4.25 Kishkindhakanda - Panchavimsha Sargah

ॐ

4.25 किष्किन्धाकाण्ड - पञ्चविंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ पञ्चविंशस्सर्गः ।

सुग्रीवं चैव तारां च साङ्गदं सहलक्ष्मणः ।

समानशोकः काकुत्स्थ स्सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥ 1 ॥

न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः ।

यदत्रानन्तरं कार्यं तत्समाधातुमर्हथ ॥ 2 ॥

लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम् ।

न कालादुत्तरं किञ्चित्कर्म शक्यमुपासितुम् ॥ 3 ॥

नियतिः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् ।

नियतिस्सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम् ॥ 4 ॥

न कर्ता कस्यचित्कश्चिन्नियोगे चापिनेश्वरः ।

स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम् ॥ 5 ॥

न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते ।

स्वभावं च समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते ॥ 6 ॥

न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः ।

न मित्रज्ञातिसम्बन्धः कारणं नात्मनो वशः ॥ 7 ॥

किं तु कालपरीणामो द्रष्टव्यस्साधु पश्यता ।

धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः ॥ 8 ॥

इतस्स्वां प्रकृतिं वाली गतःप्राप्तः क्रियाफलम् ।

धर्मार्थकाम संयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वरः ॥ 9 ॥

स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना ।

स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता ॥ 10 ॥

एषा वै नियतिश्शेष्ठा यां गतो हरियूथपः ।

तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम् ॥ 11 ॥

वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा ।

अवदत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसम् ॥ 12 ॥

कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम् ।

ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति ॥ 13 ॥

समाज्ञापय काष्ठानि शुष्कानि च बहूनि च ।

चन्दनादीनि दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात् ॥ 14 ॥

समाश्वासय चैनं त्वमङ्गदं दीनचेतसम् ।

मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम् ॥ 15 ॥

अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च ।

घृतं तैलमथो गन्धान्यच्चात्र समनन्तरम् ॥ 16 ॥

त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ सम्भ्रमात् ।

त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन्काले विशेषतः ॥ 17 ॥

सज्जीभवन्तु प्लवगाश्शिबिकावाहनोचिताः ।

समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥ 18 ॥

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः ।

तसौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 19 ॥

लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा तारस्सम्भ्रान्तमानसः ।

प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः ॥ 20 ॥

आदाय शिबिकां तारस्स तु पर्यापतत्पुनः ।

वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः ॥ 21 ॥

दिव्यां भद्रासनयुतां शिबिकां स्यन्दनोपमाम् ।

पक्षिकर्मभिराचित्रां द्रुमकर्मविभूषिताम् ॥ 22 ॥

आचितां चित्रपत्तीभि स्सुनिविष्टां समन्ततः ।

विमानमिव सिद्धानां जालवातायनान्विताम् ॥ 23 ॥

सुनियुक्तां विशालां च सुकृतां विश्वकर्मणा ।

दारुपर्वतकोपेतां चारुकर्मपरिष्कृताम् ॥ 24 ॥

वराभरणहारैश्च चित्रमाल्योपशोभिताम् ।

गुहागहनसञ्छन्नां रक्तचन्दनभूषिताम् ॥ 25 ॥

पुष्पौघैस्समभिच्छन्नां पद्ममालाभिरेव च ।

तरुणादित्यवर्णाभिर्भ्राजमानाभिरावृताम् ॥ 26 ॥

ईदृशीं शिबिकां दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।

क्षिप्रं विनीयतां वाली प्रेतकार्यं विधीयताम् ॥ 27 ॥

ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवश्शिबिकां तदा ।

आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु ॥ 28 ॥

आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम् ।

अलङ्कारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम् ॥ 29 ॥

आज्ञापयत्तदा राजा सुग्रीव प्लवगेश्वरः ।

और्ध्वदैहिकमार्यस्य क्रियतामनुरूपतः ॥ 30 ॥

विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहून्यपि ।

अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका समनन्तरम् ॥ 31 ॥

राज्ञामृद्दिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः ।

तादृशैरिह कुर्वन्तु वानरा भर्तृसत्क्रियाम् ॥ 32 ॥

तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदैहिकम् ।

अङ्गदं परिगृह्याऽशु तारप्रभृतयस्तदा ॥ 33 ॥

क्रोशन्तः प्रययुस्सर्वे वानरा हतबान्धवाः ।

ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्योस्य वशानुगाः ॥ 34 ॥

चुक्रुशु र्वीर वीरेति भूयः क्रोशन्ति ताः स्त्रीयः ।

ताराप्रभृतयस्सर्वा वानर्यो हरियूथपाः ।

अनुजग्मुर्हि भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः ॥ 35 ॥

तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे ।

वनानि गिरयश्चैव विक्रोशन्तीव सर्वतः ॥ 36 ॥

पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते ॥ 37 ॥

चितां चक्रुस्सुबहवो वानराश्शोककर्शिताः ।

अवरोप्य ततस्स्कन्धाच्छिबिकां वाहनोचिताः ।

तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकसमन्विताः ॥ 38 ॥

ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम् ॥ 39 ॥

आरोप्याङ्के शिरस्तस्य विललाप सुदुःखिता ।

हा वानर महाराज हा नाथ मम वत्सल ॥ 40 ॥

हा महार्ह महाबाहो हा मम प्रिय पश्य माम् ।

जनं न पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम् ॥ 41 ॥

प्रहृष्टमिव ते वक्त्रं गतासोरपि मानद आस्तार्कसमवर्णं च लक्ष्यते जीवतो यथा ॥ 42 ॥

एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर ।

येन स्म विधवास्सर्वाः कृता एकेषुणा वने ॥ 43 ॥

इमास्तास्तव राजेन्द्र वानर्योवल्लभास्सदा ।

पादैर्विकृष्ट मध्वानमागताः किं न बुध्यसे ॥ 44 ॥

तवेष्टा ननु नामैता भार्याश्चन्द्रनिभाननाः ।

इदानीं नेक्षसे कस्तात्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ 45 ॥

एते हि सचिवा राजं स्तारप्रभृतयस्तव ।

पुरवासी जनश्चायं परिवार्यासतेऽनघ ॥ 46 ॥

विसर्जयैतान् प्लवगान्यथोचितमरिन्दम ।

ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः ॥ 47 ॥

एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरिप्लुताम् ।

उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यश्शोककर्शिताः ॥ 48 ॥

सुग्रीवेण ततस्सार्धम्मङ्गदः पितरं रुदन् ।

चितामारोपयामास शोकेनाभिहतेन्द्रियः ॥ 49 ॥

ततोऽग्निं विधिवद्दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह ।

पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः ॥ 50 ॥

संस्कृत्य वालिनं ते तु विधिपूर्वं प्लवङ्गमाः ।

आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शुभजलां शिवाम् ॥ 51 ॥

ततस्ते सहितास्तत्र ह्यङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः ।

सुग्रीवतारासहितास्सिषिचुर्वालिने जलम् ॥ 52 ॥

सुग्रीवेणेव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः ।

समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत् ॥ 53 ॥

ततस्तु तं वालिनमग्र्यपौरुषं प्रकाशमिक्ष्वाकुवरेषुणा हतम् ।

प्रदीप्य दीप्ताग्निसमौजसं तदा सलक्ष्मणं राममुपेयिवान्हरिः ॥ 54 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चविंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha pañcaviṃśassargaḥ |

sugrīvaṃ caiva tārāṃ ca sāṅgadaṃ sahalakṣmaṇaḥ |

samānaśokaḥ kākutstha ssāntvayannidamabravīt || 1 ||

na śokaparitāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ |

yadatrānantaraṃ kāryaṃ tatsamādhātumarhatha || 2 ||

lokavṛttamanuṣṭheyaṃ kṛtaṃ vo bāṣpamokṣaṇam |

na kālāduttaraṃ kiñcitkarma śakyamupāsitum || 3 ||

niyatiḥ kāraṇaṃ loke niyatiḥ karmasādhanam |

niyatissarvabhūtānāṃ niyogeṣviha kāraṇam || 4 ||

na kartā kasyacitkaścinniyoge cāpineśvaraḥ |

svabhāve vartate lokastasya kālaḥ parāyaṇam || 5 ||

na kālaḥ kālamatyeti na kālaḥ parihīyate |

svabhāvaṃ ca samāsādya na kaścidativartate || 6 ||

na kālasyāsti bandhutvaṃ na heturna parākramaḥ |

na mitrajñātisambandhaḥ kāraṇaṃ nātmano vaśaḥ || 7 ||

kiṃ tu kālaparīṇāmo draṣṭavyassādhu paśyatā |

dharmaścārthaśca kāmaśca kālakramasamāhitāḥ || 8 ||

itassvāṃ prakṛtiṃ vālī gataḥprāptaḥ kriyāphalam |

dharmārthakāma saṃyogaiḥ pavitraṃ plavageśvaraḥ || 9 ||

svadharmasya ca saṃyogājjitastena mahātmanā |

svargaḥ parigṛhītaśca prāṇānaparirakṣatā || 10 ||

eṣā vai niyatiśśeṣṭhā yāṃ gato hariyūthapaḥ |

tadalaṃ paritāpena prāptakālamupāsyatām || 11 ||

vacanānte tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |

avadatpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ gatacetasam || 12 ||

kuru tvamasya sugrīva pretakāryamanantaram |

tārāṅgadābhyāṃ sahito vālino dahanaṃ prati || 13 ||

samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāni ca bahūni ca |

candanādīni divyāni vālisaṃskārakāraṇāt || 14 ||

samāśvāsaya cainaṃ tvamaṅgadaṃ dīnacetasam |

mā bhūrbāliśabuddhistvaṃ tvadadhīnamidaṃ puram || 15 ||

aṅgadastvānayenmālyaṃ vastrāṇi vividhāni ca |

ghṛtaṃ tailamatho gandhānyaccātra samanantaram || 16 ||

tvaṃ tāra śibikāṃ śīghramādāyāgaccha sambhramāt |

tvarā guṇavatī yuktā hyasminkāle viśeṣataḥ || 17 ||

sajjībhavantu plavagāśśibikāvāhanocitāḥ |

samarthā balinaścaiva nirhariṣyanti vālinam || 18 ||

evamuktvā tu sugrīvaṃ sumitrānandavardhanaḥ |

tasau bhrātṛsamīpastho lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 19 ||

lakṣmaṇasya vacaśśrutvā tārassambhrāntamānasaḥ |

praviveśa guhāṃ śīghraṃ śibikāsaktamānasaḥ || 20 ||

ādāya śibikāṃ tārassa tu paryāpatatpunaḥ |

vānarairuhyamānāṃ tāṃ śūrairudvahanocitaiḥ || 21 ||

divyāṃ bhadrāsanayutāṃ śibikāṃ syandanopamām |

pakṣikarmabhirācitrāṃ drumakarmavibhūṣitām || 22 ||

ācitāṃ citrapattībhi ssuniviṣṭāṃ samantataḥ |

vimānamiva siddhānāṃ jālavātāyanānvitām || 23 ||

suniyuktāṃ viśālāṃ ca sukṛtāṃ viśvakarmaṇā |

dāruparvatakopetāṃ cārukarmapariṣkṛtām || 24 ||

varābharaṇahāraiśca citramālyopaśobhitām |

guhāgahanasañchannāṃ raktacandanabhūṣitām || 25 ||

puṣpaughaissamabhicchannāṃ padmamālābhireva ca |

taruṇādityavarṇābhirbhrājamānābhirāvṛtām || 26 ||

īdṛśīṃ śibikāṃ dṛṣṭvā rāmo lakṣmaṇamabravīt |

kṣipraṃ vinīyatāṃ vālī pretakāryaṃ vidhīyatām || 27 ||

tato vālinamudyamya sugrīvaśśibikāṃ tadā |

āropayata vikrośannaṅgadena sahaiva tu || 28 ||

āropya śibikāṃ caiva vālinaṃ gatajīvitam |

alaṅkāraiśca vividhairmālyairvastraiśca bhūṣitam || 29 ||

ājñāpayattadā rājā sugrīva plavageśvaraḥ |

aurdhvadaihikamāryasya kriyatāmanurūpataḥ || 30 ||

viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūnyapi |

agrataḥ plavagā yāntu śibikā samanantaram || 31 ||

rājñāmṛddiviśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ |

tādṛśairiha kurvantu vānarā bhartṛsatkriyām || 32 ||

tādṛśaṃ vālinaḥ kṣipraṃ prākurvannaurdhvadaihikam |

aṅgadaṃ parigṛhyā'śu tāraprabhṛtayastadā || 33 ||

krośantaḥ prayayussarve vānarā hatabāndhavāḥ |

tataḥ praṇihitāḥ sarvā vānaryosya vaśānugāḥ || 34 ||

cukruśu rvīra vīreti bhūyaḥ krośanti tāḥ strīyaḥ |

tārāprabhṛtayassarvā vānaryo hariyūthapāḥ |

anujagmurhi bhartāraṃ krośantyaḥ karuṇasvanāḥ || 35 ||

tāsāṃ ruditaśabdena vānarīṇāṃ vanāntare |

vanāni girayaścaiva vikrośantīva sarvataḥ || 36 ||

puline girinadyāstu vivikte jalasaṃvṛte || 37 ||

citāṃ cakrussubahavo vānarāśśokakarśitāḥ |

avaropya tatasskandhācchibikāṃ vāhanocitāḥ |

tasthurekāntamāśritya sarve śokasamanvitāḥ || 38 ||

tatastārā patiṃ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam || 39 ||

āropyāṅke śirastasya vilalāpa suduḥkhitā |

hā vānara mahārāja hā nātha mama vatsala || 40 ||

hā mahārha mahābāho hā mama priya paśya mām |

janaṃ na paśyasīmaṃ tvaṃ kasmācchokābhipīḍitam || 41 ||

prahṛṣṭamiva te vaktraṃ gatāsorapi mānada āstārkasamavarṇaṃ ca lakṣyate jīvato yathā || 42 ||

eṣa tvāṃ rāmarūpeṇa kālaḥ karṣati vānara |

yena sma vidhavāssarvāḥ kṛtā ekeṣuṇā vane || 43 ||

imāstāstava rājendra vānaryovallabhāssadā |

pādairvikṛṣṭa madhvānamāgatāḥ kiṃ na budhyase || 44 ||

taveṣṭā nanu nāmaitā bhāryāścandranibhānanāḥ |

idānīṃ nekṣase kastātsugrīvaṃ plavageśvaram || 45 ||

ete hi sacivā rājaṃ stāraprabhṛtayastava |

puravāsī janaścāyaṃ parivāryāsate'nagha || 46 ||

visarjayaitān plavagānyathocitamarindama |

tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madanotkaṭāḥ || 47 ||

evaṃ vilapatīṃ tārāṃ patiśokapariplutām |

utthāpayanti sma tadā vānaryaśśokakarśitāḥ || 48 ||

sugrīveṇa tatassārdhammaṅgadaḥ pitaraṃ rudan |

citāmāropayāmāsa śokenābhihatendriyaḥ || 49 ||

tato'gniṃ vidhivaddattvā so'pasavyaṃ cakāra ha |

pitaraṃ dīrghamadhvānaṃ prasthitaṃ vyākulendriyaḥ || 50 ||

saṃskṛtya vālinaṃ te tu vidhipūrvaṃ plavaṅgamāḥ |

ājagmurudakaṃ kartuṃ nadīṃ śubhajalāṃ śivām || 51 ||

tataste sahitāstatra hyaṅgadaṃ sthāpya cāgrataḥ |

sugrīvatārāsahitāssiṣicurvāline jalam || 52 ||

sugrīveṇeva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ |

samānaśokaḥ kākutsthaḥ pretakāryāṇyakārayat || 53 ||

tatastu taṃ vālinamagryapauruṣaṃ prakāśamikṣvākuvareṣuṇā hatam |

pradīpya dīptāgnisamaujasaṃ tadā salakṣmaṇaṃ rāmamupeyivānhariḥ || 54 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcaviṃśassargaḥ ||