4.17 Kishkindhakanda - Saptadasha Sargah

ॐ

4.17 किष्किन्धाकाण्ड - सप्तदश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ सप्तदशस्सर्गः ।

ततश्शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः ।

पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ 1 ॥

स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।

अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥ 2 ॥

तस्मिन्निपतिते भूमौ वानराणां गणेश्वरे ।

नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥ 3 ॥

भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः ।

न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ 4 ॥

शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी वज्रभूषिता ।

दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेज्शियं च सा ॥ 5 ॥

स तया मालया वीरो हेमया हरियूथपः ।

सन्ध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ 6 ॥

तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यश्शरः ।

त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ 7 ॥

तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् ।

रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम् ॥ 8 ॥

तं तदा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम् ।

बहुमान्य च तं वीर वीक्षमाणं शनैरिव ॥ 9 ॥

ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिहच्युतम् ।

आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ॥ 10 ॥

महेन्द्रमिव दुर्धर्षम्मुपेन्द्रमिव दुस्सहम् ।

महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् ॥ 11 ॥

सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् ।

लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥ 12 ॥

तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् ।

अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥ 13 ॥

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः कुलीनस्सत्त्वसम्पन्न स्तेजस्वी चरितव्रतः ॥ 14 ॥

पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः ।

यदहं युद्धसंरब्धश्शरेणोरसि ताडितः ॥ 15 ॥

रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ।

सानुक्रोशो जितोत्साहस्समयज्ञो दृढव्रतः ॥ 16 ॥

इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ 17 ॥

दमश्शमः क्षमा धर्मो धृतिस्सत्यं पराक्रमः ।

पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपराधिषु ॥ 18 ॥

तान्गुणान्सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव ।

तारया प्रतिषिद्धोऽपि सुग्रीवेण समागतः ॥ 19 ॥

न मामन्येन सम्रब्धं प्रमत्तं योद्धु मर्हसि ।

इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥ 20 ॥

न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम् ।

जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ 21 ॥

सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम् ।

नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ 22 ॥

विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम् ।

न च त्वामवजाने च कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम् ॥ 23 ॥

फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् ।

मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥ 24 ॥

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः ।

लिङ्गमप्यस्ति ते राजनन्दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ 25 ॥

कः क्षत्रियकुले जात्शृतवान्नष्टसंशयः ।

धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्न क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ 26 ॥

राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः ॥ 27 ॥

अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ।

साम दानं क्षमा धर्मस्सत्यं धृतिपराक्रमौ ।

पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपराधिषु ॥ 28 ॥

वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः ।

एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः ॥ 29 ॥

भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च विग्रहे कारणानि च ।

अत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ 30 ॥

नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि ॥ 31 ॥

राजवृत्तिरसङ्कीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ।

त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः ॥ 32 ॥

राजवृत्तेश्च सङ्कीणश्शरासनपरायणः ।

न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता ॥ 33 ॥

इन्द्रियैः कामवृत्तस्सन्कृष्यसे मनुजेश्वर ।

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् ॥ 34 ॥

किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ।

राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः ॥ 35 ॥

नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ।

सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः ॥ 36 ॥

लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः ।

अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् ।

अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ॥ 37 ॥

पञ्च पञ्च नखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव ॥ 38 ॥

शल्यक श्श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ।

चर्म चास्थि च मे राजन् नस्पृशन्ति मनीषिणः ॥ 39 ॥

अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः ।

तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम् ॥ 40 ॥

तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः ।

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुन्धरा ।

प्रमदा शीलसम्पन्ना धूर्तेन पतिना यथा ॥ 41 ॥

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः ।

कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ 42 ॥

छिन्नचारित्रकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना ।

त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ 43 ॥

अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम् ।

वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिस्सह समागतः ॥ 44 ॥

उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमऽस्ते प्रकाशितः ।

अपकारिषु ते राजन्नहि पश्यामि विक्रमम् ॥ 45 ॥

दृश्यमानस्तु युद्ध्येथा मया यदि नृपात्मज ।

अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ॥ 46 ॥

त्वयाऽदृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः ।

प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ॥ 47 ॥

मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः ॥ 48 ॥

मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान्भवेत् ।

सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया ।

कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते निहतं रावणं रणे ॥ 49 ॥

न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् ।

आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ॥ 50 ॥

युक्तं यत्प्राप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवस्स्वर्गते मयि ।

अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाऽहं निहतो रणे ॥ 51 ॥

काममेवं विधो लोकः कालेन विनियुज्यते ।

क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ 52 ॥

इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा ।

समीक्ष्य रामं रविसन्निकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥ 53 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha saptadaśassargaḥ |

tataśśareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |

papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||

sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |

apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||

tasminnipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |

naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||

bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |

na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||

śakradattā varā mālā kāñcanī vajrabhūṣitā |

dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejśiyaṃ ca sā || 5 ||

sa tayā mālayā vīro hemayā hariyūthapaḥ |

sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||

tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaśśaraḥ |

tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||

tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |

rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 8 ||

taṃ tadā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |

bahumānya ca taṃ vīra vīkṣamāṇaṃ śanairiva || 9 ||

yayātimiva puṇyānte devalokādihacyutam |

ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam || 10 ||

mahendramiva durdharṣammupendramiva dussaham |

mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam || 11 ||

siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |

lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 12 ||

taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |

abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 13 ||

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ kulīnassattvasampanna stejasvī caritavrataḥ || 14 ||

parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |

yadahaṃ yuddhasaṃrabdhaśśareṇorasi tāḍitaḥ || 15 ||

rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ |

sānukrośo jitotsāhassamayajño dṛḍhavrataḥ || 16 ||

iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 17 ||

damaśśamaḥ kṣamā dharmo dhṛtissatyaṃ parākramaḥ |

pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyaparādhiṣu || 18 ||

tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |

tārayā pratiṣiddho'pi sugrīveṇa samāgataḥ || 19 ||

na māmanyena samrabdhaṃ pramattaṃ yoddhu marhasi |

iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 20 ||

na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |

jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 21 ||

satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |

nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 22 ||

viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |

na ca tvāmavajāne ca kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 23 ||

phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |

māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 24 ||

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |

liṅgamapyasti te rājanandṛśyate dharmasaṃhitam || 25 ||

kaḥ kṣatriyakule jātśṛtavānnaṣṭasaṃśayaḥ |

dharmaliṅgapraticchanna krūraṃ karma samācaret || 26 ||

rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ || 27 ||

abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi |

sāma dānaṃ kṣamā dharmassatyaṃ dhṛtiparākramau |

pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyaparādhiṣu || 28 ||

vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |

eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 29 ||

bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |

atra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 30 ||

nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi || 31 ||

rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ |

tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ || 32 ||

rājavṛtteśca saṅkīṇaśśarāsanaparāyaṇaḥ |

na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā || 33 ||

indriyaiḥ kāmavṛttassankṛṣyase manujeśvara |

hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam || 34 ||

kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam |

rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ || 35 ||

nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ |

sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ || 36 ||

lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ |

adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |

abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 37 ||

pañca pañca nakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava || 38 ||

śalyaka śśvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |

carma cāsthi ca me rājan naspṛśanti manīṣiṇaḥ || 39 ||

abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ |

tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam || 40 ||

tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ |

tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |

pramadā śīlasampannā dhūrtena patinā yathā || 41 ||

śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |

kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 42 ||

chinnacāritrakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |

tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 43 ||

aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |

vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhissaha samāgataḥ || 44 ||

udāsīneṣu yo'smāsu vikrama'ste prakāśitaḥ |

apakāriṣu te rājannahi paśyāmi vikramam || 45 ||

dṛśyamānastu yuddhyethā mayā yadi nṛpātmaja |

adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 46 ||

tvayā'dṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |

prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 47 ||

māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ || 48 ||

maithilīmahamekāhnā tava cānītavānbhavet |

sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |

kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 49 ||

nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |

ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 50 ||

yuktaṃ yatprāpnuyādrājyaṃ sugrīvassvargate mayi |

ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayā'haṃ nihato raṇe || 51 ||

kāmamevaṃ vidho lokaḥ kālena viniyujyate |

kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 52 ||

ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |

samīkṣya rāmaṃ ravisannikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 53 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe saptadaśassargaḥ ||