Uddhavagita - Chaturtho'dhyayah

ॐ

उद्धवगीता - चतुर्थोऽध्यायः

Gita Devanagari

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।

राजा उवाच ।

यानि यानि इह कर्माणि यैः यैः स्वच्छन्दजन्मभिः ।

चक्रे करोति कर्ता वा हरिः तानि ब्रुवन्तु नः ॥ 1॥

द्रुमिलः उवाच ।

यः वा अनन्तस्य गुणान् अनन्तान्

अनुक्रमिष्यन् सः तु बालबुद्धिः ।

रजांसि भूमेः गणयेत् कथञ्चित्

कालेन न एव अखिलशक्तिधाम्नः ॥ 2॥

भूतैः यदा पञ्चभिः आत्मसृष्टैः

पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् ।

स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधान

मवाप नारायणः आदिदेवः ॥ 3॥

यत् कायः एषः भुवनत्रयसन्निवेशः

यस्य इन्द्रियैः तनुभृतां उभयैन्द्रियाणि ।

ज्ञानं स्वतः श्वसनतः बलं ओजः ईहा

सत्त्वादिभिः स्थितिलयौद्भवः आदिकर्ता ॥ 4॥

आदौ अभूत् शतधृती रजस अस्य सर्गे

विष्णु स्थितौ क्रतुपतिः द्विजधर्मसेतुः ।

रुद्रः अपि अयाय तमसा पुरुषः सः आद्यः

इति उद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥ 5॥

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्टः मूर्त्या

नारायणः नरः ऋषिप्रवरः प्रशान्तः ।

नैष्कर्म्यलक्षणं उवाच चचार कर्म

यः अद्य अपि च आस्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रिः ॥ 6॥

इन्द्रः विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षति इति

कामं न्ययुङ्क्त सगणं सः बदरिउपाख्यम् ।

गत्वा अप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः

स्त्रीप्रेक्षण इषुभिः अविध्यतत् महिज्ञः ॥ 7॥

विज्ञाय शक्रकृतं अक्रमं आदिदेवः

प्राह प्रहस्य गतविस्मयः एजमानान् ।

मा भैष्ट भो मदन मारुत देववध्वः

गृह्णीत नः बलिं अशून्यं इमं कुरुध्वम् ॥ 8॥

इत्थं ब्रुवति अभयदे नरदेव देवाः

सव्रीडनम्रशिरसः सघृणं तं ऊचुः ।

न एतत् विभो त्वयि परे अविकृते विचित्रम्

स्वारामधीः अनिकरानतपादपद्मे ॥ 9॥

त्वां सेवतां सुरकृता बहवः अन्तरायाः

स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते ।

न अन्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्वभागान्

धत्ते पदं त्वं अविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ 10॥

क्षुत् तृट्त्रिकालगुणमारुतजैव्ह्यशैश्न्यान्

अस्मान् अपारजलधीन् अतितीर्य केचित् ।

क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वश पदे गोः

मज्जन्ति दुश्चरतपः च वृथा उत्सृजन्ति ॥ 11॥

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियः अति अद्भुतदर्शनाः ।

दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीः विभुः ॥ 12॥

ते देव अनुचराः दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीः इव रूपिणीः ।

गन्धेन मुमुहुः तासां रूप औदार्यहतश्रियः ॥ 13॥

तान् आह देवदेव ईशः प्रणतान् प्रहसन् इव ।

आसां एकतमां वृङ्ग्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥

14॥

ॐ इति आदेशं आदाय नत्वा तं सुरवन्दिनः ।

उर्वशीं अप्सरःश्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः ॥ 15॥

इन्द्राय आनम्य सदसि श्रुण्वतां त्रिदिवौकसाम् ।

ऊचुः नारायणबलं शक्रः तत्र आस विस्मितः ॥ 16॥

हंसस्वरूपी अवददत् अच्युतः आत्मयोगम्

दत्तः कुमार ऋषभः भगवान् पिता नः ।

विष्णुः शिवाय जगतां कलया अवतीर्णः

तेन आहृताः मधुभिदा श्रुतयः हयास्ये ॥ 17॥

गुप्तः अपि अये मनुः इला ओषधयः च मात्स्ये

क्रौडे हतः दितिजः उद्धरता अम्भसः क्ष्माम् ।

कौर्मे धृतः अद्रिः अमृत उन्मथने स्वपृष्ठे

ग्राहात् प्रपन्नमिभराजं अमुञ्चत् आर्तम् ॥ 18॥

संस्तुन्वतः अब्धिपतितान् श्रमणान् ऋषीं च

शक्रं च वृत्रवधतः तमसि प्रविष्टम् ।

देवस्त्रियः असुरगृहे पिहिताः अनाथाः

जघ्ने असुरेन्द्रं अभयाय सतां नृसिंहे ॥ 19॥

देव असुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे

हत्वा अन्तरेषु भुवनानि अदधात् कलाभिः ।

भूत्वा अथ वामनः इमां अहरत् बलेः क्ष्माम्

याञ्चाच्छलेन समदात् अदितेः सुतेभ्यः ॥ 20॥

निःक्षत्रियां अकृत गां च त्रिःसप्तकृत्वः

रामः तु हैहयकुल अपि अयभार्गव अग्निः ।

सः अब्धिं बबन्ध दशवक्त्रं अहन् सलङ्कम्

सीतापतिः जयति लोकं अलघ्नकीर्तिः ॥ 21॥

भूमेः भर अवतरणाय यदुषि अजन्मा जातः

करिष्यति सुरैः अपि दुष्कराणि ।

वादैः विमोहयति यज्ञकृतः अतदर्हान्

शूद्रां कलौ क्षितिभुजः न्यहनिष्यदन्ते ॥ 22॥

एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत् पतेः ।

भूरीणि भूरियशसः वर्णितानि महाभुज ॥ 23॥

इति श्रीमद्भगवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे निमिजायन्तसंवादे

चतुर्थोऽध्यायः ॥

Roman (IAST) Transliteration

atha caturtho'dhyāyaḥ |

rājā uvāca |

yāni yāni iha karmāṇi yaiḥ yaiḥ svacchandajanmabhiḥ |

cakre karoti kartā vā hariḥ tāni bruvantu naḥ || 1||

drumilaḥ uvāca |

yaḥ vā anantasya guṇān anantān

anukramiṣyan saḥ tu bālabuddhiḥ |

rajāṃsi bhūmeḥ gaṇayet kathañcit

kālena na eva akhilaśaktidhāmnaḥ || 2||

bhūtaiḥ yadā pañcabhiḥ ātmasṛṣṭaiḥ

puraṃ virājaṃ viracayya tasmin |

svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhāna

mavāpa nārāyaṇaḥ ādidevaḥ || 3||

yat kāyaḥ eṣaḥ bhuvanatrayasanniveśaḥ

yasya indriyaiḥ tanubhṛtāṃ ubhayaindriyāṇi |

jñānaṃ svataḥ śvasanataḥ balaṃ ojaḥ īhā

sattvādibhiḥ sthitilayaudbhavaḥ ādikartā || 4||

ādau abhūt śatadhṛtī rajasa asya sarge

viṣṇu sthitau kratupatiḥ dvijadharmasetuḥ |

rudraḥ api ayāya tamasā puruṣaḥ saḥ ādyaḥ

iti udbhavasthitilayāḥ satataṃ prajāsu || 5||

dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭaḥ mūrtyā

nārāyaṇaḥ naraḥ ṛṣipravaraḥ praśāntaḥ |

naiṣkarmyalakṣaṇaṃ uvāca cacāra karma

yaḥ adya api ca āsta ṛṣivaryaniṣevitāṅghriḥ || 6||

indraḥ viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣati iti

kāmaṃ nyayuṅkta sagaṇaṃ saḥ badariupākhyam |

gatvā apsarogaṇavasantasumandavātaiḥ

strīprekṣaṇa iṣubhiḥ avidhyatat mahijñaḥ || 7||

vijñāya śakrakṛtaṃ akramaṃ ādidevaḥ

prāha prahasya gatavismayaḥ ejamānān |

mā bhaiṣṭa bho madana māruta devavadhvaḥ

gṛhṇīta naḥ baliṃ aśūnyaṃ imaṃ kurudhvam || 8||

itthaṃ bruvati abhayade naradeva devāḥ

savrīḍanamraśirasaḥ saghṛṇaṃ taṃ ūcuḥ |

na etat vibho tvayi pare avikṛte vicitram

svārāmadhīḥ anikarānatapādapadme || 9||

tvāṃ sevatāṃ surakṛtā bahavaḥ antarāyāḥ

svauko vilaṅghya paramaṃ vrajatāṃ padaṃ te |

na anyasya barhiṣi balīn dadataḥ svabhāgān

dhatte padaṃ tvaṃ avitā yadi vighnamūrdhni || 10||

kṣut tṛṭtrikālaguṇamārutajaivhyaśaiśnyān

asmān apārajaladhīn atitīrya kecit |

krodhasya yānti viphalasya vaśa pade goḥ

majjanti duścaratapaḥ ca vṛthā utsṛjanti || 11||

iti pragṛṇatāṃ teṣāṃ striyaḥ ati adbhutadarśanāḥ |

darśayāmāsa śuśrūṣāṃ svarcitāḥ kurvatīḥ vibhuḥ || 12||

te deva anucarāḥ dṛṣṭvā striyaḥ śrīḥ iva rūpiṇīḥ |

gandhena mumuhuḥ tāsāṃ rūpa audāryahataśriyaḥ || 13||

tān āha devadeva īśaḥ praṇatān prahasan iva |

āsāṃ ekatamāṃ vṛṅgdhvaṃ savarṇāṃ svargabhūṣaṇām ||

14||

oṃ iti ādeśaṃ ādāya natvā taṃ suravandinaḥ |

urvaśīṃ apsaraḥśreṣṭhāṃ puraskṛtya divaṃ yayuḥ || 15||

indrāya ānamya sadasi śruṇvatāṃ tridivaukasām |

ūcuḥ nārāyaṇabalaṃ śakraḥ tatra āsa vismitaḥ || 16||

haṃsasvarūpī avadadat acyutaḥ ātmayogam

dattaḥ kumāra ṛṣabhaḥ bhagavān pitā naḥ |

viṣṇuḥ śivāya jagatāṃ kalayā avatīrṇaḥ

tena āhṛtāḥ madhubhidā śrutayaḥ hayāsye || 17||

guptaḥ api aye manuḥ ilā oṣadhayaḥ ca mātsye

krauḍe hataḥ ditijaḥ uddharatā ambhasaḥ kṣmām |

kaurme dhṛtaḥ adriḥ amṛta unmathane svapṛṣṭhe

grāhāt prapannamibharājaṃ amuñcat ārtam || 18||

saṃstunvataḥ abdhipatitān śramaṇān ṛṣīṃ ca

śakraṃ ca vṛtravadhataḥ tamasi praviṣṭam |

devastriyaḥ asuragṛhe pihitāḥ anāthāḥ

jaghne asurendraṃ abhayāya satāṃ nṛsiṃhe || 19||

deva asure yudhi ca daityapatīn surārthe

hatvā antareṣu bhuvanāni adadhāt kalābhiḥ |

bhūtvā atha vāmanaḥ imāṃ aharat baleḥ kṣmām

yāñcācchalena samadāt aditeḥ sutebhyaḥ || 20||

niḥkṣatriyāṃ akṛta gāṃ ca triḥsaptakṛtvaḥ

rāmaḥ tu haihayakula api ayabhārgava agniḥ |

saḥ abdhiṃ babandha daśavaktraṃ ahan salaṅkam

sītāpatiḥ jayati lokaṃ alaghnakīrtiḥ || 21||

bhūmeḥ bhara avataraṇāya yaduṣi ajanmā jātaḥ

kariṣyati suraiḥ api duṣkarāṇi |

vādaiḥ vimohayati yajñakṛtaḥ atadarhān

śūdrāṃ kalau kṣitibhujaḥ nyahaniṣyadante || 22||

evaṃvidhāni karmāṇi janmāni ca jagat pateḥ |

bhūrīṇi bhūriyaśasaḥ varṇitāni mahābhuja || 23||

iti śrīmadbhagavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde

caturtho'dhyāyaḥ ||