2.47 Ayodhyakanda - Saptachatvarimsha Sargah

ॐ

2.47 अयोध्याकाण्ड - सप्तचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ सप्तचत्वारिंशस्सर्गः ।

प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना ।

शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः ॥ 1 ॥

शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः ।

आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः ॥ 2 ॥

ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता ।

कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनस्विनः ॥ 3 ॥

धिगस्तु खलु निद्रां तां ययाऽपहृतचेतसः ।

नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम् ॥ 4 ॥

कथं नाम महाबाहु स्स तथावितथक्रियः ।

भक्तं जनं परित्यज्य प्रवासं राघवो गतः ॥ 5 ॥

यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान् ।

कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः ॥ 6 ॥

इहैव निधनं यामो महाप्रस्थानमेव वा ।

रामेण रहितानां हि किमर्थं जीवितं हि नः ॥ 7 ॥

सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च ।

तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथ पावकम् ॥ 8 ॥

किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः ।

नीत स्स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम् ॥ 9 ॥

सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वाऽस्मान् राघवं विना ।

भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोधिका ॥ 10 ॥

निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं जितात्मना ।

विहीनास्तेन च पुनः कथं पश्याम तां पुरीम् ॥ 11 ॥

इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः ।

विलपन्ति स्म दुःखार्ता विवत्सा इव धेनवः ॥ 12 ॥

ततो मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् क्षणं पुनः ।

मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः ॥ 13 ॥

रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः ।

किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति ॥ 14 ॥

ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः ।

अयोध्यामागमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम् ॥ 15 ॥

आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः ।

आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः ॥ 16 ॥

एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते ।

आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा ॥ 17 ॥

चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम् ।

अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः ॥ 18 ॥

ते तानि वेश्मानि महाधनानि दुःखेन दुःखोपहता विशन्तः ।

नैव प्रजज्ञुः स्वजनं जनं वा निरीक्षमाणाः प्रविनष्टहर्षाः ॥ 19 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha saptacatvāriṃśassargaḥ |

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurāste rāghavaṃ vinā |

śokopahataniśceṣṭā babhūvurhatacetasaḥ || 1 ||

śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇāstatastataḥ |

ālokamapi rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ || 2 ||

te viṣādārtavadanā rahitāstena dhīmatā |

kṛpaṇāḥ karuṇā vāco vadanti sma manasvinaḥ || 3 ||

dhigastu khalu nidrāṃ tāṃ yayā'pahṛtacetasaḥ |

nādya paśyāmahe rāmaṃ pṛthūraskaṃ mahābhujam || 4 ||

kathaṃ nāma mahābāhu ssa tathāvitathakriyaḥ |

bhaktaṃ janaṃ parityajya pravāsaṃ rāghavo gataḥ || 5 ||

yo naḥ sadā pālayati pitā putrānivaurasān |

kathaṃ raghūṇāṃ sa śreṣṭhastyaktvā no vipinaṃ gataḥ || 6 ||

ihaiva nidhanaṃ yāmo mahāprasthānameva vā |

rāmeṇa rahitānāṃ hi kimarthaṃ jīvitaṃ hi naḥ || 7 ||

santi śuṣkāṇi kāṣṭhāni prabhūtāni mahānti ca |

taiḥ prajvālya citāṃ sarve praviśāmo'tha pāvakam || 8 ||

kiṃ vakṣyāmo mahābāhuranasūyaḥ priyaṃvadaḥ |

nīta ssa rāghavo'smābhiriti vaktuṃ kathaṃ kṣamam || 9 ||

sā nūnaṃ nagarī dīnā dṛṣṭvā'smān rāghavaṃ vinā |

bhaviṣyati nirānandā sastrībālavayodhikā || 10 ||

niryātāstena vīreṇa saha nityaṃ jitātmanā |

vihīnāstena ca punaḥ kathaṃ paśyāma tāṃ purīm || 11 ||

itīva bahudhā vāco bāhumudyamya te janāḥ |

vilapanti sma duḥkhārtā vivatsā iva dhenavaḥ || 12 ||

tato mārgānusāreṇa gatvā kiñcit kṣaṇaṃ punaḥ |

mārganāśādviṣādena mahatā samabhiplutāḥ || 13 ||

rathasya mārganāśena nyavartanta manasvinaḥ |

kimidaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti || 14 ||

tato yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ |

ayodhyāmāgamansarve purīṃ vyathitasajjanām || 15 ||

ālokya nagarīṃ tāṃ ca kṣayavyākulamānasāḥ |

āvartayanta te'śrūṇi nayanaiḥ śokapīḍitaiḥ || 16 ||

eṣā rāmeṇa nagarī rahitā nātiśobhate |

āpagā garuḍeneva hradāduddhṛtapannagā || 17 ||

candrahīnamivākāśaṃ toyahīnamivārṇavam |

apaśyannihatānandaṃ nagaraṃ te vicetasaḥ || 18 ||

te tāni veśmāni mahādhanāni duḥkhena duḥkhopahatā viśantaḥ |

naiva prajajñuḥ svajanaṃ janaṃ vā nirīkṣamāṇāḥ pravinaṣṭaharṣāḥ || 19 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe saptacatvāriṃśassargaḥ ||