3.17 Aranyakanda - Saptadasha Sargah

ॐ

3.17 अरण्यकाण्ड - सप्तदश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ सप्तदशस्सर्गः ।

कृताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च ।

तस्माद्गोदावरीतीरात्ततो जग्मुस्वमाश्रमम् ॥ 1 ॥

आश्रमं तमुपागम्य राघवस्सह लक्ष्मणः ।

कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालामुपागमत् ॥ 2 ॥

उवास सुखितस्तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः ॥ 3 ॥

स रामः पर्णशालायामासीनस्सह सीतया ।

विरराज महाबाहुश्चित्रया चन्द्रमाः इव ॥ 4 ॥

तदाऽऽसीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः ।

तं देशं राक्षसी काचिदाजगाम यदृच्छया ॥ 5 ॥

सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य राक्षसः ।

भगिनी राममासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम् ॥ 6 ॥

सिंहोरस्कं महाबाहुं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।

आजानुबाहुं दीप्तास्यमतीव प्रियदर्शनम् ॥ 7 ॥

गजविक्रान्तगमनं जटामण्डलधारिणम् ।

सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् ॥ 8 ॥

राममिन्दीवरश्यामं कन्दर्पसदृशप्रभम् ।

बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता ॥ 9 ॥

सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी ।

विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा ॥ 10 ॥

प्रीतिरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्वरा ।

तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभाषिणी ॥ 11 ॥

न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियमप्रियदर्शना ।

शरीरजसमाविष्टा राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ॥ 12 ॥

जटी तापसरूपेण सभार्यश्शरचापधृत् ।

आगतस्त्वमिमं देशं कथं राक्षससेवितम् ॥ 13 ॥

किमागमनकृत्यं ते तत्त्वमाख्यातुमर्हसि ।

एवमुक्तस्तु राक्षस्या शूर्पणख्या परन्तपः ॥ 14 ॥

ऋजुबुद्धितया सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।

अनृतं न हि रामस्य कदाचिदपि सम्मतम् ॥ 15 ॥

विशेषेणाऽश्रमस्थस्य समीपे स्त्रीजनस्य च ।

आसीद्धशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रमः ॥ 16 ॥

तस्याहमग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैश्श्रुतः ।

भ्राताऽयं लक्ष्मणो नाम यवीयान्मामनुव्रतः ॥ 17 ॥

इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता ।

नियोगात् तु नरेन्द्रस्य पितुर्मातुश्च यन्त्रितः ॥ 18 ॥

धर्मार्थं धर्मकाङ्क्षी च वनं वस्तुमिहागतः ।

त्वां तु वेदितुमिच्छामि कस्य त्वं कासि कस्य वा ॥ 19 ॥

त्वं हि तावन्मनोज्ञाङ्गी राक्षसी प्रतिभासि मे ।

इह वा किन्निमित्तं त्वमागता ब्रूहि तत्त्वतः ॥ 20 ॥

साब्रवीद् वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता ।

श्रूयतां राम वक्ष्यामि तत्त्वार्थं वचनं मम ॥ 21 ॥

अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी ।

अरण्यं विचरामीदमेका सर्वभयङ्करा ॥ 22 ॥

रावणो नाम मे भ्राता बलीयान्राक्षसेश्वरः ।

वीरो विश्रवसः पुत्रो यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ 23 ॥

प्रवृद्धनिद्रश्च सदा कुम्भकर्णो महाबलः ।

विभीषणस्तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः ॥ 24 ॥

प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ ।

तानहं समतिक्रान्ता राम त्वा पूर्वदर्शनात् ॥ 25 ॥

समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम् ।

अहं प्रभावसम्पन्ना स्वच्छन्दबलगामिनी ॥ 26 ॥

चिराय भव मे भर्ता सीतया किं करिष्यसि ।

विकृता च विरूपा च न चेयं सदृशी तव ॥ 27 ॥

अहमेवानुरूपा ते भार्या रूपेण पश्य माम् ।

इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ॥ 28 ॥

अनेन ते सह भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम् ।

ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च ॥ 29 ॥

पश्यन्सह मया कान्त दण्डकान्विचरिष्यसि ।

इत्येवमुक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम् ॥ 30 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे सप्तदशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha saptadaśassargaḥ |

kṛtābhiṣeko rāmastu sītā saumitrireva ca |

tasmādgodāvarītīrāttato jagmusvamāśramam || 1 ||

āśramaṃ tamupāgamya rāghavassaha lakṣmaṇaḥ |

kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma parṇaśālāmupāgamat || 2 ||

uvāsa sukhitastatra pūjyamāno maharṣibhiḥ |

lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ || 3 ||

sa rāmaḥ parṇaśālāyāmāsīnassaha sītayā |

virarāja mahābāhuścitrayā candramāḥ iva || 4 ||

tadā''sīnasya rāmasya kathāsaṃsaktacetasaḥ |

taṃ deśaṃ rākṣasī kācidājagāma yadṛcchayā || 5 ||

sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rākṣasaḥ |

bhaginī rāmamāsādya dadarśa tridaśopamam || 6 ||

siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ padmapatranibhekṣaṇam |

ājānubāhuṃ dīptāsyamatīva priyadarśanam || 7 ||

gajavikrāntagamanaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam |

sukumāraṃ mahāsattvaṃ pārthivavyañjanānvitam || 8 ||

rāmamindīvaraśyāmaṃ kandarpasadṛśaprabham |

babhūvendropamaṃ dṛṣṭvā rākṣasī kāmamohitā || 9 ||

sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ vṛttamadhyaṃ mahodarī |

viśālākṣaṃ virūpākṣī sukeśaṃ tāmramūrdhajā || 10 ||

prītirūpaṃ virūpā sā susvaraṃ bhairavasvarā |

taruṇaṃ dāruṇā vṛddhā dakṣiṇaṃ vāmabhāṣiṇī || 11 ||

nyāyavṛttaṃ sudurvṛttā priyamapriyadarśanā |

śarīrajasamāviṣṭā rākṣasī vākyamabravīt || 12 ||

jaṭī tāpasarūpeṇa sabhāryaśśaracāpadhṛt |

āgatastvamimaṃ deśaṃ kathaṃ rākṣasasevitam || 13 ||

kimāgamanakṛtyaṃ te tattvamākhyātumarhasi |

evamuktastu rākṣasyā śūrpaṇakhyā parantapaḥ || 14 ||

ṛjubuddhitayā sarvamākhyātumupacakrame |

anṛtaṃ na hi rāmasya kadācidapi sammatam || 15 ||

viśeṣeṇā'śramasthasya samīpe strījanasya ca |

āsīddhaśaratho nāma rājā tridaśavikramaḥ || 16 ||

tasyāhamagrajaḥ putro rāmo nāma janaiśśrutaḥ |

bhrātā'yaṃ lakṣmaṇo nāma yavīyānmāmanuvrataḥ || 17 ||

iyaṃ bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā |

niyogāt tu narendrasya piturmātuśca yantritaḥ || 18 ||

dharmārthaṃ dharmakāṅkṣī ca vanaṃ vastumihāgataḥ |

tvāṃ tu veditumicchāmi kasya tvaṃ kāsi kasya vā || 19 ||

tvaṃ hi tāvanmanojñāṅgī rākṣasī pratibhāsi me |

iha vā kinnimittaṃ tvamāgatā brūhi tattvataḥ || 20 ||

sābravīd vacanaṃ śrutvā rākṣasī madanārditā |

śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi tattvārthaṃ vacanaṃ mama || 21 ||

ahaṃ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī |

araṇyaṃ vicarāmīdamekā sarvabhayaṅkarā || 22 ||

rāvaṇo nāma me bhrātā balīyānrākṣaseśvaraḥ |

vīro viśravasaḥ putro yadi te śrotramāgataḥ || 23 ||

pravṛddhanidraśca sadā kumbhakarṇo mahābalaḥ |

vibhīṣaṇastu dharmātmā na tu rākṣasaceṣṭitaḥ || 24 ||

prakhyātavīryau ca raṇe bhrātarau kharadūṣaṇau |

tānahaṃ samatikrāntā rāma tvā pūrvadarśanāt || 25 ||

samupetāsmi bhāvena bhartāraṃ puruṣottamam |

ahaṃ prabhāvasampannā svacchandabalagāminī || 26 ||

cirāya bhava me bhartā sītayā kiṃ kariṣyasi |

vikṛtā ca virūpā ca na ceyaṃ sadṛśī tava || 27 ||

ahamevānurūpā te bhāryā rūpeṇa paśya mām |

imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm || 28 ||

anena te saha bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm |

tataḥ parvataśṛṅgāṇi vanāni vividhāni ca || 29 ||

paśyansaha mayā kānta daṇḍakānvicariṣyasi |

ityevamuktaḥ kākutsthaḥ prahasya madirekṣaṇām || 30 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||