2.19 Ayodhyakanda - Ekonavimsha Sargah

ॐ

2.19 अयोध्याकाण्ड - एकोनविंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकोनविंशस्सर्गः ।

तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् ।

श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ 1 ॥

एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः ।

जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ 2 ॥

इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः ।

नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः ॥ 3 ॥

मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः ।

यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥ 4 ॥

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च ।

नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम् ॥ 5 ॥

अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे ।

स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ॥ 6 ॥

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च ।

हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥ 7 ॥

किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः ।

तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ 8 ॥

तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः ।

वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति ॥ 9 ॥

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः ।

भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात् ॥ 10 ॥

दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः ।

अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश ॥ 11 ॥

सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी ।

प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम् ॥ 12 ॥

एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः ।

भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः ॥ 13 ॥

तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् ।

राम तस्मादित श्शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥ 14 ॥

व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते ।

नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ 15 ॥

यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन् ।

पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा ॥ 16 ॥

धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः ।

मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते ॥ 17 ॥

रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः ।

कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥ 18 ॥

तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम् ।

श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् ॥ 19 ॥

नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे ।

विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम् ॥ 20 ॥

यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया ।

प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥ 21 ॥

न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम् ।

यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥ 22 ॥

अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम् ।

वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥ 23 ॥

न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम् ।

यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥ 24 ॥

यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् ।

ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम् ॥ 25 ॥

भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा ।

तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः ॥ 26 ॥

स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता ।

शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम् ॥ 27 ॥

वन्दित्वा चरणौ रामो विसञ्ज्ञस्य पितुस्तथा ।

कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः ॥ 28 ॥

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् ।

निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥ 29 ॥

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।

लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ 30 ॥

अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् ।

शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥ 31 ॥

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति ।

लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा ॥ 32 ॥

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम् ।

सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥ 33 ॥

प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते ।

विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान् ॥ 34 ॥

धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च ।

प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥ 35 ॥

सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः ।

नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने ॥ 36 ॥

उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः ।

शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम् ॥ 37 ॥

वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम् ।

मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः ॥ 38 ॥

तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः ।

सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम् ॥ 39 ॥

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम् ।

न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥ 40 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनविंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekonaviṃśassargaḥ |

tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam |

śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 1 ||

evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvitaḥ |

jaṭājinadharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 2 ||

idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |

nābhinandati durdharṣo yathāpūrvamarindamaḥ || 3 ||

manyurna ca tvayā kāryo devi brūmi tavāgrataḥ |

yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 4 ||

hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca |

niyujyamāno visrabdhaḥ kiṃ na kuryāmahaṃ priyam || 5 ||

alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me |

svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam || 6 ||

ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca |

hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ || 7 ||

kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ |

tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 8 ||

tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kinvidaṃ yanmahīpatiḥ |

vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati || 9 ||

gacchantu caivānayituṃ dūtāśśrīghrajavairhayaiḥ |

bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt || 10 ||

daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ |

avicārya piturvākyaṃ samā vastuṃ caturdaśa || 11 ||

sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |

prasthānaṃ śraddhadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 12 ||

evaṃ bhavatu yāsyanti dūtā śśīghrajavairhayaiḥ |

bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 13 ||

tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam |

rāma tasmādita śśīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 14 ||

vrīḍānvita ssvayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate |

naitatkiñcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām || 15 ||

yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran |

pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā || 16 ||

dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ |

mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite || 17 ||

rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ |

kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ || 18 ||

tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodayam |

śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt || 19 ||

nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe |

viddhimāmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam || 20 ||

yadatra bhavataḥ kiñcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā |

prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat || 21 ||

na hyato dharmacaraṇaṃ kiñcidasti mahattaram |

yathā pitariśuśrūṣā tasya vā vacanakriyā || 22 ||

anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham |

vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa || 23 ||

na nūnaṃ mayi kaikayi kiñcidāśaṃsase guṇam |

yadrājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī || 24 ||

yāvanmātaramāpnacche sītāṃ cānunayāmyaham |

tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam || 25 ||

bharataḥ pālayedrājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā |

tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharma ssanātanaḥ || 26 ||

sa rāmasya vacaśśrṛtvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā |

śokādaśaknuvanvakatuṃ praruroda mahāsvanam || 27 ||

vanditvā caraṇau rāmo visañjñasya pitustathā |

kaikeyyāścāpyanāryāyāḥ niṣpapāta mahādyutiḥ || 28 ||

sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam |

niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṃ dadarśa suhṛjjanam || 29 ||

taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha |

lakṣmaṇaḥ paramakkṛdhdaḥ ssumitrānandavardhanaḥ || 30 ||

abhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |

śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan || 31 ||

na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati |

lokakāntasya kāntatvācchītaraśmeriva kṣapā || 32 ||

na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasundharām |

sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā || 33 ||

pratiṣidhya śubhaṃ chatraṃ vyajane ca svalaṅkṛte |

visarjayitvā svajanaṃ rathaṃ paurāṃstathā janān || 34 ||

dhārayan manasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca |

praviveśātmavānveśma māturapriyaśaṃsivān || 35 ||

sarvohyabhijanaśśrīmān śrīmatassatyavādinaḥ |

nālakṣayata rāmasya kiñcidākāramānane || 36 ||

ucitaṃ ca mahābāhurnajahauharṣamātmanaḥ |

śārada ssamudīrṇāṃśuścandrasteja ivātmajam || 37 ||

vācā madhurayā rāmassarvaṃ sammānayañjanam |

mātussamīpaṃ dhīrātmā praviveśa mahāyaśāḥ || 38 ||

taṃ guṇaissamatāṃ prāpto bhrātā vipulavikramaḥ |

saumitriranuvavrāja dhārayanduḥkhamātmajam || 39 ||

praviśya veśmātibhṛśaṃ mudā'nvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām |

na caiva rāmo'trajagāmavikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā || 40 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||