2.28 Ayodhyakanda - Ashtavimsha Sargah

ॐ

2.28 अयोध्याकाण्ड - अष्टाविंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ अष्टाविंशस्सर्गः ।

स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।

न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन् ॥ 1 ॥

सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम् ।

निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ 2 ॥

सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा ।

इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसस्सुखम् ॥ 3 ॥

सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले ।

वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध मे ॥ 4 ॥

सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः ।

बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते ॥ 5 ॥

हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते ।

सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम् ॥ 6 ॥

गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिकन्दर वासिनाम् ।

सिंहानां निनदा दुःखा श्श्रोतुं दुःखमतो वनम् ॥ 7 ॥

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता श्शून्ये महामृगाः ।

दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम् ॥ 8 ॥

सग्राहा स्सरितश्चैव पङ्कवत्यस्सु दुस्तराः ।

मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम् ॥ 9 ॥

लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः ।

निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम् ॥ 10 ॥

सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले ।

रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम् ॥ 11 ॥

अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना ।

फलैर्वृक्षावपतितै स्सीते दुःखमतो वनम् ॥ 12 ॥

उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि ।

जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा ॥ 13 ॥

देवतानां पित्रूणां कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ।

प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम् ॥ 14 ॥

कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः ।

चरता नियमेनैव तस्माद्धुःखतरं वनम् ॥ 15 ॥

उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमै स्स्वयमाहृतैः ।

आर्षेण विधिना वेद्यां बाले दुःखमतो वनम् ॥ 16 ॥

यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि ।

यताहारैर्वनचरै र्नित्यं दुःखमतो वनम् ॥ 17 ॥

अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः ।

भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम् ॥ 18 ॥

सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि ।

चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम् ॥ 19 ॥

नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः ।

तिषठ्न्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम् ॥ 20 ॥

पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकै स्सह ।

बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम् ॥ 21 ॥

द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि ।

वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम् ॥ 22 ॥

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च ।

अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम् ॥ 23 ॥

क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः ।

न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम् ॥ 24 ॥

तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव ।

विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम् ॥ 25 ॥

वनन्तु नेतुं न कृता मतिस्तदा बभूव रामेण यदा महात्मना ।

न तस्य सीता वचनं चकार त त्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता ॥ 26 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टाविंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha aṣṭāviṃśassargaḥ |

sa evaṃ bruvatīṃ sītāṃ dharmajño dharmavatsalaḥ |

na netuṃ kurute buddhiṃ vane duḥkhāni cintayan || 1 ||

sāntvayitvā punastāṃ tu bāṣpadūṣitalocanām |

nivartanārthe dharmātmā vākyametaduvāca ha || 2 ||

sīte mahākulīnā'si dharme ca niratā sadā |

ihā'cara svadharmaṃ tvaṃ me yathā manasassukham || 3 ||

sīte yathā tvāṃ vakṣyāmi tathā kāryaṃ tvayā'bale |

vane hi bahavo doṣā vadatastānnibodha me || 4 ||

sīte vimucyatāmeṣā vanavāsakṛtā matiḥ |

bahudoṣaṃ hi kāntāraṃ vanamityabhidhīyate || 5 ||

hitabuddhyā khalu vaco mayaitadabhidhīyate |

sadā sukhaṃ na jānāmi duḥkhameva sadā vanam || 6 ||

girinirjharasambhūtā girikandara vāsinām |

siṃhānāṃ ninadā duḥkhā śśrotuṃ duḥkhamato vanam || 7 ||

krīḍamānāśca visrabdhā mattā śśūnye mahāmṛgāḥ |

dṛṣṭvā samabhivartante sīte duḥkhamato vanam || 8 ||

sagrāhā ssaritaścaiva paṅkavatyassu dustarāḥ |

mattairapi gajairnityamato duḥkhataraṃ vanam || 9 ||

latākaṇṭakasaṅkīrṇāḥ kṛkavākūpanāditāḥ |

nirapāśca sudurgāśca mārgā duḥkhamato vanam || 10 ||

supyate parṇaśayyāsu svayaṃ bhagnāsu bhūtale |

rātriṣu śramakhinnena tasmādduḥkhataraṃ vanam || 11 ||

ahorātraṃ ca santoṣaḥ kartavyo niyatātmanā |

phalairvṛkṣāvapatitai ssīte duḥkhamato vanam || 12 ||

upavāsaśca kartavyo yathā prāṇena maithili |

jaṭābhāraśca kartavyo valkalāmbaradhāriṇā || 13 ||

devatānāṃ pitrūṇāṃ kartavyaṃ vidhipūrvakam |

prāptānāmatithīnāṃ ca nityaśaḥ pratipūjanam || 14 ||

kāryastrirabhiṣekaśca kāle kāle ca nityaśaḥ |

caratā niyamenaiva tasmāddhuḥkhataraṃ vanam || 15 ||

upahāraśca kartavyaḥ kusumai ssvayamāhṛtaiḥ |

ārṣeṇa vidhinā vedyāṃ bāle duḥkhamato vanam || 16 ||

yathālabdhena kartavyaḥ santoṣastena maithili |

yatāhārairvanacarai rnityaṃ duḥkhamato vanam || 17 ||

atīva vātāstimiraṃ bubhukṣā cātra nityaśaḥ |

bhayāni ca mahāntyatra tato duḥkhataraṃ vanam || 18 ||

sarīsṛpāśca bahavo bahurūpāśca bhāmini |

caranti pṛthivīṃ darpāttato duḥkhataraṃ vanam || 19 ||

nadī nilayanā ssarpā nadīkuṭilagāminaḥ |

tiṣaṭhntyāvṛtya panthānaṃ tato duḥkhataraṃ vanam || 20 ||

pataṅgā vṛścikāḥ kīṭā daṃśāśca maśakai ssaha |

bādhante nityamabale sarvaṃ duḥkhamato vanam || 21 ||

drumāḥ kaṇṭakinaścaiva kuśāḥ kāśāśca bhāmini |

vane vyākulaśākhāgrāstena duḥkhataraṃ vanam || 22 ||

kāyakleśāśca bahavo bhayāni vividhāni ca |

araṇyavāse vasato duḥkhameva tato vanam || 23 ||

krodhalobhau vimoktavyau kartavyā tapase matiḥ |

na bhetavyaṃ ca bhetavye nityaṃ duḥkhamato vanam || 24 ||

tadalaṃ te vanaṃ gatvā kṣamaṃ na hi vanaṃ tava |

vimṛśanniha paśyāmi bahudoṣataraṃ vanam || 25 ||

vanantu netuṃ na kṛtā matistadā babhūva rāmeṇa yadā mahātmanā |

na tasya sītā vacanaṃ cakāra ta ttato'bravīdrāmamidaṃ suduḥkhitā || 26 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe aṣṭāviṃśassargaḥ ||