2.103 Ayodhyakanda - Tryadhikashatatama Sargah

ॐ

2.103 अयोध्याकाण्ड - त्र्यधिकशततम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ त्र्यधिकशततमस्सर्गः ।

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च ।

अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥ 1 ॥

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।

ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ 2 ॥

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।

सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥ 3 ॥

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।

वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः ॥ 4 ॥

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।

स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥ 5 ॥

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः ।

भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः ॥ 6 ॥

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।

नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥ 7 ॥

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।

पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥ 8 ॥

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।

उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ 9 ॥

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।

राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥ 10 ॥

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।

नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥ 11 ॥

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।

कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः ॥ 12 ॥

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा ।

यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान् ॥ 13 ॥

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।

कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥ 14 ॥

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।

यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ 15 ॥

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।

ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ 16 ॥

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।

आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥ 17 ॥

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।

मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः ॥ 18 ॥

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः ।

प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥ 19 ॥

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृस्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।

अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥ 20 ॥

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।

वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥ 21 ॥

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता ।

श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥ 22 ॥

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा ।

वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ 23 ॥

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।

रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने ॥ 24 ॥

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।

काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥ 25 ॥

मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम् ।

भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः ॥ 26 ॥

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।

पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः ॥ 27 ॥

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः ।

प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥ 28 ॥

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।

जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम् ॥ 29 ॥

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।

श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥ 30 ॥

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।

इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥ 31 ॥

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः ।

वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः ॥ 32 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्र्यधिकशततमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha tryadhikaśatatamassargaḥ |

vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |

abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1 ||

rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |

dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2 ||

kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |

sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 3 ||

idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |

vane prākkalanaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ || 4 ||

ita ssumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |

svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 5 ||

jaghanyamapi te putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ |

bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ || 6 ||

adyāyamapi te putraḥ kleśānāmatathocitaḥ |

nīcānartha samācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 7 ||

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |

pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 8 ||

taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |

uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 9 ||

idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |

rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 10 ||

tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |

naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 11 ||

caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ |

kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhukte vasudhādhipaḥ || 12 ||

ato duḥkhataraṃ loke na kiñcitpratibhāti mā |

yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudikṣodamṛddhimān || 13 ||

rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |

kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 14 ||

śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |

yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 15 ||

evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |

dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram || 16 ||

sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ |

ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 17 ||

tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |

mātrūṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ || 18 ||

tāḥ pāṇibhi ssukhasparśairmṛdvaṅgulitalai śśubhaiḥ |

pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ || 19 ||

saumitrirapi tā ssarvā mātṛssamprekṣya duḥkhitaḥ |

abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 20 ||

yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |

vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 21 ||

sītā'pi caraṇāṃstāsāmupasaṅgṛhya duḥkhitā |

śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 22 ||

tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |

vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 23 ||

videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |

rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane || 24 ||

padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |

kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 25 ||

mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivā'śrayam |

bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ || 26 ||

bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |

pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ || 27 ||

purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindramivāmarādhipaḥ |

pragṛhya pādau susamṛddhatejasassahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 28 ||

tato jaghanyaṃ sahitai ssamantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |

janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharata stadā'grajam || 29 ||

upopaviṣṭa stu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |

śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 30 ||

kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |

itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 31 ||

sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharata śca dhārmikaḥ |

vṛtāḥ suhṛdbhi śca virejuradhvare yathā sadasyai ssahitāstrayo'gnayaḥ || 32 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tryadhikaśatatamassargaḥ ||