5.39 Sundarakanda - Ekonachatvarimsha Sargah

ॐ

5.39 सुन्दरकाण्ड - एकोनचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ एकोनचत्वारिंशस्सर्गः ।

मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तमथाब्रवीत् ।

अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद्रामस्य तत्त्वतः ॥ 1 ॥

मणिं तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति ।

वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च ॥ 2 ॥

स भूयस्त्वं समुत्साहे चोदितो हरिसत्तम ।

अस्मिन्कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ॥ 3 ॥

त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम ।

हनुमन्यत्नमास्थाय दुःखक्षयकरो भव ॥ 4 ॥

तस्य चिन्तयतो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत् ।

स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर्भीमविक्रमः ॥ 5 ॥

शिरसा वन्ध्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे ।

ज्ञात्वा सम्प्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम् ॥ 6 ॥

बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत् ।

कुशलं हनुमन्ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ ॥ 7 ॥

सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान् सर्वांश्च वानरान् ।

ब्रूयास्त्वं वानरश्रेष्ठ कुशलं धर्मसंहितम् ॥ 8 ॥

यथा स च महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।

अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि ॥ 9 ॥

जीवन्तीं मां यथा रामः सम्भावयति कीर्तिमान् ।

तत्तथा हनुमन्वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि ॥ 10 ॥

नित्यमुत्साहयुक्ताश्च वाचश्रुत्वा त्वयेरिताः ।

वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये ॥ 11 ॥

मत्सन्देशयुता वाचस्त्वत्तश्श्रुत्वा च राघवः ।

पराक्रमविधिं वीरो विधिवत्संविधास्यति ॥ 12 ॥

सीताया वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः ।

शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ 13 ॥

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हार्यृक्षप्रवरैर्वृतः ।

यस्ते युधि विजित्यारीन्शोकं व्यपनयिष्यति ॥ 14 ॥

न हि पश्यामि मर्त्येषु नासुरेषु सुरेषु वा ।

यस्तस्य क्षिपतो बाणान्स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः ॥ 15 ॥

अप्यर्कमपि पर्जन्यमपि वैवस्वतं यमम् ।

स हि सोढुं रणे शक्तस्तव हेतोर्विशेषतः ॥ 16 ॥

स हि सागरपर्यन्तां महीं शासितुमीहति ।

त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि ॥ 17 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक्सत्यं सुभाषितम् ।

जानकी बहुमेनेऽथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 18 ॥

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।

भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत् ॥ 19 ॥

यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिन्दम ।

कस्मिंश्चित्संवृते देशे विश्रान्तःश्वो गमिष्यसि ॥ 20 ॥

मम चेदल्पभाग्याया सान्निध्यात्तव वानर ।

अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत् ॥ 21 ॥

गते हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु ।

प्राणानामपि सन्देहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ 22 ॥

तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् ।

दुःखाद्धुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर ॥ 23 ॥

अयं च वीर सन्देहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः ।

सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वरः ॥ 24 ॥

कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् ।

तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ 25 ॥

त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यास्य लङ्घने ।

शक्तिस्स्याद्वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ 26 ॥

तदस्मिन्कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे ।

किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः ॥ 27 ॥

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।

पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः ॥ 28 ॥

बलैस्समग्रैर्यदि मां रावणं जित्य संयुगे ।

विजयी स्वपुरं यायात्तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ 29 ॥

शरैस्तु सङ्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।

मां नयेद्यदि काकुत्स्थः तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ 30 ॥

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।

भवेदाहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ 31 ॥

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।

निशम्य हनुमान्शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ 32 ॥

देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः ।

सुग्रीवस्सत्त्वसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ 33 ॥

स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः ।

क्षिप्रमेष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः ॥ 34 ॥

तस्य विक्रमसम्पन्नास्सत्त्ववन्तो महाबलाः ।

मनस्सङ्कल्पसम्पाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥ 35 ॥

येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक्सज्जते गतिः ।

न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः ॥ 36 ॥

असकृत्तैर्महोत्साहैस्ससागरधराधरा ।

प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः ॥ 37 ॥

मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः ।

मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसन्निधौ ॥ 38 ॥

अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः ।

न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ 39 ॥

तदलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते ।

एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः ॥ 40 ॥

मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।

त्वत्सकाशं महासत्त्वौ नृसिंहावागमिष्यतः ॥ 41 ॥

ततो वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ ।

आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः ॥ 42 ॥

सगणं रावणं हत्त्वा राघवो रघुनन्दनः ।

त्वामादाय वरारोहे स्वपुरीं प्रतियास्यति ॥ 43 ॥

तदाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी ।

नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वलन्तमिवानलम् ॥ 44 ॥

निहते राक्षसेन्द्रेऽस्मिन्सपुत्रामात्यबान्धवे ।

त्वं समेष्वसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ 45 ॥

क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि ।

रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसेऽचिरात् ॥ 46 ॥

एवमाश्वास्य वैदेहीं हनुमान्मारुतात्मजः ।

गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत् ॥ 47 ॥

तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ।

लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपागतम् ॥ 48 ॥

नखदंष्ट्रायुधान्वीरान्सिम्हशार्दूलविक्रमान् ।

वानरान्वारणेन्द्राभान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि सङ्गतान् ॥ 49 ॥

शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु ।

नर्दतां कपिमुख्यानामार्ये यूधान्यनेकशः ॥ 50 ॥

स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा ।

न शर्म लभते रामस्सिंहार्धित इव द्विपः ॥ 51 ॥

मा रुदो देवि शोकेन माभूत्ते मनसोऽप्रियम् ।

शचीव पत्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती ह्यसि ॥ 52 ॥

रामाद्विशिष्टः कोऽन्योऽस्ति कश्चित्सौमित्रिणा समः ।

अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ ॥ 53 ॥

नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे रक्षोगणैरध्युषितेऽतिरौद्रे ।

न ते चिरादामगमनं प्रियस्य क्षमस्व मत्सङ्गमकालमात्रम् ॥ 54 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha ekonacatvāriṃśassargaḥ |

maṇiṃ dattvā tataḥ sītā hanūmantamathābravīt |

abhijñānamabhijñātametadrāmasya tattvataḥ || 1 ||

maṇiṃ tu dṛṣṭvā rāmo vai trayāṇāṃ saṃsmariṣyati |

vīro jananyā mama ca rājño daśarathasya ca || 2 ||

sa bhūyastvaṃ samutsāhe codito harisattama |

asminkāryasamārambhe pracintaya yaduttaram || 3 ||

tvamasminkāryaniryoge pramāṇaṃ harisattama |

hanumanyatnamāsthāya duḥkhakṣayakaro bhava || 4 ||

tasya cintayato yatno duḥkhakṣayakaro bhavet |

sa tatheti pratijñāya mārutirbhīmavikramaḥ || 5 ||

śirasā vandhya vaidehīṃ gamanāyopacakrame |

jñātvā samprasthitaṃ devī vānaraṃ mārutātmajam || 6 ||

bāṣpagadgadayā vācā maithilī vākyamabravīt |

kuśalaṃ hanumanbrūyāḥ sahitau rāmalakṣmaṇau || 7 ||

sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ vṛddhān sarvāṃśca vānarān |

brūyāstvaṃ vānaraśreṣṭha kuśalaṃ dharmasaṃhitam || 8 ||

yathā sa ca mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ |

asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhāttvaṃ samādhātumarhasi || 9 ||

jīvantīṃ māṃ yathā rāmaḥ sambhāvayati kīrtimān |

tattathā hanumanvācyaṃ vācā dharmamavāpnuhi || 10 ||

nityamutsāhayuktāśca vācaśrutvā tvayeritāḥ |

vardhiṣyate dāśaratheḥ pauruṣaṃ madavāptaye || 11 ||

matsandeśayutā vācastvattaśśrutvā ca rāghavaḥ |

parākramavidhiṃ vīro vidhivatsaṃvidhāsyati || 12 ||

sītāyā vacanaṃ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ |

śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 13 ||

kṣiprameṣyati kākutstho hāryṛkṣapravarairvṛtaḥ |

yaste yudhi vijityārīnśokaṃ vyapanayiṣyati || 14 ||

na hi paśyāmi martyeṣu nāsureṣu sureṣu vā |

yastasya kṣipato bāṇānsthātumutsahate'grataḥ || 15 ||

apyarkamapi parjanyamapi vaivasvataṃ yamam |

sa hi soḍhuṃ raṇe śaktastava hetorviśeṣataḥ || 16 ||

sa hi sāgaraparyantāṃ mahīṃ śāsitumīhati |

tvannimitto hi rāmasya jayo janakanandini || 17 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā samyaksatyaṃ subhāṣitam |

jānakī bahumene'tha vacanaṃ cedamabravīt || 18 ||

tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ |

bhartṛsnehānvitaṃ vākyaṃ sauhārdādanumānayat || 19 ||

yadi vā manyase vīra vasaikāhamarindama |

kasmiṃścitsaṃvṛte deśe viśrāntaḥśvo gamiṣyasi || 20 ||

mama cedalpabhāgyāyā sānnidhyāttava vānara |

asya śokasya mahato muhūrtaṃ mokṣaṇaṃ bhavet || 21 ||

gate hi hariśārdūla punarāgamanāya tu |

prāṇānāmapi sandeho mama syānnātra saṃśayaḥ || 22 ||

tavādarśanajaḥ śoko bhūyo māṃ paritāpayet |

duḥkhāddhuḥkhaparāmṛṣṭāṃ dīpayanniva vānara || 23 ||

ayaṃ ca vīra sandehastiṣṭhatīva mamāgrataḥ |

sumahāṃstvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu harīśvaraḥ || 24 ||

kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim |

tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau || 25 ||

trayāṇāmeva bhūtānāṃ sāgarasyāsya laṅghane |

śaktissyādvainateyasya tava vā mārutasya vā || 26 ||

tadasminkāryaniryoge vīraivaṃ duratikrame |

kiṃ paśyasi samādhānaṃ tvaṃ hi kāryavidāṃ varaḥ || 27 ||

kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane |

paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste phalodayaḥ || 28 ||

balaissamagrairyadi māṃ rāvaṇaṃ jitya saṃyuge |

vijayī svapuraṃ yāyāttattasya sadṛśaṃ bhavet || 29 ||

śaraistu saṅkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |

māṃ nayedyadi kākutsthaḥ tattasya sadṛśaṃ bhavet || 30 ||

tadyathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ |

bhavedāhavaśūrasya tathā tvamupapādaya || 31 ||

tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam |

niśamya hanumānśeṣaṃ vākyamuttaramabravīt || 32 ||

devi haryṛkṣasainyānāmīśvaraḥ plavatāṃ varaḥ |

sugrīvassattvasampannastavārthe kṛtaniścayaḥ || 33 ||

sa vānarasahasrāṇāṃ koṭībhirabhisaṃvṛtaḥ |

kṣiprameṣyati vaidehi rākṣasānāṃ nibarhaṇaḥ || 34 ||

tasya vikramasampannāssattvavanto mahābalāḥ |

manassaṅkalpasampātā nideśe harayaḥ sthitāḥ || 35 ||

yeṣāṃ nopari nādhastānna tiryaksajjate gatiḥ |

na ca karmasu sīdanti mahatsvamitatejasaḥ || 36 ||

asakṛttairmahotsāhaissasāgaradharādharā |

pradakṣiṇīkṛtā bhūmirvāyumārgānusāribhiḥ || 37 ||

madviśiṣṭāśca tulyāśca santi tatra vanaukasaḥ |

mattaḥ pratyavaraḥ kaścinnāsti sugrīvasannidhau || 38 ||

ahaṃ tāvadiha prāptaḥ kiṃ punaste mahābalāḥ |

na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ || 39 ||

tadalaṃ paritāpena devi śoko vyapaitu te |

ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ || 40 ||

mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāvivoditau |

tvatsakāśaṃ mahāsattvau nṛsiṃhāvāgamiṣyataḥ || 41 ||

tato vīrau naravarau sahitau rāmalakṣmaṇau |

āgamya nagarīṃ laṅkāṃ sāyakairvidhamiṣyataḥ || 42 ||

sagaṇaṃ rāvaṇaṃ hattvā rāghavo raghunandanaḥ |

tvāmādāya varārohe svapurīṃ pratiyāsyati || 43 ||

tadāśvasihi bhadraṃ te bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī |

nacirāddrakṣyase rāmaṃ prajvalantamivānalam || 44 ||

nihate rākṣasendre'sminsaputrāmātyabāndhave |

tvaṃ sameṣvasi rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī || 45 ||

kṣipraṃ tvaṃ devi śokasya pāraṃ yāsyasi maithili |

rāvaṇaṃ caiva rāmeṇa nihataṃ drakṣyase'cirāt || 46 ||

evamāśvāsya vaidehīṃ hanumānmārutātmajaḥ |

gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīṃ punarabravīt || 47 ||

tamarighnaṃ kṛtātmānaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam |

lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkādvāramupāgatam || 48 ||

nakhadaṃṣṭrāyudhānvīrānsimhaśārdūlavikramān |

vānarānvāraṇendrābhānkṣipraṃ drakṣyasi saṅgatān || 49 ||

śailāmbudanikāśānāṃ laṅkāmalayasānuṣu |

nardatāṃ kapimukhyānāmārye yūdhānyanekaśaḥ || 50 ||

sa tu marmaṇi ghoreṇa tāḍito manmatheṣuṇā |

na śarma labhate rāmassiṃhārdhita iva dvipaḥ || 51 ||

mā rudo devi śokena mābhūtte manaso'priyam |

śacīva patyā śakreṇa bhartrā nāthavatī hyasi || 52 ||

rāmādviśiṣṭaḥ ko'nyo'sti kaścitsaumitriṇā samaḥ |

agnimārutakalpau tau bhrātarau tava saṃśrayau || 53 ||

nāsmiṃściraṃ vatsyasi devi deśe rakṣogaṇairadhyuṣite'tiraudre |

na te cirādāmagamanaṃ priyasya kṣamasva matsaṅgamakālamātram || 54 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekonacatvāriṃśassargaḥ ||