5.46 Sundarakanda - Shatchatvarimsha Sargah

ॐ

5.46 सुन्दरकाण्ड - षट्चत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ षट्चत्वारिंशस्सर्गः ।

हतान्मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना ।

रावणस्संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ 1 ॥

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।

प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान् ॥ 2 ॥

सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् ।

हनुमद्ग्रहणव्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि ॥ 3 ॥

यात सेनाग्रगास्सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।

सवाजिरथमातङ्गास्स कपिश्शास्यतामिति ॥ 4 ॥

यत्नैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् ।

कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधिनम् ॥ 5 ॥

न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् ।

सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् ॥ 6 ॥

भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ।

सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः ॥ 7 ॥

युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ।

तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः ॥ 8 ॥

तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ।

नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः ॥ 9 ॥

दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः ।

वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ॥ 10 ॥

नीलस्सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ।

नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ॥ 11 ॥

न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम् ।

महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ॥ 12 ॥

प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ।

कामं लोकास्त्रयस्सेन्द्रास्ससुरासुरमानवाः ॥ 13 ॥

भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ।

तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ॥ 14 ॥

आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ।

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ॥ 15 ॥

समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ।

रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः ॥ 16 ॥

शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैस्सर्वैश्चोपचिता बलैः ।

ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ॥ 17 ॥

रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ।

तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम् ॥ 18 ॥

महामतिं महावेगं महाकायं महाबलम् ।

तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ॥ 19 ॥

तै स्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ।

तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाश्शिताः पीतमुखाश्शराः ॥ 20 ॥

शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ।

स तैः पञ्चभिराविद्धश्शरैश्शिरसि वानरः ॥ 21 ॥

उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ।

ततस्तु दुर्धरो वीरस्सरथस्सज्यकार्मुकः ॥ 22 ॥

किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः ।

स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ॥ 23 ॥

वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ।

अर्ध्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ॥ 24 ॥

चकार कदनं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ।

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ॥ 25 ॥

निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ।

ततस्स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् ॥ 26 ॥

विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ।

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ॥ 27 ॥

सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेतुररिन्दमौ ।

स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे ॥ 28 ॥

मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ।

तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः ॥ 29 ॥

निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ।

स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः ॥ 30 ॥

तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ।

ततस्तांस्त्रीन्हतान्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ॥ 31 ॥

अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ।

भासकर्णश्च सङ्कृद्धश्शूलमादाय वीर्यवान् ॥ 32 ॥

एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम् ।

पट्टिसेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्ययोधयत् ॥ 33 ॥

भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ।

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ॥ 34 ॥

अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ।

समुत्पाट्य गिरेश्शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ॥ 35 ॥

जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ।

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ॥ 36 ॥

बलं तदवशेषं च नाशयामास वानरः ।

अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथैरथान् ॥ 37 ॥

स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ।

हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः ॥ 38 ॥

हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ।

ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान् ।

समीक्ष्य वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ 39 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ |

hatānmantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |

rāvaṇassaṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 1 ||

sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |

praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 2 ||

sandideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |

hanumadgrahaṇavyagrānvāyuvegasamānyudhi || 3 ||

yāta senāgragāssarve mahābalaparigrahāḥ |

savājirathamātaṅgāssa kapiśśāsyatāmiti || 4 ||

yatnaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |

karma cāpi samādheyaṃ deśakālāvirodhinam || 5 ||

na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |

sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham || 6 ||

bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt |

sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ || 7 ||

yuṣmābhissahitaissarvairmayā saha vinirjitāḥ |

tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiñcideva naḥ || 8 ||

tadeva nātra sandehaḥ prasahya parigṛhyatām |

nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ || 9 ||

dṛṣṭā hi harayaḥ pūrvaṃ mayā vipulavikramāḥ |

vālī ca sahasugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ || 10 ||

nīlassenāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ |

naivaṃ teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ || 11 ||

na matirna balotsāhau na rūpaparikalpanam |

mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam || 12 ||

prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ |

kāmaṃ lokāstrayassendrāssasurāsuramānavāḥ || 13 ||

bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire |

tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe || 14 ||

ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā |

te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ || 15 ||

samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ |

rathairmattaiśca mātaṅgairvājibhiśca mahājavaiḥ || 16 ||

śastraiśca vividhaistīkṣṇaissarvaiścopacitā balaiḥ |

tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim || 17 ||

raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam |

toraṇasthaṃ mahotsāhaṃ mahāsattvaṃ mahābalam || 18 ||

mahāmatiṃ mahāvegaṃ mahākāyaṃ mahābalam |

taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ || 19 ||

tai staiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ |

tasya pañcāyasāstīkṣṇāśśitāḥ pītamukhāśśarāḥ || 20 ||

śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ |

sa taiḥ pañcabhirāviddhaśśaraiśśirasi vānaraḥ || 21 ||

utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan |

tatastu durdharo vīrassarathassajyakārmukaḥ || 22 ||

kiran śaraśataistīkṣṇairabhipede mahābalaḥ |

sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam || 23 ||

vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ |

ardhyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ || 24 ||

cakāra kadanaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān |

sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ || 25 ||

nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva |

tatassa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram || 26 ||

vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ |

taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi || 27 ||

sañjātaroṣau durdharṣāvutpeturarindamau |

sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare || 28 ||

mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ |

tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ || 29 ||

nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ |

sa sālavṛkṣamāsādya tamutpāṭya ca vānaraḥ || 30 ||

tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ |

tatastāṃstrīnhatānjñātvā vānareṇa tarasvinā || 31 ||

abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim |

bhāsakarṇaśca saṅkṛddhaśśūlamādāya vīryavān || 32 ||

ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitam |

paṭṭisena śitāgreṇa praghasaḥ pratyayodhayat || 33 ||

bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam |

sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ || 34 ||

abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ |

samutpāṭya gireśśṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam || 35 ||

jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ |

tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu || 36 ||

balaṃ tadavaśeṣaṃ ca nāśayāmāsa vānaraḥ |

aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathairathān || 37 ||

sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān |

hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ || 38 ||

hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ |

tataḥ kapistāndhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrānsabalānsavāhanān |

samīkṣya vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 39 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣaṭcatvāriṃśassargaḥ ||