2.33 Ayodhyakanda - Trayastrimsha Sargah

ॐ

2.33 अयोध्याकाण्ड - त्रयस्त्रिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ।

दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ।

जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥ 1 ॥

ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे ।

मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते ॥ 2 ॥

ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च ।

अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत् ॥ 3 ॥

न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः ।

आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम् ॥ 4 ॥

पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा ।

ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः ॥ 5 ॥

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।

तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः ॥ 6 ॥

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः ।

नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात् ॥ 7 ॥

या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ।

तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ॥ 8 ॥

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम् ।

वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम् ॥ 9 ॥

अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते ।

न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति ॥ 10 ॥

निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम् ।

किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ॥ 11 ॥

अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः ।

राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ॥ 12 ॥

तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ।

औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात् ॥ 13 ॥

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ।

मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ॥ 14 ॥

मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः ।

पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः ॥ 15 ॥

ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः ।

गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः ॥ 16 ॥

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च ।

एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम् ॥ 17 ॥

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च ।

उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ॥ 18 ॥

रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ।

मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च ॥ 19 ॥

अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च ।

प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च ॥ 20 ॥

दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च ।

अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम् ॥ 21 ॥

वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः ।

अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम् ॥ 22 ॥

बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः ।

त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च ॥ 23 ॥

अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च ।

तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम् ॥ 24 ॥

प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः ।

राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः ॥ 25 ॥

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।

शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम् ॥ 26 ॥

स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम् ।

अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः ॥ 27 ॥

विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम् ।

ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः ॥ 28 ॥

प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्त मनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ ।

जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः ॥ 29 ॥

तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम् ।

व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम् ॥ 30 ॥

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलः वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः ।

स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवी न्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे ॥ 31 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha trayastriṃśassargaḥ |

dattvā tu saha vaidehyā brāhmaṇebhyo dhanaṃ bahu |

jagmatuḥ pitaraṃ draṣṭuṃ sītayā saha rāghavau || 1 ||

tato gṛhīte duṣprekṣe tvaśobhetāṃ tadāyudhe |

mālādāmabhirābaddhe sītayā samalaṅkṛte || 2 ||

tataḥ prāsādaharmyāṇi vimānaśikharāṇi ca |

adhiruhya janaśśrīmānudāsīno vyalokayat || 3 ||

na hi rathyāḥ sma śakyante gantuṃ bahujanākulāḥ |

āruhya tasmātprāsādān dīnāḥ paśyanti rāghavam || 4 ||

padātiṃ varjitacchatraṃ rāmaṃ dṛṣṭvā janāstadā |

ūcurbahuvidhā vāca śśokopahatacetasaḥ || 5 ||

yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat |

tamekaṃ sītayā sārdhamanuyāti sma lakṣmaṇaḥ || 6 ||

aiśvaryasya rasajñaḥ san kāmināṃ caiva kāmadaḥ |

necchatyevānṛtaṃ kartuṃ pitaraṃ dharmagauravāt || 7 ||

yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi |

tāmadya sītāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ || 8 ||

aṅgarāgocitāṃ sītāṃ raktacandanasevinīm |

varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyantyāśu vivarṇatām || 9 ||

adya nūnaṃ daśarathassattvamāviśya bhāṣate |

na hi rājā priyaṃ putraṃ vivāsayitumarhati || 10 ||

nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syādvipravāsanam |

kiṃ punaryasya loko'yaṃ jito vṛttena kevalam || 11 ||

anṛśaṃsyamanukrośaḥ śrutaṃ śīlaṃ damaśśamaḥ |

rāghavaṃ śobhayantyete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam || 12 ||

tasmāttasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ |

audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṅkṣayāt || 13 ||

pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpateḥ |

mūlasyevopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ || 14 ||

mūlaṃ hyeṣa manuṣyāṇāṃ dharmasāro mahādyutiḥ |

puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāścāsyetare janāḥ || 15 ||

te lakṣmaṇa iva kṣipraṃ sapatnya ssahabāndhavāḥ |

gacchantamanugacchāmo yena gacchati rāghavaḥ || 16 ||

udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca |

ekaduḥkhasukhā rāmamanugacchāma dhārmikam || 17 ||

samuddhṛtanidhānāni paridhvastājirāṇi ca |

upātta dhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ || 18 ||

rajasābhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ |

mūṣakaiḥparidhāvadbhirudbilairāvṛtāni ca || 19 ||

apetodakadhūmāni hīnasammārjanāni ca |

praṇaṣṭabalikarmejyāmantrahomajapāni ca || 20 ||

duṣkāleneva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca |

asmāttyaktāni veśmāni kaikeyī pratipadyatām || 21 ||

vanaṃ nagaramevāstu yena gacchati rāghavaḥ |

asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ sampadyatāṃ vanam || 22 ||

bilāni daṃṣṭriṇa ssarve sānūni mṛgapakṣiṇaḥ |

tyajantvasmadbhayādbhītā gajāssiṃhā vanāni ca || 23 ||

asmattyaktaṃ prapadyantāṃ sevyamānaṃ tyajantu ca |

tṛṇamāṃsa phalādānāṃ deśaṃ vyālamṛgadvijam || 24 ||

prapadyatāṃ hi kaikeyī saputrā saha bāndhavaiḥ |

rāghaveṇa vane sarve vayaṃ vatsyāma nirvṛtāḥ || 25 ||

ityevaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ |

śuśrāva rāmaḥ śrutvā ca na vicakre'sya mānasam || 26 ||

sa tu veśma piturdūrātkailāsaśikharaprabham |

abhicakrāma dharmātmā mattamātaṅgavikramaḥ || 27 ||

vinītavīrapuruṣaṃ praviśya tu nṛpālayam |

dadarśāvasthitaṃ dīnaṃ sumantramavidūrataḥ || 28 ||

pratīkṣamāṇo'pi janaṃ tadārta manārtarūpaḥ prahasannivātha |

jagāma rāmaḥ pitaraṃ didṛkṣuḥ piturnideśaṃ vidhivaccikīrṣuḥ || 29 ||

tatpūrvamaikṣvākasuto mahātmā rāmo gamiṣyanvanamārtarūpam |

vyatiṣṭhata prekṣya tadā sumantraṃ piturmahātmā pratihāraṇārtham || 30 ||

piturnideśena tu dharmavatsalaḥ vanapraveśe kṛtabuddhiniścayaḥ |

sa rāghavaḥ prekṣya sumantramabravī nnivedayasvāgamanaṃ nṛpāya me || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||