|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
śaṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase || 1||
vidura uvāca |
sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |
ubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate || 2||
ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho |
iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi || 3||
yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate |
tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate || 4||
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā || 5||
keśinyuvāca |
kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana |
atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati || 6||
virocana uvāca |
prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ |
asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ || 7||
keśinyuvāca |
ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana |
sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau || 8||
virocana uvāca |
tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |
sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṅgatau || 9||
vidura uvāca |
anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde'haṃ tavāsanam |
ekatvamupasampanno na tvāseyaṃ tvayā saha || 10||
virocana uvāca |
anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyatha vā bṛsīm |
sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam || 11||
sudhanvovāca |
pitāpi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ |
bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃ cana budhyase || 12||
virocana uvāca |
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ |
sudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 13||
sudhanvovāca |
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana |
prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 14||
virocana uvāca |
āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhi cit || 15||
sudhanvovāca |
pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
putrasyāpi sa hetorhi prahrādo nānṛtaṃ vadet || 16||
prahlāda uvāca |
imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha |
āśīviṣāviva kruddhāvekamārgamihāgatau || 17||
kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha |
virocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā || 18||
virocana uvāca |
na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe |
prahrāda tattvāmṛpcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadīḥ || 19||
prahlāda uvāca |
udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvane |
brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarī kṛtā || 20||
sudhanvovāca |
udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama |
prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ || 21||
prahlāda uvāca |
purto vānyo bhavānbrahmansākṣye caiva bhavetsthitaḥ |
tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvibho vadet || 22||
atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vānṛtam |
etatsudhanvanpṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset || 23||
sudhanvovāca |
yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣa parājitaḥ |
yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset || 24||
nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥ |
amitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā sma tāṃ vaset || 25||
pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte || 26||
hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārtho'nṛtaṃ vadan |
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ || 27||
prahlāda uvāca |
mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana |
mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ || 28||
virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastava |
sudhanvanpunaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam || 29||
sudhanvovāca |
yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ |
punardadāmi te tasmātputraṃ prahrāda durlabham || 30||
eṣa prahrāda putraste mayā datto virocanaḥ |
pādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ sannidhau mama || 31||
vidura uvāca |
tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi |
mā gamaḥ sa sutāmātyo'tyayaṃ putrānanubhraman || 32||
na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat |
yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam || 33||
yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |
tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ || 34||
na chandāṃsi vṛjināttārayanti
āyāvinaṃ māyayā vartamānam |
nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś
chandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle || 35||
mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ
bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam |
rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ
varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭhaḥ || 36||
sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ
śalāka dhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca |
ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca
naitānsākhyeṣvadhikurvīta sapta || 37||
mānāgnihotramuta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ |
etāni catvāryabhayaṅkarāṇi
bhayaṃ prayacchantyayathā kṛtāni || 38||
agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |
parva kāraśca sūcī ca mitra dhrukpāradārikaḥ || 39||
bhrūṇahā guru talpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ |
atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko veda nindakaḥ || 40||
sruva pragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścārthavānapi |
rakṣetyuktaśca yo hiṃsyātsarve brahmaṇhaṇaiḥ samāḥ || 41||
tṛṇoklayā jñāyate jātarūpaṃ
yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ |
śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ
kṛcchrāsvāpatsu suhṛdaścārayaś ca || 42||
jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā
mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā |
krodhaḥ śriyaṃ śīlamanārya sevā
hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ || 43||
śrīrmaṅgalātprabhavati prāgalbhyātsampravardhate |
dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati || 44||
aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahu bhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca || 45||
etānguṇāṃstāta mahānubhāvān
eko guṇaḥ saṃśrayate prasahya |
rājā yadā satkurute manuṣyaṃ
sarvānguṇāneṣa guṇo'tibhāti || 46||
aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke
svargasya lokasya nidarśanāni |
catvāryeṣāmanvavetāni sadbhiś
catvāryeṣāmanvavayanti santaḥ || 47||
yajño dānamadhyayanaṃ tapaś ca
catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ |
damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ
catvāryetānyanvavayanti santaḥ || 48||
na sā sabhā yatra na santi vṛddhā
na te vṛddhā ye na vadanti dharmam |
nāsau harmo yatana satyamasti
na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham || 49||
satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam |
śauryaṃ ca cirabhāṣyaṃ ca daśaḥ saṃsargayonayaḥ || 50||
pāpaṃ kurvanpāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalam |
puṇyaṃ kurvanpuṇyakīrtiḥ puṇyamevāśnute phalam || 51||
pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |
naṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ || 52||
puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |
vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ || 53||
asūyako danda śūko niṣṭhuro vairakṛnnaraḥ |
sa kṛcchraṃ mahadāpnoto nacirātpāpamācaran || 54||
anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaransadā |
akṛcchrātsukhamāpnoti sarvatra ca virājate || 55||
prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ |
prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum || 56||
divasenaiva tatkuryādyena rātau sukhaṃ vaset |
aṣṭa māsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset || 57||
pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhasukhaṃ vaset |
yāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset || 58||
jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryaṃ ca gatayauvanām |
śūraṃ vigatasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam || 59||
dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate |
asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate || 60||
gururātmavatāṃ śāstā śāsā rājā durātmanām |
atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ || 61||
ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahāmanām |
prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca || 62||
dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī |
kṣatriyaḥ svargabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm || 63||
suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ |
śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum || 64||
buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |
tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca || 65||
duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā |
karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi || 66||
sarvairguṇairupetāśca pāṇḍavā bharatarṣabha |
pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat || 67||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35||