵୈତଂ ଯତ୍ତଦେଵାହମସ୍ମି ॥ 513॥

ଯତ୍ପ୍ରତ୍ଯସ୍ତାଶେଷମାଯାଵିଶେଷଂ

ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରୂପଂ ପ୍ରତ୍ଯଯାଗମ୍ଯମାନମ୍ ।

ସତ୍ଯଜ୍ଞାନାନନ୍ତମାନନ୍ଦରୂପଂ

ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵୈତଂ ଯତ୍ତଦେଵାହମସ୍ମି ॥ 514॥

ନିଷ୍କ୍ରିଯୋଽସ୍ମ୍ଯଵିକାରୋଽସ୍ମି

ନିଷ୍କଲୋଽସ୍ମି ନିରାକୃତିଃ ।

ନିର୍ଵିକଲ୍ପୋଽସ୍ମି ନିତ୍ଯୋଽସ୍ମି

ନିରାଲମ୍ବୋଽସ୍ମି ନିର୍ଦ୍ଵଯଃ ॥ 515॥

ସର୍ଵାତ୍ମକୋଽହଂ ସର୍ଵୋଽହଂ ସର୍ଵାତୀତୋଽହମଦ୍ଵଯଃ ।

କେଵଲାଖଣ୍ଡବୋଧୋଽହମାନନ୍ଦୋଽହଂ ନିରନ୍ତରଃ ॥ 516॥

ସ୍ଵାରାଜ୍ଯସାମ୍ରାଜ୍ଯଵିଭୂତିରେଷା

ଭଵତ୍କୃପାଶ୍ରୀମହିମପ୍ରସାଦାତ୍ ।

ପ୍ରାପ୍ତା ମଯା ଶ୍ରୀଗୁରଵେ ମହାତ୍ମନେ

ନମୋ ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ପୁନର୍ନମୋଽସ୍ତୁ ॥ 517॥

ମହାସ୍ଵପ୍ନେ ମାଯାକୃତଜନିଜରାମୃତ୍ଯୁଗହନେ

ଭ୍ରମନ୍ତଂ କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତଂ ବହୁଲତରତାପୈରନୁଦିନମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ରନୁକଲମ୍)

ଅହଙ୍କାରଵ୍ଯାଘ୍ରଵ୍ଯଥିତମିମମତ୍ଯନ୍ତକୃପଯା

ପ୍ରବୋଧ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଵାପାତ୍ପରମଵିତଵାନ୍ମାମସି ଗୁରୋ ॥ 518॥

ନମସ୍ତସ୍ମୈ ସଦୈକସ୍ମୈ କସ୍ମୈଚିନ୍ମହସେ ନମଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ସଦେକସ୍ମୈ ନମଶ୍ଚିନ୍ମହସେ ମୁହୁଃ)

ଯଦେତଦ୍ଵିଶ୍ଵରୂପେଣ ରାଜତେ ଗୁରୁରାଜ ତେ ॥ 519॥

ଇତି ନତମଵଲୋକ୍ଯ ଶିଷ୍ଯଵର୍ଯଂ

ସମଧିଗତାତ୍ମସୁଖଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧତତ୍ତ୍ଵମ୍ ।

ପ୍ରମୁଦିତହୃଦଯଂ ସ ଦେଶିକେନ୍ଦ୍ରଃ (ପାଠଭେଦଃ - ହୃଦଯଃ)

ପୁନରିଦମାହ ଵଚଃ ପରଂ ମହାତ୍ମା ॥ 520॥

ବ୍ରହ୍ମପ୍ରତ୍ଯଯସନ୍ତତିର୍ଜଗଦତୋ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ତତ୍ସର୍ଵତଃ (ପାଠଭେଦଃ - ସତ୍ସର୍ଵତଃ)

ପଶ୍ଯାଧ୍ଯାତ୍ମଦୃଶା ପ୍ରଶାନ୍ତମନସା ସର୍ଵାସ୍ଵଵସ୍ଥାସ୍ଵପି ।

ରୂପାଦନ୍ଯଦଵେକ୍ଷିତଂ କିମଭିତଶ୍ଚକ୍ଷୁଷ୍ମତାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ (ପାଠଭେଦଃ - ଵିଦ୍ଯତେ)

ତଦ୍ଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ ସତଃ କିମପରଂ ବୁଦ୍ଧେର୍ଵିହାରାସ୍ପଦମ୍ ॥ 521॥

କସ୍ତାଂ ପରାନନ୍ଦରସାନୁଭୂତି-

ମୃତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶୂନ୍ଯେଷୁ ରମେତ ଵିଦ୍ଵାନ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ

ଚନ୍ଦ୍ରେ ମହାହ୍ଲାଦିନି ଦୀପ୍ଯମାନେ)

ଚିତ୍ରେନ୍ଦୁମାଲୋକଯିତୁଂ କ ଇଚ୍ଛେତ୍ ॥ 522॥

ଅସତ୍ପଦାର୍ଥାନୁଭଵେନ କିଞ୍ଚିନ୍

ନ ହ୍ଯସ୍ତି ତୃପ୍ତିର୍ନ ଚ ଦୁଃଖହାନିଃ ।

ତଦଦ୍ଵଯାନନ୍ଦରସାନୁଭୂତ୍ଯା

ତୃପ୍ତଃ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠ ସଦାତ୍ମନିଷ୍ଠଯା ॥ 523॥

ସ୍ଵମେଵ ସର୍ଵଥା ପଶ୍ଯନ୍ମନ୍ଯମାନଃ ସ୍ଵମଦ୍ଵଯମ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ସର୍ଵତଃ)

ସ୍ଵାନନ୍ଦମନୁଭୁଞ୍ଜାନଃ କାଲଂ ନଯ ମହାମତେ ॥ 524॥

ଅଖଣ୍ଡବୋଧାତ୍ମନି ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ

ଵିକଲ୍ପନଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପୁରପ୍ରକଲ୍ପନମ୍ ।

ତଦଦ୍ଵଯାନନ୍ଦମଯାତ୍ମନା ସଦା

ଶାନ୍ତିଂ ପରାମେତ୍ଯ ଭଜସ୍ଵ ମୌନମ୍ ॥ 525॥

ତୂଷ୍ଣୀମଵସ୍ଥା ପରମୋପଶାନ୍ତିଃ

ବୁଦ୍ଧେରସତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପହେତୋଃ ।

ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ମହାତ୍ମନୋ

ଯତ୍ରାଦ୍ଵଯାନନ୍ଦସୁଖଂ ନିରନ୍ତରମ୍ ॥ 526॥

ନାସ୍ତି ନିର୍ଵାସନାନ୍ମୌନାତ୍ପରଂ ସୁଖକୃଦୁତ୍ତମମ୍ ।

ଵିଜ୍ଞାତାତ୍ମସ୍ଵରୂପସ୍ଯ ସ୍ଵାନନ୍ଦରସପାଯିନଃ ॥ 527॥

ଗଚ୍ଛଂସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ନୁପଵିଶଞ୍ଛଯାନୋ ଵାଽନ୍ଯଥାପି ଵା ।

ଯଥେଚ୍ଛଯା ଵସେଦ୍ଵିଦ୍ଵାନାତ୍ମାରାମଃ ସଦା ମୁନିଃ ॥ 528॥

ନ ଦେଶକାଲାସନଦିଗ୍ଯମାଦି-

ଲକ୍ଷ୍ଯାଦ୍ଯପେକ୍ଷାଽପ୍ରତିବଦ୍ଧଵୃତ୍ତେଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ପ୍ରତିବଦ୍ଧ

ସଂସିଦ୍ଧତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନୋଽସ୍ତି)

ସ୍ଵଵେଦନେ କା ନିଯମାଦ୍ଯଵସ୍ଥା ॥ 529॥

ଘଟୋଽଯମିତି ଵିଜ୍ଞାତୁଂ ନିଯମଃ କୋଽନ୍ଵଵେକ୍ଷତେ । (ପାଠଭେଦଃ - ଅପେକ୍ଷ୍ଯତେ)

ଵିନା ପ୍ରମାଣସୁଷ୍ଠୁତ୍ଵଂ ଯସ୍ମିନ୍ସତି ପଦାର୍ଥଧୀଃ ॥ 530॥

ଅଯମାତ୍ମା ନିତ୍ଯସିଦ୍ଧଃ ପ୍ରମାଣେ ସତି ଭାସତେ ।

ନ ଦେଶଂ ନାପି ଵା କାଲଂ ନ ଶୁଦ୍ଧିଂ ଵାପ୍ଯପେକ୍ଷତେ ॥ 531॥

ଦେଵଦତ୍ତୋଽହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନଂ ନିରପେକ୍ଷକମ୍ ।

ତଦ୍ଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋଽପ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାହମିତି ଵେଦନମ୍ ॥ 532॥

ଭାନୁନେଵ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଭାସତେ ଯସ୍ଯ ତେଜସା ।

ଅନାତ୍ମକମସତ୍ତୁଚ୍ଛଂ କିଂ ନୁ ତସ୍ଯାଵଭାସକମ୍ ॥ 533॥

ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରପୁରାଣାନି ଭୂତାନି ସକଲାନ୍ଯପି ।

ଯେନାର୍ଥଵନ୍ତି ତଂ କିନ୍ନୁ ଵିଜ୍ଞାତାରଂ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ ॥ 534॥

ଏଷ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିରନନ୍ତଶକ୍ତିଃ

ଆତ୍ମାଽପ୍ରମେଯଃ ସକଲାନୁଭୂତିଃ ।

ଯମେଵ ଵିଜ୍ଞାଯ ଵିମୁକ୍ତବନ୍ଧୋ

ଜଯତ୍ଯଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୁତ୍ତମୋତ୍ତମଃ ॥ 535॥

ନ ଖିଦ୍ଯତେ ନୋ ଵିଷଯୈଃ ପ୍ରମୋଦତେ

ନ ସଜ୍ଜତେ ନାପି ଵିରଜ୍ଯତେ ଚ ।

ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ସଦା କ୍ରୀଡତି ନନ୍ଦତି ସ୍ଵଯଂ

ନିରନ୍ତରାନନ୍ଦରସେନ ତୃପ୍ତଃ ॥ 536॥

କ୍ଷୁଧାଂ ଦେହଵ୍ଯଥାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବାଲଃ କ୍ରୀଡତି ଵସ୍ତୁନିଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଵସ୍ତୁନି)

ତଥୈଵ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ରମତେ ନିର୍ମମୋ ନିରହଂ ସୁଖୀ ॥ 537॥

ଚିନ୍ତାଶୂନ୍ଯମଦୈନ୍ଯଭୈକ୍ଷମଶନଂ ପାନଂ ସରିଦ୍ଵାରିଷୁ

ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯେଣ ନିରଙ୍କୁଶା ସ୍ଥିତିରଭୀର୍ନିଦ୍ରା ଶ୍ମଶାନେ ଵନେ ।

ଵସ୍ତ୍ରଂ କ୍ଷାଲନଶୋଷଣାଦିରହିତଂ ଦିଗ୍ଵାସ୍ତୁ ଶଯ୍ଯା ମହୀ

ସଞ୍ଚାରୋ ନିଗମାନ୍ତଵୀଥିଷୁ ଵିଦାଂ କ୍ରୀଡା ପରେ ବ୍ରହ୍ମଣି ॥ 538॥

ଵିମାନମାଲମ୍ବ୍ଯ ଶରୀରମେତଦ୍

ଭୁନକ୍ତ୍ଯଶେଷାନ୍ଵିଷଯାନୁପସ୍ଥିତାନ୍ ।

ପରେଚ୍ଛଯା ବାଲଵଦାତ୍ମଵେତ୍ତା

ଯୋଽଵ୍ଯକ୍ତଲିଙ୍ଗୋଽନନୁଷକ୍ତବାହ୍ଯଃ ॥ 539॥

ଦିଗମ୍ବରୋ ଵାପି ଚ ସାମ୍ବରୋ ଵା

ତ୍ଵଗମ୍ବରୋ ଵାପି ଚିଦମ୍ବରସ୍ଥଃ ।

ଉନ୍ମତ୍ତଵଦ୍ଵାପି ଚ ବାଲଵଦ୍ଵା

ପିଶାଚଵଦ୍ଵାପି ଚରତ୍ଯଵନ୍ଯାମ୍ ॥ 540॥

କାମାନ୍ନିଷ୍କାମରୂପୀ ସଂଶ୍ଚରତ୍ଯେକଚରୋ ମୁନିଃ । (ପାଠଭେଦଃ - କାମାନ୍ନୀ କାମରୂପୀ)

ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵ ସଦା ତୁଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ସ୍ଥିତଃ ॥ 541॥

କ୍ଵଚିନ୍ମୂଢୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ କ୍ଵଚିଦପି ମହାରାଜଵିଭଵଃ

କ୍ଵଚିଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଃ ସୌମ୍ଯଃ କ୍ଵଚିଦଜଗରାଚାରକଲିତଃ ।

କ୍ଵଚିତ୍ପାତ୍ରୀଭୂତଃ କ୍ଵଚିଦଵମତଃ କ୍ଵାପ୍ଯଵିଦିତଃ

ଚରତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସତତପରମାନନ୍ଦସୁଖିତଃ ॥ 542॥

ନିର୍ଧନୋଽପି ସଦା ତୁଷ୍ଟୋଽପ୍ଯସହାଯୋ ମହାବଲଃ ।

ନିତ୍ଯତୃପ୍ତୋଽପ୍ଯଭୁଞ୍ଜାନୋଽପ୍ଯସମଃ ସମଦର୍ଶନଃ ॥ 543॥

ଅପି କୁର୍ଵନ୍ନକୁର୍ଵାଣଶ୍ଚାଭୋକ୍ତା ଫଲଭୋଗ୍ଯପି ।

ଶରୀର୍ଯପ୍ଯଶରୀର୍ଯେଷ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋଽପି ସର୍ଵଗଃ ॥ 544॥

ଅଶରୀରଂ ସଦା ସନ୍ତମିମଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦଂ କ୍ଵଚିତ୍ ।

ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ ନ ସ୍ପୃଶତସ୍ତଥୈଵ ଚ ଶୁଭାଶୁଭେ ॥ 545॥

ସ୍ଥୂଲାଦିସମ୍ବନ୍ଧଵତୋଽଭିମାନିନଃ

ସୁଖଂ ଚ ଦୁଃଖଂ ଚ ଶୁଭାଶୁଭେ ଚ ।

ଵିଧ୍ଵସ୍ତବନ୍ଧସ୍ଯ ସଦାତ୍ମନୋ ମୁନେଃ

କୁତଃ ଶୁଭଂ ଵାଽପ୍ଯଶୁଭଂ ଫଲଂ ଵା ॥ 546॥

ତମସା ଗ୍ରସ୍ତଵଦ୍ଭାନାଦଗ୍ରସ୍ତୋଽପି ରଵିର୍ଜନୈଃ ।

ଗ୍ରସ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯାଂ ହ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵସ୍ତୁଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 547॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା)

ତଦ୍ଵଦ୍ଦେହାଦିବନ୍ଧେଭ୍ଯୋ ଵିମୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମମ୍ ।

ପଶ୍ଯନ୍ତି ଦେହିଵନ୍ମୂଢାଃ ଶରୀରାଭାସଦର୍ଶନାତ୍ ॥ 548॥

ଅହିର୍ନିର୍ଲ୍ଵଯନୀଂ ଵାଯଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ତୁ ତିଷ୍ଠତି । (ପାଠଭେଦଃ - ଅହିନି)

ଇତସ୍ତତଶ୍ଚାଲ୍ଯମାନୋ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରାଣଵାଯୁନା ॥ 549॥

ସ୍ତ୍ରୋତସା ନୀଯତେ ଦାରୁ ଯଥା ନିମ୍ନୋନ୍ନତସ୍ଥଲମ୍ ।

ଦୈଵେନ ନୀଯତେ ଦେହୋ ଯଥାକାଲୋପଭୁକ୍ତିଷୁ ॥ 550॥

ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମପରିକଲ୍ପିତଵାସନାଭିଃ

ସଂସାରିଵଚ୍ଚରତି ଭୁକ୍ତିଷୁ ମୁକ୍ତଦେହଃ ।

ସିଦ୍ଧଃ ସ୍ଵଯଂ ଵସତି ସାକ୍ଷିଵଦତ୍ର ତୂଷ୍ଣୀଂ

ଚକ୍ରସ୍ଯ ମୂଲମିଵ କଲ୍ପଵିକଲ୍ପଶୂନ୍ଯଃ ॥ 551॥

ନୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵିଷଯେଷୁ ନିଯୁଙ୍କ୍ତ ଏଷ

ନୈଵାପଯୁଙ୍କ୍ତ ଉପଦର୍ଶନଲକ୍ଷଣସ୍ଥଃ ।

ନୈଵ କ୍ରିଯାଫଲମପୀଷଦଵେକ୍ଷତେ ସ (ପାଠଭେଦଃ - ଅପୀଷଦପେକ୍ଷତେ ସଃ)

ସ୍ଵାନନ୍ଦସାନ୍ଦ୍ରରସପାନସୁମତ୍ତଚିତ୍ତଃ ॥ 552॥

ଲକ୍ଷ୍ଯାଲକ୍ଷ୍ଯଗତିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍କେଵଲାତ୍ମନା ।

ଶିଵ ଏଵ ସ୍ଵଯଂ ସାକ୍ଷାଦଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୁତ୍ତମଃ ॥ 553॥

ଜୀଵନ୍ନେଵ ସଦା ମୁକ୍ତଃ କୃତାର୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମଃ ।

ଉପାଧିନାଶାଦ୍ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସନ୍ ବ୍ରହ୍ମାପ୍ଯେତି ନିର୍ଦ୍ଵଯମ୍ ॥ 554॥

ଶୈଲୂଷୋ ଵେଷସଦ୍ଭାଵାଭାଵଯୋଶ୍ଚ ଯଥା ପୁମାନ୍ ।

ତଥୈଵ ବ୍ରହ୍ମଵିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠଃ ସଦା ବ୍ରହ୍ମୈଵ ନାପରଃ ॥ 555॥

ଯତ୍ର କ୍ଵାପି ଵିଶୀର୍ଣଂ ସତ୍ପର୍ଣମିଵ ତରୋର୍ଵପୁଃ ପତତାତ୍ । (ପାଠଭେଦଃ - ଵିଶୀର୍ଣଂ ପର୍ଣମିଵ)

ବ୍ରହ୍ମୀଭୂତସ୍ଯ ଯତେଃ ପ୍ରାଗେଵ ତଚ୍ଚିଦଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧମ୍ ॥ 556॥

ସଦାତ୍ମନି ବ୍ରହ୍ମଣି ତିଷ୍ଠତୋ ମୁନେଃ

ପୂର୍ଣାଽଦ୍ଵଯାନନ୍ଦମଯାତ୍ମନା ସଦା ।

ନ ଦେଶକାଲାଦ୍ଯୁଚିତପ୍ରତୀକ୍ଷା

ତ୍ଵଙ୍ମାଂସଵିଟ୍ପିଣ୍ଡଵିସର୍ଜନାଯ ॥ 557॥

ଦେହସ୍ଯ ମୋକ୍ଷୋ ନୋ ମୋକ୍ଷୋ ନ ଦଣ୍ଡସ୍ଯ କମଣ୍ଡଲୋଃ ।

ଅଵିଦ୍ଯାହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିମୋକ୍ଷୋ ମୋକ୍ଷୋ ଯତସ୍ତତଃ ॥ 558॥

କୁଲ୍ଯାଯାମଥ ନଦ୍ଯାଂ ଵା ଶିଵକ୍ଷେତ୍ରେଽପି ଚତ୍ଵରେ ।

ପର୍ଣଂ ପତତି ଚେତ୍ତେନ ତରୋଃ କିଂ ନୁ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ ॥ 559॥

ପତ୍ରସ୍ଯ ପୁଷ୍ପସ୍ଯ ଫଲସ୍ଯ ନାଶଵଦ୍-

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରାଣଧିଯାଂ ଵିନାଶଃ ।

ନୈଵାତ୍ମନଃ ସ୍ଵସ୍ଯ ସଦାତ୍ମକସ୍ଯା-

ନନ୍ଦାକୃତେର୍ଵୃକ୍ଷଵଦସ୍ତି ଚୈଷଃ ॥ 560॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଵଦାସ୍ତ ଏଷଃ)

ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଇତ୍ଯାତ୍ମଲକ୍ଷଣଂ ସତ୍ଯସୂଚକମ୍ ।

ଅନୂଦ୍ଯୌପାଧିକସ୍ଯୈଵ କଥଯନ୍ତି ଵିନାଶନମ୍ ॥ 561॥

ଅଵିନାଶୀ ଵା ଅରେଽଯମାତ୍ମେତି ଶ୍ରୁତିରାତ୍ମନଃ ।

ପ୍ରବ୍ରଵୀତ୍ଯଵିନାଶିତ୍ଵଂ ଵିନଶ୍ଯତ୍ସୁ ଵିକାରିଷୁ ॥ 562॥

ପାଷାଣଵୃକ୍ଷତୃଣଧାନ୍ଯକଡଙ୍କରାଦ୍ଯା (ପାଠଭେଦଃ - କଟାମ୍ବରାଦ୍ଯା)

ଦଗ୍ଧା ଭଵନ୍ତି ହି ମୃଦେଵ ଯଥା ତଥୈଵ ।

ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାସୁମନ ଆଦି ସମସ୍ତଦୃଶ୍ଯଂ

ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଦଗ୍ଧମୁପଯାତି ପରାତ୍ମଭାଵମ୍ ॥ 563॥

ଵିଲକ୍ଷଣଂ ଯଥା ଧ୍ଵାନ୍ତଂ ଲୀଯତେ ଭାନୁତେଜସି ।

ତଥୈଵ ସକଲଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ପ୍ରଵିଲୀଯତେ ॥ 564॥

ଘଟେ ନଷ୍ଟେ ଯଥା ଵ୍ଯୋମ ଵ୍ଯୋମୈଵ ଭଵତି ସ୍ଫୁଟମ୍ ।

ତଥୈଵୋପାଧିଵିଲଯେ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ସ୍ଵଯମ୍ ॥ 565॥

କ୍ଷୀରଂ କ୍ଷୀରେ ଯଥା କ୍ଷିପ୍ତଂ ତୈଲଂ ତୈଲେ ଜଲଂ ଜଲେ ।

ସଂଯୁକ୍ତମେକତାଂ ଯାତି ତଥାଽଽତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିନ୍ମୁନିଃ ॥ 566॥

ଏଵଂ ଵିଦେହକୈଵଲ୍ଯଂ ସନ୍ମାତ୍ରତ୍ଵମଖଣ୍ଡିତମ୍ ।

ବ୍ରହ୍ମଭାଵଂ ପ୍ରପଦ୍ଯୈଷ ଯତିର୍ନାଵର୍ତତେ ପୁନଃ ॥ 567॥

ସଦାତ୍ମୈକତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଦଗ୍ଧାଵିଦ୍ଯାଦିଵର୍ଷ୍ମଣଃ ।

ଅମୁଷ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଭୂତତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ କୁତ ଉଦ୍ଭଵଃ ॥ 568॥

ମାଯାକ୍ଲୃପ୍ତୌ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ ନ ସ୍ତଃ ସ୍ଵାତ୍ମନି ଵସ୍ତୁତଃ ।

ଯଥା ରଜ୍ଜୌ ନିଷ୍କ୍ରିଯାଯାଂ ସର୍ପାଭାସଵିନିର୍ଗମୌ ॥ 569॥

ଆଵୃତେଃ ସଦସତ୍ତ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯେ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଣେ ।

ନାଵୃତିର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ କାଚିଦନ୍ଯାଭାଵାଦନାଵୃତମ୍ ।

ଯଦ୍ଯସ୍ତ୍ଯଦ୍ଵୈତହାନିଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଦ୍ଵୈତଂ ନୋ ସହତେ ଶ୍ରୁତିଃ ॥ 570॥

ବନ୍ଧଞ୍ଚ ମୋକ୍ଷଞ୍ଚ ମୃଷୈଵ ମୂଢା

ବୁଦ୍ଧେର୍ଗୁଣଂ ଵସ୍ତୁନି କଲ୍ପଯନ୍ତି ।

ଦୃଗାଵୃତିଂ ମେଘକୃତାଂ ଯଥା ରଵୌ

ଯତୋଽଦ୍ଵଯାଽସଙ୍ଗଚିଦେତଦକ୍ଷରମ୍ ॥ 571॥ (ପାଠଭେଦଃ - ଚିଦେକମକ୍ଷରମ୍)

ଅସ୍ତୀତି ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଯଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚ ନାସ୍ତୀତି ଵସ୍ତୁନି ।

ବୁଦ୍ଧେରେଵ ଗୁଣାଵେତୌ ନ ତୁ ନିତ୍ଯସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନଃ ॥ 572॥

ଅତସ୍ତୌ ମାଯଯା କ୍ଲୃପ୍ତୌ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ ନ ଚାତ୍ମନି ।

ନିଷ୍କଲେ ନିଷ୍କ୍ରିଯେ ଶାନ୍ତେ ନିରଵଦ୍ଯେ ନିରଞ୍ଜନେ ।

ଅଦ୍ଵିତୀଯେ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଵ୍ଯୋମଵତ୍କଲ୍ପନା କୁତଃ ॥ 573॥

ନ ନିରୋଧୋ ନ ଚୋତ୍ପତ୍ତିର୍ନ ବଦ୍ଧୋ ନ ଚ ସାଧକଃ ।

ନ ମୁମୁକ୍ଷୁର୍ନ ଵୈ ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯେଷା ପରମାର୍ଥତା ॥ 574॥

ସକଲନିଗମଚୂଡାସ୍ଵାନ୍ତସିଦ୍ଧାନ୍ତରୂପଂ

ପରମିଦମତିଗୁହ୍ଯଂ ଦର୍ଶିତଂ ତେ ମଯାଦ୍ଯ ।

ଅପଗତକଲିଦୋଷଂ କାମନିର୍ମୁକ୍ତବୁଦ୍ଧିଂ (ପାଠଭେଦଃ - ବୁଦ୍ଧିଃ)

ସ୍ଵସୁତଵଦସକୃତ୍ତ୍ଵାଂ ଭାଵଯିତ୍ଵା ମୁମୁକ୍ଷୁମ୍ ॥ 575॥

ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁରୋର୍ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରଶ୍ରଯେଣ କୃତାନତିଃ ।

ସ ତେନ ସମନୁଜ୍ଞାତୋ ଯଯୌ ନିର୍ମୁକ୍ତବନ୍ଧନଃ ॥ 576॥

ଗୁରୁରେଵ ସଦାନନ୍ଦସିନ୍ଧୌ ନିର୍ମଗ୍ନମାନସଃ । (ପାଠଭେଦଃ - ଗୁରୁରେଷ)

ପାଵଯନ୍ଵସୁଧାଂ ସର୍ଵାଂ ଵିଚଚାର ନିରନ୍ତରଃ ॥ 577॥

ଇତ୍ଯାଚାର୍ଯସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯ ସଂଵାଦେନାତ୍ମଲକ୍ଷଣମ୍ ।

ନିରୂପିତଂ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ସୁଖବୋଧୋପପତ୍ତଯେ ॥ 578॥

ହିତମିଦମୁପଦେଶମାଦ୍ରିଯନ୍ତାଂ

ଵିହିତନିରସ୍ତସମସ୍ତଚିତ୍ତଦୋଷାଃ ।

ଭଵସୁଖଵିରତାଃ ପ୍ରଶାନ୍ତଚିତ୍ତାଃ (ପାଠଭେଦଃ - ସୁଖଵିମୁଖାଃ)

ଶ୍ରୁତିରସିକା ଯତଯୋ ମୁମୁକ୍ଷଵୋ ଯେ ॥ 579॥

ସଂସାରାଧ୍ଵନି ତାପଭାନୁକିରଣପ୍ରୋଦ୍ଭୂତଦାହଵ୍ଯଥା-

ଖିନ୍ନାନାଂ ଜଲକାଙ୍କ୍ଷଯା ମରୁଭୁଵି ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ପରିଭ୍ରାମ୍ଯତାମ୍ ।

ଅତ୍ଯାସନ୍ନସୁଧାମ୍ବୁଧିଂ ସୁଖକରଂ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଵଯଂ ଦର୍ଶଯ-

ତ୍ଯେଷା ଶଙ୍କରଭାରତୀ ଵିଜଯତେ ନିର୍ଵାଣସନ୍ଦାଯିନୀ ॥ 580॥

॥ ଇତି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯଵିରଚିତଂ ଵିଵେକଚୂଡାମଣିଃ ॥

॥ ଓଁ ତତ୍ସତ୍ ॥

Roman (IAST) Transliteration

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |

govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā

tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |

ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ

muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |

manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)

tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |

yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ

sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |

durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||

vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)

kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |

ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)

rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |

bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvān

sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |

santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ

tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |

yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |

yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |

vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |

bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |

na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |

upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||

samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |

adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |

mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |

yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |

ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |

śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |

so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)

dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |

svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |

ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |

bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |

cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)

sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)

tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |

svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |

prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |

tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |

marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |

svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |

uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |

upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |

brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |

ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)

prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||

svāminnamaste natalokabandho

kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |

māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā

ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ

dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |

bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ

śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)

śāntā mahānto nivasanti santo

vasantavallokahitaṃ carantaḥ |

tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-

nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-

śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |

sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-

prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)

ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |

santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho

dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ

kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |

jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho

saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ

saṃsāradāvānalatāpataptam |

nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā

dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe

mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |

praśāntacittāya śamānvitāya

tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ

saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |

yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ

tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |

tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |

tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ

mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |

yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya

mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||

ajñānayogātparamātmanastava

hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |

tayorvivekoditabodhavahniḥ

ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||

śiṣya uvāca |

kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |

yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ

kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |

ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā

tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||

śrīguruvāca |

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)

yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |

bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |

kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |

ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā

svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |

candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva

jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |

kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |

brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |

prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |

vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |

vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |

ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |

kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |

vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |

brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |

rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)

nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate

māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)

sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||

śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |

tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate

vairāgyamatyantamanityavastuṣu |

tataḥ śamaścāpi damastitikṣā

nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||

tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-

dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |

tato'vikalpaṃ parametya vidvān

ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |

taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||

majjāsthimedaḥpalaraktacarma-

tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |

pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ

aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ

mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |

nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ

sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā

sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |

mātrāstadīyā viṣayā bhavanti

śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā

rāgorupāśena sudurdamena |

āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ

svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca

pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |

kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-

bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |

viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |

sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||

āpātavairāgyavato mumukṣūn

bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |

āśāgraho majjayate'ntarāle

nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |

sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)

pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)

hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā

prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti

tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |

pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-

praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ

anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |

dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe

yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)

grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |

yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |

pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |

samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |

avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ

srakcandanastryādivicitrarūpām |

karoti jīvaḥ svayametadātmanā

tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |

viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ

sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |

varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ

pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi

ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |

vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)

karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)

nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ

ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |

manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ

buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |

svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |

svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)

vāgādi pañca śravaṇādi pañca

prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |

buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī

puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||

idaṃ śarīraṃ śa‍ṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ

liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |

savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ

svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā

svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |

svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat

kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate

yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)

dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī

na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ

yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ

na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |

vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ

sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |

bādhiryamūkatvamukhāstathaiva

śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-

tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)

prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)

prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |

ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |

sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |

sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |

svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |

tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ

anādyavidyā triguṇātmikā parā |

kāryānumeyā sudhiyaiva māyā

yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||

sannāpyasannāpyubhayātmikā no

bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |

sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)

mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā

sarpabhramo rajjuvivekato yathā |

rajastamaḥsattvamiti prasiddhā

guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā

yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |

rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ

duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)

ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |

dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-

ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)

eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya

śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā

saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ

vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)

prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)

vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |

bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān

hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||

abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)

sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |

saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ

vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||

ajñānamālasyajaḍatvanidrā-

pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |

etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit

nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi

tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |

yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san

prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ

tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |

śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca

daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ

svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |

tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā

yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||

avyaktametattriguṇairniruktaṃ

tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |

suṣuptiretasya vibhaktyavasthā

pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ

bījātmanāvasthitireva buddheḥ |

suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)

kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ

sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |

vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ

avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |

asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |

yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |

avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)

yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |

ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |

viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |

vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo

nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |

sadaikarūpaḥ pratibodhamātro

yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ

avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)

ākāśa uccai ravivatprakāśate

svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ

dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |

ayo'gnivattānanuvartamāno

na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||

na jāyate no mriyate na vardhate

na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |

vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-

nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ

sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |

vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-

svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-

nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |

janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ

pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ

prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |

yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā

puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā

vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |

tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ

tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā

sphurantamātmānamanantavaibhavam |

samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā

tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān

anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |

tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)

paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano

dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)

apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau

nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ

bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |

ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ

tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ

vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |

aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ

kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |

yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro

rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |

agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ

nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||

ajñānamūlo'yamanātmabandho

naisargiko'nādirananta īritaḥ |

janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-

pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||

nāstrairna śastrairanilena vahninā

chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |

vivekavijñānamahāsinā vinā

dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma

niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |

viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ

tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |

nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |

tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |

nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |

tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt

pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |

vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ

tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)

ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)

tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-

rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)

jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |

naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ

svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |

tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |

sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |

kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-

vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |

vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo

nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ

dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |

vivekavijñānavato mahātmano

brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |

sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe

kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ

vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |

tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-

pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||

chāyāśarīre pratibimbagātre

yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |

yathātmabuddhistava nāsti kāci-

jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ

janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |

yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt

tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ

prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||

yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ

pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)

gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |

yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ

svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt

kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |

sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-

statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)

pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ

pracīyamāno viṣayājyadhārayā |

jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ

manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyā manaso'tiriktā

mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |

tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ

vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā

bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |

tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ

tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||

suṣuptikāle manasi pralīne

naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |

ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ

saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)

manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ

badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |

vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād

enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ

bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |

bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ

mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||

vivekavairāgyaguṇātirekā-

cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukṣo-

stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |

caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān

sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |

śarīravarṇāśramajātibhedān

guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya

dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraṃ

manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)

adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |

rajastamodoṣavato'vivekino

janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |

yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |

viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ

nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho

rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||

manomayo nāpi bhavetparātmā

hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |

duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ

draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |

vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ

vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |

jñānakriyāvānahamityajasraṃ

dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo

jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |

karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)

puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-

nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |

asyaiva vijñānamayasya jāgrat-

svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-

guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |

vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ

prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |

ato bhavatyeṣa upādhirasya

yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)

kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ

tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |

sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ

svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||

upādhisambandhavaśātparātmā

hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)

ayovikārānavikārivahnivat

sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||

śiṣya uvāca |

bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |

tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |

na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||

śrīgururuvāca |

samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |

prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |

na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya

pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |

bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo

mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā

mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |

rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva

bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |

utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |

anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |

yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)

sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |

brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)

yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ

pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |

tato nirāsaḥ karaṇīya eva

sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |

vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |

dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā

syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |

puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ

sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |

svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||

naivāyamānandamayaḥ parātmā

sopādhikatvātprakṛtervikārāt |

kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā

vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)

tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)

yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |

avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |

sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||

śiṣya uvāca |

mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |

sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |

vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)

śrīgururuvāca |

satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |

ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |

tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |

kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |

ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate

pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)

nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)

nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||

ghaṭodake bimbitamarkabimba-

mālokya mūḍho ravimeva manyate |

tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ

bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ

vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)

taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)

svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)

visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |

draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ

sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ

antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |

vijñāya samyaṅnijarūpametat

pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||

viśoka ānandaghano vipaścit

svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |

nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ

vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |

yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |

vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |

nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |

na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |

tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ

kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |

na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ

kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ

ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |

ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-

nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)

tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)

astīti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī

śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |

tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ

nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'

nantattvahānirnigamāpramāṇatā |

asatyavāditvamapīśituḥ syā-

nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |

na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |

yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ

pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat

āropitasyāsti kimarthavattā'-

dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ

brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |

idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)

tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ

viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |

praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ

nirantarānandarasasvarūpam || 237||

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ

nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)

arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ

jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |

kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |

aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)

tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ

brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)

śrutyā tayostattvamasīti samyag

ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-

ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |

khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ

kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||

tayorvirodho'yamupādhikalpito

na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |

īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ

jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)

etāvupādhī parajīvayostayoḥ

samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |

rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-

stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ

niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |

śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)

ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ

rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)

itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya

jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau

tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |

nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā

kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)

sa devadatto'yamitīha caikatā

viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |

yathā tathā tattvamasītivākye

viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ

akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |

evaṃ mahāvākyaśatena kathyate

brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||

asthūlamityetadasannirasya

siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |

ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ

jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |

brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā

viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)

tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |

yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā

mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |

yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ

svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||

jātinītikulagotradūragaṃ

nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |

deśakālaviṣayātivarti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ

gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |

śuddhacidghanamanādi vastu yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-

bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ

svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |

niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-

vyādhināśanavihīnamavyayam |

viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ

nistaraṅgajalarāśiniścalam |

nityamuktamavibhaktamūrti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||

ekameva sadanekakāraṇaṃ

kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)

kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ

yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |

nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||

yadvibhāti sadanekadhā bhramā-

nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |

hemavatsvayamavikriyaṃ sadā

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ

pratyagekarasamātmalakṣaṇam |

satyacitsukhamanantamavyayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||

uktamarthamimamātmani svayaṃ

bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)

saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat

tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)

vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |

tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)

vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ

brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |

tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ

punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā

kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |

pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-

nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |

adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |

so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |

śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |

dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271

saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-

rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)

vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ

yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||

jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)

durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |

saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-

gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||

antaḥśritānantadurantavāsanā-

dhūlīviliptā paramātmavāsanā |

prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā

pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |

nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ

tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)

niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ

ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)

vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |

tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |

dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |

vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |

kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)

tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |

brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |

sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |

tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |

kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |

tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |

vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |

brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |

niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |

tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ

cidadvayānandamarūpamakriyam |

tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)

śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva

naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |

jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ

kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||

ahampadārthastvahamādisākṣī

nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |

brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ

tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā

nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)

manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ

punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe

piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |

kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ

jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||

tyajābhimānaṃ kulagotranāma-

rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |

liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-

styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |

teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)

yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |

tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |

candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||

yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)

buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)

tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe

brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā

saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)

vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)

nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |

kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |

pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)

ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)

vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |

yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā

pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||

sadaikarūpasya cidātmano vibho-

rānandamūrteranavadyakīrteḥ |

naivānyathā kvāpyavikāriṇaste

vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ

bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |

vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ

bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ

santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |

tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā

pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ

vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |

sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti

nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ

kvacinna deyo viṣayānucintayā |

sa eva sañjīvanaheturasya

prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||

dehātmanā saṃsthita eva kāmī

vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |

ato'rthasandhānaparatvameva

bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |

kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |

vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |

vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |

trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)

sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |

vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati

hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)

atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ

vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ

na dṛśyate satyudite dineśe |

tathā'dvayānandarasānubhūtau

naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)

sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |

samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā

kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |

pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |

tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |

vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |

āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad

bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |

pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ

sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |

samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ

vivekino brahmavidaḥ samādhau |

samāhitaḥ siddhimupaiti samyak

samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |

patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |

apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |

jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |

yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||

yadā kadā vāpi vipaścideṣa

brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |

paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva

yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)

śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe

dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |

upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ

niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||

satyābhisandhānarato vimukto

mahattvamātmīyamupaiti nityam |

mithyābhisandhānaratastu naśyed

dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya

svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet

sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā

harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)

durvāsanāmeva tatastato'dhikām |

jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ

svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā

manaḥprasāde paramātmadarśanam |

tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo

bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī

śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |

jānanhi kuryādasato'valambaṃ

svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ

muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |

suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ

svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu

jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)

tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ

pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ

sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |

dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau

sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato

bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |

sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ

tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)

samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ

kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)

ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ

tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |

vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ

niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |

dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge

naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |

niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo

vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo

vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |

chinatti māyākṛtamohabandhaṃ

yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)

parāvaraikatvavivekavahniḥ

dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |

kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ

advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |

mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |

tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||

ayo'gniyogādiva satsamanvayān

mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |

tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)

dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā

dehāvasānā viṣayāśca sarve |

kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)

masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo

buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |

ahampadapratyayalakṣitārthaḥ

pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya

niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |

jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ

tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |

samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt

prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |

pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ

kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |

tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān

brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ

śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |

ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ

nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||

upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)

copādhyapohe svayameva kevalaḥ |

tasmādupādhervilayāya vidvān

vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |

kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako

dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)

tathaiva yogī paramātmatattvaṃ

dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ

na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |

samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā

jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ

tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |

tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ

dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ

pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |

tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)

svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||

samādhinā'nena samastavāsanā-

granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |

antarbahiḥ sarvata eva sarvadā

svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |

nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nānyathā calatayā manogateḥ

pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san

nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |

vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā

kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)

nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ

saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |

tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ

tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha

buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |

taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe

vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |

yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |

sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)

virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat

pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |

vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ

tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ

samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ

muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ

taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |

etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ

sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)

styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |

dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani

tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ

svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |

brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ

brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |

cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī

vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe

lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-

makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |

ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |

udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe

niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |

śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan

pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)

dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ

svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |

vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ

pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ

gaganamupādhiśatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ

paramahamādivimuktamekameva || 385||

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)

tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)

rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |

svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca

svayaṃ purastāt svayameva paścāt |

svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)

tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||

taraṅgaphenabhramabudbudādi

sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |

cideva dehādyahamantametat

sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ

sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |

pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ

vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |

bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)

niḥsīmaniḥspandananirvikāram |

antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ

svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ

brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)

brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ

brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)

jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ

prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |

nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ

svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ

parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)

yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam

tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |

svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau

parātmani brahmaṇi nirvikalpe |

na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ

prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)

asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)

advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)

suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe

na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |

iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |

paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |

ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ

nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |

niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ

samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |

nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)

stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |

śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe

vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |

vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)

yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-

sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |

bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-

mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |

śarīramārācchavavannirastaṃ

punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)

tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |

atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)

smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||

samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-

nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ

prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |

na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-

''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |

kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |

bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |

svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |

nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |

yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |

paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ

pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |

tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau

nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)

ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |

anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)

vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |

ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |

līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-

ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |

svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-

rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |

brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |

nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |

susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |

prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |

bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |

yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)

vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |

ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |

audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)

guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |

sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |

ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |

antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |

audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |

bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |

yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |

sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||

na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |

prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |

samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā

nadīpravāhā iva vārirāśau |

linanti sanmātratayā na vikriyāṃ

utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |

asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |

na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |

tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |

bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |

phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |

sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |

suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |

na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |

tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |

adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |

na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ

samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |

brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ

teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||

upādhitādātmyavihīnakevala-

brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |

prārabdhasadbhāvakathā na yuktā

svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe

dehopayoginyapi ca prapañce |

karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ

kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||

na tasya mithyārthasamarthanecchā

na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |

tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe

na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ

sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |

smṛtiryathā svapnavilokitārthe

tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |

nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)

tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |

dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |

adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)

ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |

tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |

na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |

yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||

nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)

śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |

vijñāya tattvaṃ parametadante

prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ

svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)

vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ

muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||

samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)

paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |

niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-

cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)

svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-

tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |

śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ

cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |

svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |

prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |

saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)

vedāntasiddhāntaniruktireṣā

brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |

akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo

brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)

iti guruvacanācchrutipramāṇāt

paramavagamya satattvamātmayuktyā |

praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā

kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)

kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)

utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ

brahmātmanorekatayā'dhigatyā |

idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne

kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)

vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate

svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |

ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano

yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |

adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |

akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||

na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |

svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||

namo namaste gurave mahātmane

vimuktasaṅgāya saduttamāya |

nityādvayānandarasasvarūpiṇe

bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-

pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |

prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-

nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |

nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |

praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)

akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |

śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |

nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |

bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |

nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ

purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |

akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī

nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito

jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |

bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ

yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |

utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-

dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |

kāle yathā kalpakavatsarāya-

ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet

kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati

nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ

marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||

ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)

ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |

ahāryavannityaviniścalo'haṃ

ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |

ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||

upādhirāyāti sa eva gacchati

sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |

sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)

kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ

sadaikarūpasya niraṃśakasya |

ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)

vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||

puṇyāni pāpāni nirindriyasya

niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |

kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ

brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |

na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |

avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |

dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo

vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)

rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ

tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ

bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |

draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ

so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||

calatyupādhau pratibimbalaulya-

maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |

svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ

kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |

nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-

jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |

buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ

svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |

kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)

avyaktādisthūlaparyantametat

viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |

vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ

sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |

nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ

pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |

satyajñānānantamānandarūpaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||

niṣkriyo'smyavikāro'smi

niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |

kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā

bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |

prāptā mayā śrīgurave mahātmane

namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane

bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)

ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā

prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)

yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ

samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |

pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)

punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)

paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |

rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)

tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||

kastāṃ parānandarasānubhūti-

mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya

candre mahāhlādini dīpyamāne)

citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||

asatpadārthānubhavena kiñcin

na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |

tadadvayānandarasānubhūtyā

tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)

svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe

vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |

tadadvayānandamayātmanā sadā

śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ

buddherasatkalpavikalpahetoḥ |

brahmātmano brahmavido mahātmano

yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |

vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |

yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||

na deśakālāsanadigyamādi-

lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha

saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)

svavedane kā niyamādyavasthā || 529||

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)

vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |

na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |

anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |

yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ

ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |

yameva vijñāya vimuktabandho

jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate

na sajjate nāpi virajyate ca |

svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ

nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)

tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu

svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |

vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī

sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||

vimānamālambya śarīrametad

bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |

parecchayā bālavadātmavettā

yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||

digambaro vāpi ca sāmbaro vā

tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |

unmattavadvāpi ca bālavadvā

piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)

svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ

kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |

kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ

caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |

nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |

śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |

priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |

vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ

kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |

grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |

paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)

itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |

daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ

saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |

siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ

cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa

naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |

naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)

svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |

śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |

upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |

tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)

brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ

pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |

na deśakālādyucitapratīkṣā

tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |

avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |

parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-

dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |

naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-

nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)

prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |

anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |

prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)

dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |

dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ

jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |

tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |

tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |

saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |

brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |

amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |

yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |

nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |

yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā

buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |

dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau

yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |

buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |

niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |

advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |

na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ

paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |

apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)

svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |

sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)

pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |

nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadeśamādriyantāṃ

vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |

bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)

śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-

khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |

atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-

tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||

|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||

|| oṃ tatsat ||