6.92 Yuddhakanda - Dvinavatitama Sargah

ॐ

6.92 युद्धकाण्ड - द्विनवतितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ द्विनवतितमस्सर्गः ।

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः ।

बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ॥ 1 ॥

ततःसजाम्बवन्तञ्चहनूमन्तञ्चवीर्यवान् ।

सन्निपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ॥ 2 ॥

आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।

विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तञ्चलक्ष्मणः ॥ 3 ॥

ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च ।

तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ॥ 4 ॥

निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने ।

आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ॥ 5 ॥

रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना ।

न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ॥ 6 ॥

श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् ।

प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यञ्चेदमुवाच ह ॥ 7 ॥

साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरङ्कृतम् ।

रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ॥ 8 ॥

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणङ्कीर्तिवर्धनम् ।

लज्जमानम्बलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ॥ 9 ॥

उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।

भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धम्पुनःपुनरुदैक्षत ॥ 10 ॥

शल्यसम्पीडितंशस्तन्निःश्वसन्तन्तुंलक्ष्मणम् ।

रामस्तुदुःखसन्तप्तन्तन्तुनिःश्वासपीडितम् ॥ 11 ॥

मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।

उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ॥ 12 ॥

कृतम्परमकल्याणङ्कर्मदुष्करकर्मणा ।

अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणन्निहतंयुधि ॥ 13 ॥

अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।

रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ॥ 14 ॥

छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।

विभीषणहनूमद्भ्याङ्कृतङ्कर्ममहद्रणे ॥ 15 ॥

अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः ।

विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ॥ 16 ॥

बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रन्निपातितम् ।

तम्पुत्रवधसन्तप्तन्निर्यान्तंराक्षसाधिपम् ॥ 17 ॥

बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।

त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ॥ 18 ॥

न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।

सतम्भ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ॥ 19 ॥

रामःसुषेणम्मुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।

सशल्योऽयम्महाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ॥ 20 ॥

यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।

विशल्यःक्रियताङ्क्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ॥ 21 ॥

ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणान्द्रुमयोधिनाम् ।

येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ॥ 22 ॥

तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ॥ 23 ॥

लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।

स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ॥ 24 ॥

तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।

विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ॥ 25 ॥

सर्ववानरमुख्यानाञ्चिकित्सामकरोत्तदा ।

ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथः ॥ 26 ॥

सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।

तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् ।

आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितम्मुदाससैन्यास्सुचिरञ्जहर्षिरे ॥ 27 ॥

अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्यसुदुष्करन्दाशरथिर्महात्मा ।

बभूवहृष्टोवानरेन्द्रोनिशम्यतंशक्रजितन्निपातितम् ॥ 28 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha dvinavatitamassargaḥ |

rudhiraklinnagātrastulakṣmaṇaḥśubhalakṣaṇaḥ |

babhūvahṛṣṭastaṃhatvāśakrajetāramāhave || 1 ||

tataḥsajāmbavantañcahanūmantañcavīryavān |

sannipatyamahātejāstāṃścasarvānvanaukasaḥ || 2 ||

ājagāmatataḥśīghraṃyatrasugrīvarāghavau |

vibhīṣaṇamavaṣṭabhyahanūmantañcalakṣmaṇaḥ || 3 ||

tatorāmamabhikramyasaumitrirabhivādya ca |

tasthaubhrātṛsamīpasthaḥśakrasyendrānujoyathā || 4 ||

niṣṭanannivacāgatyarāghavāyamahātmane |

ācacakṣetadāvīroghoramindrajitovadham || 5 ||

rāvaṇestuśiraśchinnaṃlakṣmaṇenamahātmanā |

nyavedayatarāmāyatadāhṛṣṭovibhīṣaṇaḥ || 6 ||

śrutvaivatumahāvīryolakṣaṇanendrajidvadham |

praharṣamatulaṃlebhevākyañcedamuvāca ha || 7 ||

sādhulakṣmaṇatuṣṭo'smikarmacāsukaraṅkṛtam |

rāvaṇerhivināśenajitamutyapadhāraya || 8 ||

sa taṃśirasyupāghrāyalakṣmaṇaṅkīrtivardhanam |

lajjamānambalātsnehādaṅgamāropyavīryavān || 9 ||

upaveśyatamutsaṅgepariṣvajyāvapīḍitam |

bhrātaraṃlakṣmaṇaṃsnigdhampunaḥpunarudaikṣata || 10 ||

śalyasampīḍitaṃśastanniḥśvasantantuṃlakṣmaṇam |

rāmastuduḥkhasantaptantantuniḥśvāsapīḍitam || 11 ||

mūrdhnicainamupāghrāyabhūyaḥsaṃspṛśya ca tvaran |

uvācalakṣmaṇaṃvākyamāśvāsyapuruṣarṣabhaḥ || 12 ||

kṛtamparamakalyāṇaṅkarmaduṣkarakarmaṇā |

adyamanyehateputrerāvaṇannihataṃyudhi || 13 ||

adyāhaṃvijayīśatrauhatetasmin durātmani |

rāvaṇasyanṛśaṃsasyadiṣṭyāvīratvayāraṇe || 14 ||

chinnohidakṣiṇobāhuḥ sa hitasyavyapāśrayaḥ |

vibhīṣaṇahanūmadbhyāṅkṛtaṅkarmamahadraṇe || 15 ||

ahorātraistribhirvīraḥkathañcitavandipātitaḥ |

viramitraḥkṛto'smyadyaniryāsyatihirāvaṇaḥ || 16 ||

balavyūhenamahatāśrutvāputtrannipātitam |

tamputravadhasantaptanniryāntaṃrākṣasādhipam || 17 ||

balenāvṛtyamahatānihaniṣyāmidurjayam |

tvayālakṣmaṇanāthenasītā ca pṛthivī ca me || 18 ||

na duṣprāpāhatetasmin śakrajetaricāhave |

satambhrātaramāśvāsyapariṣvajya ca rāghavaḥ || 19 ||

rāmaḥsuṣeṇammuditassamābhāṣyedamabravīt |

saśalyo'yammahāprājñassaumitrirmitravatsalaḥ || 20 ||

yathābhavatisusvasthastathātvaṃsamupācara |

viśalyaḥkriyatāṅkṣipraṃsaumitrissavibhīṣaṇaḥ || 21 ||

ṛkṣvānarasainyānāṃśūrāṇāndrumayodhinām |

yecāpyanye'trayudhyantisaśalyāvraṇinastathā || 22 ||

te'pisarveprayatnenakriyantāṃsukhinastathā |

evamuktasturāmeṇamahātmāhariyūthapaḥ || 23 ||

lakṣmaṇāyadaraunastassuṣeṇaḥparamauṣadham |

sa tasyagandhamāghrāyaviśalyassamapadyata || 24 ||

tadānirvedanaścaivasaṃrūḍhavraṇaeva ca |

vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃrāghavājnāyā || 25 ||

sarvavānaramukhyānāñcikitsāmakarottadā |

tataḥprakṛtimāpannohṛtaśalyogatavyathaḥ || 26 ||

saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ |

tadaivarāmaḥplavagādhipastathāvibhīṣaṇaścarkṣapatiścajāmbavān |

āvekṣyasaumitrimarogamuthatitammudāsasainyāssucirañjaharṣire || 27 ||

apūjayatkarma sa lakṣmaṇasyasuduṣkarandāśarathirmahātmā |

babhūvahṛṣṭovānarendroniśamyataṃśakrajitannipātitam || 28 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||