Kathopanishad - Adhyaya 2, Valli 3

ॐ

କଠୋପନିଷଦ୍ - ଅଧ୍ଯାଯ 2, ଵଲ୍ଲୀ 3

Oriya

ଅଧ୍ଯାଯ 2

ଵଲ୍ଲୀ 3

ଊର୍ଧ୍ଵମୂଲୋ-ଽଵାକ୍‍ଶାଖ ଏଷୋ-ଽଶ୍ଵତ୍ଥ-ସ୍ସନାତନଃ।

ତଦେଵ ଶୁକ୍ର-ନ୍ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ତଦେଵାମୃତମୁଚ୍ଯତେ।

ତସ୍ମିଂଲ୍ଲୋଁକା-ଶ୍ଶ୍ରିତା-ସ୍ସର୍ଵେ ତଦୁ ନାତ୍ଯେତି କଶ୍ଚନ। ଏତଦ୍ଵୈ ତତ୍‌ ॥1॥

ଯଦିଦ-ଙ୍କି-ଞ୍ଚ ଜଗତ୍ସର୍ଵ-ମ୍ପ୍ରାଣ ଏଜତି ନିସ୍ସୃତମ୍‌।

ମହଦ୍ ଭଯଂ-ଵଁଜ୍ରମୁଦ୍ଯତଂ-ଯଁ ଏତଦ୍ଵିଦୁରମୃତାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ॥2॥

ଭଯାଦସ୍ଯାଗ୍ନିସ୍ତପତି ଭଯାତ୍ତପତି ସୂର୍ଯଃ।

ଭଯାଦିନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଵାଯୁଶ୍ଚ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧାଵତି ପଞ୍ଚମଃ ॥3॥

ଇହ ଚେଦଶକଦ୍‌ବୋଦ୍ଧୁ-ମ୍ପ୍ରାକ୍ ଶରୀରସ୍ଯ ଵିସ୍ରସଃ।

ତତ-ସ୍ସର୍ଗେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଶରୀରତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ ॥4॥

ଯଥା-ଽଽଦର୍ଶେ ତଥା-ଽଽତ୍ମନି ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ତଥା ପିତୃଲୋକେ।

ଯଥା-ଽପ୍ସୁ ପରୀଵ ଦଦୃଶେ ତଥା ଗନ୍ଧର୍ଵଲୋକେ ଛାଯାତପଯୋରିଵ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ॥5॥

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣା-ମ୍ପୃଥଗ୍ଭାଵମୁଦଯାସ୍ତମଯୌ ଚ ଯତ୍‌।

ପୃଥଗୁତ୍ପଦ୍ଯମାନାନା-ମ୍ମତ୍ଵା ଧୀରୋ ନ ଶୋଚତି ॥6॥

ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପର-ମ୍ମନୋ ମନସ-ସ୍ସତ୍ତ୍ଵମୁତ୍ତମମ୍‌।

ସତ୍ତ୍ଵାଦଧି ମହାନାତ୍ମା ମହତୋ-ଽଵ୍ଯକ୍ତମୁତ୍ତମମ୍‌ ॥7॥

ଅଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ତୁ ପରଃ ପୁରୁଷୋ ଵ୍ଯାପକୋ-ଽଲିଙ୍ଗ ଏଵ ଚ।

ଯ-ଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁରମୃତତ୍ଵ-ଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି ॥8॥

ନ ସନ୍ଦୃଶେ ତିଷ୍ଠତି ରୂପମସ୍ଯ ନ ଚକ୍ଷୁଷା ପଶ୍ଯତି କଶ୍ଚନୈନମ୍‌।

ହୃଦା ମନୀଷା ମନସା-ଽଭିକ୍ଲୃପ୍ତୋ ଯ ଏତଦ୍ଵିଦୁରମୃତାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ॥9॥

ଯଦା ପଞ୍ଚାଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଜ୍ଞାନାନି ମନସା ସହ।

ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ନ ଵିଚେଷ୍ଟତେ ତାମାହୁଃ ପରମା-ଙ୍ଗତିମ୍‌ ॥10॥

ତାଂ-ଯୋଁଗମିତି ମନ୍ଯନ୍ତେ ସ୍ଥିରାମିନ୍ଦ୍ରିଯଧାରଣାମ୍‌।

ଅପ୍ରମତ୍ତସ୍ତଦା ଭଵତି ଯୋଗୋ ହି ପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯୌ ॥11॥

ନୈଵ ଵାଚା ନ ମନସା ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଶକ୍ଯୋ ନ ଚକ୍ଷୁଷା।

ଅସ୍ତୀତି ବ୍ରୁଵତୋ-ଽନ୍ଯତ୍ର କଥ-ନ୍ତଦୁପଲଭ୍ଯତେ ॥12॥

ଅସ୍ତୀତ୍ଯେଵୋପଲବ୍ଧଵ୍ଯସ୍ତତ୍ତ୍ଵଭାଵେନ ଚୋଭଯୋଃ।

ଅସ୍ତୀତ୍ଯେଵୋପଲବ୍ଧସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵଭାଵଃ ପ୍ରସୀଦତି ॥13॥

ଯଦା ସର୍ଵେ ପ୍ରମୁଚ୍ଯନ୍ତେ କାମା ଯେ-ଽସ୍ଯ ହୃଦି ଶ୍ରିତାଃ।

ଅଥ ମର୍ତ୍ଯୋ-ଽମୃତୋ ଭଵତ୍ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ସମଶ୍ନୁତେ ॥14॥

ଯଥା ସର୍ଵେ ପ୍ରଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ହୃଦଯସ୍ଯେହ ଗ୍ରନ୍ଥଯଃ।

ଅଥ ମର୍ତ୍ଯୋ-ଽମୃତୋ ଭଵତ୍ଯେତାଵଦ୍ଧ୍ଯନୁଶାସନମ୍‌ ॥15॥

ଶତ-ଞ୍ଚୈକା ଚ ହୃଦଯସ୍ଯ ନାଡ୍ଯସ୍ତାସା-ମ୍ମୂର୍ଧାନମଭିନିସ୍ସୃତୈକା।

ତଯୋର୍ଧ୍ଵମାଯନ୍ନମୃତତ୍ଵମେତି ଵିଶ୍ଵଙ୍ଙନ୍ଯା ଉତ୍କ୍ରମଣେ ଭଵନ୍ତି ॥16॥

ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଃ ପୁରୁଷୋ-ଽନ୍ତରାତ୍ମା ସଦା ଜନାନାଂ ହୃଦଯେ ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟଃ।

ତଂ ସ୍ଵାଚ୍ଛରୀରାତ୍ପ୍ରଵୃହେନ୍ମୁଞ୍ଜାଦିଵେଷୀକା-ନ୍ଧୈର୍ଯେଣ।

ତଂ-ଵିଁଦ୍ଯାଚ୍ଛୁକ୍ରମମୃତ-ନ୍ତଂ-ଵିଁଦ୍ଯାଚ୍ଛୁକ୍ରମମୃତମିତି ॥17॥

ମୃତ୍ଯୁପ୍ରୋକ୍ତା-ନ୍ନଚିକେତୋ-ଽଥ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଵିଦ୍ଯାମେତାଂ-ଯୋଁଗଵିଧି-ଞ୍ଚ କୃତ୍ସ୍ନମ୍‌।

ବ୍ରହ୍ମପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିରଜୋ-ଽଭୂଦ୍ଵିମୃତ୍ଯୁ ରନ୍ଯୋ-ଽପ୍ଯେଵଂ-ଯୋଁ ଵିଦଧ୍ଯାତ୍ମମେଵ ॥18॥

Roman (IAST) Transliteration

adhyāya 2

vallī 3

ūrdhvamūlo-'vāk‍śākha eṣo-'śvattha-ssanātanaḥ|

tadeva śukra-ntad brahma tadevāmṛtamucyate|

tasmiṃllo~kā-śśritā-ssarve tadu nātyeti kaścana| etadvai tat‌ ||1||

yadida-ṅki-ñca jagatsarva-mprāṇa ejati nissṛtam‌|

mahad bhayaṃ-va~jramudyataṃ-ya~ etadviduramṛtāste bhavanti ||2||

bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ|

bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ ||3||

iha cedaśakad‌boddhu-mprāk śarīrasya visrasaḥ|

tata-ssargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate ||4||

yathā-''darśe tathā-''tmani yathā svapne tathā pitṛloke|

yathā-'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke ||5||

indriyāṇā-mpṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat‌|

pṛthagutpadyamānānā-mmatvā dhīro na śocati ||6||

indriyebhyaḥ para-mmano manasa-ssattvamuttamam‌|

sattvādadhi mahānātmā mahato-'vyaktamuttamam‌ ||7||

avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako-'liṅga eva ca|

ya-ñjñātvā mucyate janturamṛtatva-ñca gacchati ||8||

na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam‌|

hṛdā manīṣā manasā-'bhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti ||9||

yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha|

buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramā-ṅgatim‌ ||10||

tāṃ-yo~gamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām‌|

apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau ||11||

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā|

astīti bruvato-'nyatra katha-ntadupalabhyate ||12||

astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ|

astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati ||13||

yadā sarve pramucyante kāmā ye-'sya hṛdi śritāḥ|

atha martyo-'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||14||

yathā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ|

atha martyo-'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam‌ ||15||

śata-ñcaikā ca hṛdayasya nāḍyastāsā-mmūrdhānamabhinissṛtaikā|

tayordhvamāyannamṛtatvameti viśvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti ||16||

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo-'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ|

taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkā-ndhairyeṇa|

taṃ-vi~dyācchukramamṛta-ntaṃ-vi~dyācchukramamṛtamiti ||17||

mṛtyuproktā-nnaciketo-'tha labdhvā vidyāmetāṃ-yo~gavidhi-ñca kṛtsnam‌|

brahmaprāpto virajo-'bhūdvimṛtyu ranyo-'pyevaṃ-yo~ vidadhyātmameva ||18||