5.51 Sundarakanda - Ekapanchasha Sargah

ॐ

5.51 सुन्दरकाण्ड - एकपञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ एकपञ्चाशस्सर्गः ।

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः ।

वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ॥ 1 ॥

अहं सुग्रीवसन्देशादिह प्राप्तस्तवालयम् ।

राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥ 2 ॥

भ्रातुश्शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।

धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥ 3 ॥

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।

पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥ 4 ॥

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः ।

पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ 5 ॥

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ।

रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमास्थितः ॥ 6 ॥

तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता ।

वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥ 7 ॥

स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।

ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण समागतः ॥ 8 ॥

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।

सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥ 9 ॥

ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् ।

सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥ 10 ॥

त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः ।

रामेण निहतस्सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः ॥ 11 ॥

स सीतामार्गणे व्यग्रस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।

हरीन् सम्प्रेषयामास दिशस्सर्वा हरीश्वरः ॥ 12 ॥

तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च ।

दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे ॥ 13 ॥

वैनतेयसमाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः ।

असङ्गगतयशशीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥ 14 ॥

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसस्सुतः ।

सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ॥ 15 ॥

समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः ।

भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा ॥ 16 ॥

तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः ।

परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ॥ 17 ॥

न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।

मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ 18 ॥

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् ।

शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥ 19 ॥

न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन ।

राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ 20 ॥

तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च ।

मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥ 21 ॥

दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् ।

उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥ 22 ॥

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा ।

गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ॥ 23 ॥

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि ।

विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ॥ 24 ॥

तपस्सन्तापलब्धस्ते योऽयं धर्मपरिग्रहः ।

न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥ 25 ॥

अवध्यतां तपोभिर्यां भवान् समनुपश्यति ।

आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥ 26 ॥

सुग्रीवो न हि देवोऽयं नासुरो न च राक्षसः ।

न दानवो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥ 27 ॥

तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि ।

न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ॥ 28 ॥

तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ।

प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः ।

फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥ 29 ॥

जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा ॥ 30 ॥

रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः ।

कामं खल्वहमप्येकस्सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ 31 ॥

लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः ।

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसन्निधौ ॥ 32 ॥

उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ।

अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः ॥ 33 ॥

न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ।

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे ॥ 34 ॥

कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ।

तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा ॥ 35 ॥

स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम् ।

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् ॥ 36 ॥

दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ।

स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रात्रून् सुतान् हितान् ॥ 37 ॥

भोगान्दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय ।

सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम ॥ 38 ॥

रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः ।

सर्वान् लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान् ॥ 39 ॥

पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः ।

देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च ॥ 40 ॥

विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।

सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः ॥ 41 ॥

सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः ।

यो रामं प्रतियुध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम् ॥ 42 ॥

सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमुत्तमम् ।

रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम् ॥ 43 ॥

देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।

रामस्य लोकत्रयनायकस्य स्थातुं न शक्तास्समरेषु सर्वे ॥ 44 ॥

ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा रुद्रस्त्रिणेत्रस्त्रिपुरान्तको वा ।

इन्द्रो महेन्द्रस्सुरनायको वा त्रातुं न शक्ता युधि रामवध्यम् ॥ 45 ॥

स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः ।

दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत्तस्य वधं महाकपेः ॥ 46 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha ekapañcāśassargaḥ |

taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavānharisattamaḥ |

vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam || 1 ||

ahaṃ sugrīvasandeśādiha prāptastavālayam |

rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt || 2 ||

bhrātuśśṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |

dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam || 3 ||

rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān |

piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ || 4 ||

jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ |

piturnideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 5 ||

lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā |

rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāsthitaḥ || 6 ||

tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā |

vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ || 7 ||

sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ |

ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa samāgataḥ || 8 ||

tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam |

sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam || 9 ||

tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam |

sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ || 10 ||

tvayā vijñātapūrvaśca vālī vānarapuṅgavaḥ |

rāmeṇa nihatassaṅkhye śareṇaikena vānaraḥ || 11 ||

sa sītāmārgaṇe vyagrassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ |

harīn sampreṣayāmāsa diśassarvā harīśvaraḥ || 12 ||

tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca |

dikṣu sarvāsu mārgante hyadhaścopari cāmbare || 13 ||

vainateyasamāḥ kecitkecittatrānilopamāḥ |

asaṅgagatayaśaśīghrā harivīrā mahābalāḥ || 14 ||

ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasassutaḥ |

sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam || 15 ||

samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ |

bhramatā ca mayā dṛṣṭā gṛhe te janakātmajā || 16 ||

tadbhavān dṛṣṭadharmārthastapaḥkṛtaparigrahaḥ |

paradārān mahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi || 17 ||

na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu |

mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 18 ||

kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām |

śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi || 19 ||

na cāpi triṣu lokeṣu rājanvidyeta kaścana |

rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt || 20 ||

tat trikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca |

manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām || 21 ||

dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham |

uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ || 22 ||

lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā |

gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm || 23 ||

neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi |

viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā || 24 ||

tapassantāpalabdhaste yo'yaṃ dharmaparigrahaḥ |

na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ || 25 ||

avadhyatāṃ tapobhiryāṃ bhavān samanupaśyati |

ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān || 26 ||

sugrīvo na hi devo'yaṃ nāsuro na ca rākṣasaḥ |

na dānavo na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ || 27 ||

tasmātprāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājankariṣyasi |

na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam || 28 ||

tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ |

prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ |

phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase || 29 ||

janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā || 30 ||

rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitamātmanaḥ |

kāmaṃ khalvahamapyekassavājirathakuñjarām || 31 ||

laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu na niścayaḥ |

rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasannidhau || 32 ||

utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā |

apakurvan hi rāmasya sākṣādapi purandaraḥ || 33 ||

na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ |

yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe || 34 ||

kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm |

tadalaṃ kālapāśena sītāvigraharūpiṇā || 35 ||

svayaṃ skandhāvasaktena kṣemamātmani cintyatām |

sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām || 36 ||

dahyamānāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām |

svāni mitrāṇi mantrīṃśca jñātīn bhrātrūn sutān hitān || 37 ||

bhogāndārāṃśca laṅkāṃ ca mā vināśamupānaya |

satyaṃ rākṣasarājendra śṛṇuṣva vacanaṃ mama || 38 ||

rāmadāsasya dūtasya vānarasya viśeṣataḥ |

sarvān lokān susaṃhṛtya sabhūtān sacarācarān || 39 ||

punareva tathā sraṣṭuṃ śakto rāmo mahāyaśāḥ |

devāsuranarendreṣu yakṣarakṣogaṇeṣu ca || 40 ||

vidyādhareṣu sarveṣu gandharveṣūrageṣu ca |

siddheṣu kinnarendreṣu patatriṣu ca sarvataḥ || 41 ||

sarvabhūteṣu sarvatra sarvakāleṣu nāsti saḥ |

yo rāmaṃ pratiyudhyeta viṣṇutulyaparākramam || 42 ||

sarvalokeśvarasyaivaṃ kṛtvā vipriyamuttamam |

rāmasya rājasiṃhasya durlabhaṃ tava jīvitam || 43 ||

devāśca daityāśca niśācarendra gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |

rāmasya lokatrayanāyakasya sthātuṃ na śaktāssamareṣu sarve || 44 ||

brahmā svayambhūścaturānano vā rudrastriṇetrastripurāntako vā |

indro mahendrassuranāyako vā trātuṃ na śaktā yudhi rāmavadhyam || 45 ||

sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ kaperniśamyāpratimo'priyaṃ vacaḥ |

daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśattasya vadhaṃ mahākapeḥ || 46 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekapañcāśassargaḥ ||