4.21 Kishkindhakanda - Ekavimsha Sargah

ॐ

4.21 किष्किन्धाकाण्ड - एकविंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ एकविंशस्सर्गः ।

ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात् ।

शनैराश्वासयामास हनुमान्हरियूथपः ॥ 1 ॥

गुणदोषकृतं जन्तुस्स्वकर्म फलहेतुकम् ।

अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् ॥ 2 ॥

शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनाऽनुकम्पसे ।

कस्य कोवाऽनुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन् बुद्बुदोपमे ॥ 3 ॥

अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया ।

अयत्यां च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय ॥ 4 ॥

जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम् ।

तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डितेनैह लौकिकम् ॥ 5 ॥

यस्मिन्हरिसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।

वर्तयन्ति कृतांशानि सोऽयं दिष्टान्तमागतः ॥ 6 ॥

यदयं न्यायदृष्टार्थस्सामदानक्षमापरः ।

गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि ॥ 7 ॥

सर्वे हि हरिशार्दूलाः पुत्रश्चायं तवाङ्गदः ।

इदं हर्यृक्षपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते ॥ 8 ॥

ताविमौ शोकसन्तप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि ।

त्वया परिगृहीतोऽयमङ्गदश्शास्तु मेदिनीम् ॥ 9 ॥

सन्ततिश्च यथा दृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम् ।

राज्ञस्तत्क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः ॥ 10 ॥

संस्कार्यो हरिराजश्च अङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।

सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि ॥ 11 ॥

सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता ।

अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम् ॥ 12 ॥

अङ्गदप्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतश्शतम् ।

हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम् ॥ 13 ॥

न चाहं हरिराजस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा ।

पितृव्यस्तस्य सुग्रीवस्सर्वकार्येष्वनन्तरः ॥ 14 ॥

न ह्येषाबुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति ।

पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम ॥ 15 ॥

न हि मम हरिराजसंश्रयात् क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा ।

अभिमुखहतवीरसेवितं शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम् ॥ 16 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकविंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha ekaviṃśassargaḥ |

tato nipatitāṃ tārāṃ cyutāṃ tārāmivāmbarāt |

śanairāśvāsayāmāsa hanumānhariyūthapaḥ || 1 ||

guṇadoṣakṛtaṃ jantussvakarma phalahetukam |

avyagrastadavāpnoti sarvaṃ pretya śubhāśubham || 2 ||

śocyā śocasi kaṃ śocyaṃ dīnaṃ dīnā'nukampase |

kasya kovā'nuśocyo'sti dehe'smin budbudopame || 3 ||

aṅgadastu kumāro'yaṃ draṣṭavyo jīvaputrayā |

ayatyāṃ ca vidheyāni samarthānyasya cintaya || 4 ||

jānāsyaniyatāmevaṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |

tasmācchubhaṃ hi kartavyaṃ paṇḍitenaiha laukikam || 5 ||

yasminharisahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |

vartayanti kṛtāṃśāni so'yaṃ diṣṭāntamāgataḥ || 6 ||

yadayaṃ nyāyadṛṣṭārthassāmadānakṣamāparaḥ |

gato dharmajitāṃ bhūmiṃ nainaṃ śocitumarhasi || 7 ||

sarve hi hariśārdūlāḥ putraścāyaṃ tavāṅgadaḥ |

idaṃ haryṛkṣapatirājyaṃ ca tvatsanāthamanindite || 8 ||

tāvimau śokasantaptau śanaiḥ preraya bhāmini |

tvayā parigṛhīto'yamaṅgadaśśāstu medinīm || 9 ||

santatiśca yathā dṛṣṭā kṛtyaṃ yaccāpi sāmpratam |

rājñastatkriyatāṃ sarvameṣa kālasya niścayaḥ || 10 ||

saṃskāryo harirājaśca aṅgadaścābhiṣicyatām |

siṃhāsanagataṃ putraṃ paśyantī śāntimeṣyasi || 11 ||

sā tasya vacanaṃ śrutvā bhartṛvyasanapīḍitā |

abravīduttaraṃ tārā hanūmantamavasthitam || 12 ||

aṅgadapratirūpāṇāṃ putrāṇāmekataśśatam |

hatasyāpyasya vīrasya gātrasaṃśleṣaṇaṃ varam || 13 ||

na cāhaṃ harirājasya prabhavāmyaṅgadasya vā |

pitṛvyastasya sugrīvassarvakāryeṣvanantaraḥ || 14 ||

na hyeṣābuddhirāstheyā hanūmannaṅgadaṃ prati |

pitā hi bandhuḥ putrasya na mātā harisattama || 15 ||

na hi mama harirājasaṃśrayāt kṣamataramasti paratra ceha vā |

abhimukhahatavīrasevitaṃ śayanamidaṃ mama sevituṃ kṣamam || 16 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||