5.16 Sundarakanda - Shodasha Sargah

ॐ

5.16 सुन्दरकाण्ड - षोडश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ षोडशस्सर्गः ।

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुङ्गवः ।

गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ 1 ॥

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।

सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान्विललाप ह ॥ 2 ॥

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया ।

यदि सीताऽऽपि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ 3 ॥

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।

नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ 4 ॥

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् ।

राघवोऽऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ 5 ॥

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् ।

जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 6 ॥

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः ।

रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ 7 ॥

विराधश्च हतः सङ्ख्ये राक्षसो भीमविक्रमः ।

वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ 8 ॥

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।

निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ 9 ॥

खरश्च निहतसङ्ख्ये त्रिशिराश्च निपातितः ।

दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ 10 ॥

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।

अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोकसत्कृतम् ॥ 11 ॥

सागरश्च मया क्रान्तश्श्रीमान्नदनदीपतिः ।

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयमवेक्षिता ॥ 12 ॥

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् ।

अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ 13 ॥

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा ।

त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम् ॥ 14 ॥

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः ।

सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ 15 ॥

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते ।

पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः ॥ 16 ॥

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्न्विवर्तिनः ।

स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ 17 ॥

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।

इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता ॥ 18 ॥

सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता ।

अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ 19 ॥

सन्तुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता ।

या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा ॥ 20 ॥

सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी ।

सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ 21 ॥

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमर्हति राघवः ।

रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ 22 ॥

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति ।

राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ 23 ॥

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च ।

धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ 24 ॥

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान् ।

एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ 25 ॥

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि ।

एषा तु रहिता तेन भूषणार्हा न शोभते ॥ 26 ॥

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः ।

धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ 27 ॥

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।

सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ 28 ॥

क्षतिक्षमा पुष्करसन्निभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।

सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले ॥ 29 ॥

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना ।

सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ 30 ॥

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः ।

हिमव्यपायेन च शीतरश्मि रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ 31 ॥

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः ।

संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ 32 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha ṣoḍaśassargaḥ |

praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṅgavaḥ |

guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat || 1 ||

sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |

sītāmāśritya tejasvī hanūmānvilalāpa ha || 2 ||

mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā |

yadi sītā''pi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ || 3 ||

rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |

nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame || 4 ||

tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām |

rāghavo''rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā || 5 ||

tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam |

jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 6 ||

asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ |

rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ || 7 ||

virādhaśca hataḥ saṅkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ |

vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ || 8 ||

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |

nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 9 ||

kharaśca nihatasaṅkhye triśirāśca nipātitaḥ |

dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā || 10 ||

aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam |

asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavān lokasatkṛtam || 11 ||

sāgaraśca mayā krāntaśśrīmānnadanadīpatiḥ |

asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyamavekṣitā || 12 ||

yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet |

asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ || 13 ||

rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā |

trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyātkalām || 14 ||

iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ |

sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā || 15 ||

utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate |

padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāmsubhiḥ || 16 ||

vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣnvivartinaḥ |

snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī || 17 ||

dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ |

iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasīvaśamāgatā || 18 ||

sarvān bhogānparityajya bhartṛsnehabalātkṛtā |

acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam || 19 ||

santuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā |

yā parāṃ bhajate prītiṃ vane''pi bhavane yathā || 20 ||

seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī |

sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī || 21 ||

imāṃ tu śīlasampannāṃ draṣṭumarhati rāghavaḥ |

rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ || 22 ||

asyā nūnaṃ punarlābhādrāghavaḥ prītimeṣyati |

rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm || 23 ||

kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca |

dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī || 24 ||

naiṣā paśyati rākṣasyo nemānpuṣpaphaladrumān |

ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati || 25 ||

bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇādapi |

eṣā tu rahitā tena bhūṣaṇārhā na śobhate || 26 ||

duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ |

dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati || 27 ||

imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām |

sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ || 28 ||

kṣatikṣamā puṣkarasannibhākṣī yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām |

sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate samprati vṛkṣamūle || 29 ||

himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā |

sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā || 30 ||

asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayantyaśokāḥ |

himavyapāyena ca śītaraśmi rabhyutthito naikasahasraraśmiḥ || 31 ||

ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya sīteyamityeva niviṣṭabuddhiḥ |

saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe balī harīṇāmṛṣabhastarasvī || 32 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||