📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
ଚାଣକ୍ଯ ନୀତି - ପ୍ରଥମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
Chanakya Niti - Prathamo'dhyayah
Chanakya Oriya
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଵିଷ୍ଣୁଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତିଂ ପ୍ରଭୁମ୍ ।
ନାନାଶାସ୍ତ୍ରୋଦ୍ଧୃତଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରାଜନୀତିସମୁଚ୍ଚଯମ୍ ॥ 01 ॥
ଅଧୀତ୍ଯେଦଂ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ନରୋ ଜାନାତି ସତ୍ତମଃ ।
ଧର୍ମୋପଦେଶଵିଖ୍ଯାତଂ କାର୍ଯାକାର୍ଯଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ ॥ 02 ॥
ତଦହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା ।
ଯେନ ଵିଜ୍ଞାତମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵଜ୍ଞାତ୍ଵଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ 03 ॥
ମୂର୍ଖଶିଷ୍ଯୋପଦେଶେନ ଦୁଷ୍ଟସ୍ତ୍ରୀଭରଣେନ ଚ ।
ଦୁଃଖିତୈଃ ସମ୍ପ୍ରଯୋଗେଣ ପଣ୍ଡିତୋଽପ୍ଯଵସୀଦତି ॥ 04 ॥
ଦୁଷ୍ଟା ଭାର୍ଯା ଶଠଂ ମିତ୍ରଂ ଭୃତ୍ଯଶ୍ଚୋତ୍ତରଦାଯକଃ ।
ସସର୍ପେ ଚ ଗୃହେ ଵାସୋ ମୃତ୍ଯୁରେଵ ନ ସଂଶଯଃ ॥ 05 ॥
ଆପଦର୍ଥେ ଧନଂ ରକ୍ଷେଦ୍ଦାରାନ୍ ରକ୍ଷେଦ୍ଧନୈରପି ।
ଆତ୍ମାନଂ ସତତଂ ରକ୍ଷେଦ୍ଦାରୈରପି ଧନୈରପି ॥ 06 ॥
ଆପଦର୍ଥେ ଧନଂ ରକ୍ଷେଚ୍ଛ୍ରୀମତାଂ କୁତ ଆପଦଃ ।
କଦାଚିଚ୍ଚଲତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସଞ୍ଚିତୋଽପି ଵିନଶ୍ଯତି ॥ 07 ॥
ଯସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ନ ସମ୍ମାନୋ ନ ଵୃତ୍ତିର୍ନ ଚ ବାନ୍ଧଵାଃ ।
ନ ଚ ଵିଦ୍ଯାଗମୋଽପ୍ଯସ୍ତି ଵାସଂ ତତ୍ର ନ କାରଯେତ୍ ॥ 08 ॥
ଧନିକଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋ ରାଜା ନଦୀ ଵୈଦ୍ଯସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ ।
ପଞ୍ଚ ଯତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ନ ତତ୍ର ଦିଵସଂ ଵସେତ୍ ॥ 09 ॥
ଲୋକଯାତ୍ରା ଭଯଂ ଲଜ୍ଜା ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯଂ ତ୍ଯାଗଶୀଲତା ।
ପଞ୍ଚ ଯତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ନ କୁର୍ଯାତ୍ତତ୍ର ସଂସ୍ଥିତିମ୍ ॥ 10 ॥
ଜାନୀଯାତ୍ପ୍ରେଷଣେ ଭୃତ୍ଯାନ୍ବାନ୍ଧଵାନ୍ ଵ୍ଯସନାଗମେ ।
ମିତ୍ରଂ ଚାପତ୍ତିକାଲେଷୁ ଭାର୍ଯାଂ ଚ ଵିଭଵକ୍ଷଯେ ॥ 11 ॥
ଆତୁରେ ଵ୍ଯସନେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଶତ୍ରୁସଙ୍କଟେ ।
ରାଜଦ୍ଵାରେ ଶ୍ମଶାନେ ଚ ଯସ୍ତିଷ୍ଠତି ସ ବାନ୍ଧଵଃ ॥ 12 ॥
ଯୋ ଧ୍ରୁଵାଣି ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅଧ୍ରୁଵଂ ପରିଷେଵତେ ।
ଧ୍ରୁଵାଣି ତସ୍ଯ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଚାଧ୍ରୁଵଂ ନଷ୍ଟମେଵ ହି ॥ 13 ॥
ଵରଯେତ୍କୁଲଜାଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵିରୂପାମପି କନ୍ଯକାମ୍ ।
ରୂପଶୀଲାଂ ନ ନୀଚସ୍ଯ ଵିଵାହଃ ସଦୃଶେ କୁଲେ ॥ 14 ॥
ନଦୀନାଂ ଶସ୍ତ୍ରପାଣୀନାନ୍ନଖୀନାଂ ଶ‍ଋଙ୍ଗିଣାଂ ତଥା ।
ଵିଶ୍ଵାସୋ ନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ରାଜକୁଲେଷୁ ଚ ॥ 15 ॥
ଵିଷାଦପ୍ଯମୃତଂ ଗ୍ରାହ୍ଯମମେଧ୍ଯାଦପି କାଞ୍ଚନମ୍ ।
ଅମିତ୍ରାଦପି ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ବାଲାଦପି ସୁଭାଷିତମ୍ ॥ 16 ॥
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଦ୍ଵିଗୁଣ ଆହାରୋ ଲଜ୍ଜା ଚାପି ଚତୁର୍ଗୁଣା ।
ସାହସଂ ଷଡ୍ଗୁଣଂ ଚୈଵ କାମଶ୍ଚାଷ୍ଟଗୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ 17 ॥
Roman (IAST) Transliteration
praṇamya śirasā viṣṇuṃ trailokyādhipatiṃ prabhum |
nānāśāstroddhṛtaṃ vakṣye rājanītisamuccayam || 01 ||
adhītyedaṃ yathāśāstraṃ naro jānāti sattamaḥ |
dharmopadeśavikhyātaṃ kāryākāryaṃ śubhāśubham || 02 ||
tadahaṃ sampravakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā |
yena vijñātamātreṇa sarvajñātvaṃ prapadyate || 03 ||
mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭastrībharaṇena ca |
duḥkhitaiḥ samprayogeṇa paṇḍito'pyavasīdati || 04 ||
duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaścottaradāyakaḥ |
sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyureva na saṃśayaḥ || 05 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārān rakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 06 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣecchrīmatāṃ kuta āpadaḥ |
kadāciccalate lakṣmīḥ sañcito'pi vinaśyati || 07 ||
yasmindeśe na sammāno na vṛttirna ca bāndhavāḥ |
na ca vidyāgamo'pyasti vāsaṃ tatra na kārayet || 08 ||
dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ |
pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaset || 09 ||
lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ tyāgaśīlatā |
pañca yatra na vidyante na kuryāttatra saṃsthitim || 10 ||
jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavān vyasanāgame |
mitraṃ cāpattikāleṣu bhāryāṃ ca vibhavakṣaye || 11 ||
āture vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṅkaṭe |
rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhavaḥ || 12 ||
yo dhruvāṇi parityajya adhruvaṃ pariṣevate |
dhruvāṇi tasya naśyanti cādhruvaṃ naṣṭameva hi || 13 ||
varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām |
rūpaśīlāṃ na nīcasya vivāhaḥ sadṛśe kule || 14 ||
nadīnāṃ śastrapāṇīnānnakhīnāṃ śa‍ṛṅgiṇāṃ tathā |
viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca || 15 ||
viṣādapyamṛtaṃ grāhyamamedhyādapi kāñcanam |
amitrādapi sadvṛttaṃ bālādapi subhāṣitam || 16 ||
strīṇāṃ dviguṇa āhāro lajjā cāpi caturguṇā |
sāhasaṃ ṣaḍguṇaṃ caiva kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ || 17 ||