Chanakya Niti - Ashtamo'dhyayah

ॐ

चाणक्य नीति - अष्टमोऽध्यायः

Devanagari

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ च मध्यमाः ।

उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ 01 ॥

इक्षुरापः पयो मूलं ताम्बूलं फलमौषधम् ।

भक्षयित्वापि कर्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥ 02 ॥

दीपो भक्षयते ध्वान्तं कज्जलं च प्रसूयते ।

यदन्नं भक्षयते नित्यं जायते तादृशी प्रजा ॥ 03 ॥

वित्तं देहि गुणान्वितेषु मतिमन्नान्यत्र देहि क्वचित्

प्राप्तं वारिनिधेर्जलं घनमुखे माधुर्ययुक्तं सदा ।

जीवान्स्थावरजङ्गमांश्च सकलान्सञ्जीव्य भूमण्डलं

भूयः पश्य तदेव कोटिगुणितं गच्छन्तमम्भोनिधिम् ॥ 04 ॥

चाण्डालानां सहस्रैश्च सूरिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।

एको हि यवनः प्रोक्तो न नीचो यवनात्परः ॥ 05 ॥

तैलाभ्यङ्गे चिताधूमे मैथुने क्षौरकर्मणि ।

तावद्भवति चाण्डालो यावत्स्नानं न चाचरेत् ॥ 06 ॥

अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम् ।

भोजने चामृतं वारि भोजनान्ते विषापहम् ॥ 07 ॥

हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हतश्चाज्ञानतो नरः ।

हतं निर्णायकं सैन्यं स्त्रियो नष्टा ह्यभर्तृकाः ॥ 08 ॥

वृद्धकाले मृता भार्या बन्धुहस्तगतं धनम् ।

भोजनं च पराधीनं तिस्रः पुंसां विडम्बनाः ॥ 09 ॥

नाग्निहोत्रं विना वेदा न च दानं विना क्रिया ।

न भावेन विना सिद्धिस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥ 10 ॥

न देवो विद्यते काष्ठे न पाषाणे न मृण्मये ।

न भावेन विना सिद्धिस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥ 11 ॥

काष्ठपाषाणधातूनां कृत्वा भावेन सेवनम् ।

श्रद्धया च तथा सिद्धिस्तस्य विष्णुप्रसादतः ॥ 12 ॥

न देवो विद्यते काष्ठे न पाषाणे न मृन्मये ।

भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥ 13 ॥

शान्तितुल्यं तपो नास्ति न सन्तोषात्परं सुखम् ।

अपत्यं च कलत्रं च सतां सङ्गतिरेव च ॥ 14 ॥

गुणो भूषयते रूपं शीलं भूषयते कुलम् ।

प्रासादशिखरस्थोऽपि काकः किं गरुडायते ॥ 15 ॥

निर्गुणस्य हतं रूपं दुःशीलस्य हतं कुलम् ।

असिद्धस्य हता विद्या ह्यभोगेन हतं धनम् ॥ 16 ॥

शुद्धं भूमिगतं तोयं शुद्धा नारी पतिव्रता ।

शुचिः क्षेमकरो राजा सन्तोषो ब्राह्मणः शुचिः ॥ 17 ॥

असन्तुष्टा द्विजा नष्टाः सन्तुष्टाश्च महीभृतः ।

सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुलाङ्गना ॥ 18 ॥

किं कुलेन विशालेन विद्याहीनेन देहिनाम् ।

दुष्कुलं चापि विदुषो देवैरपि स पूज्यते ॥ 19 ॥

विद्वान्प्रशस्यते लोके विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ।

विद्यया लभते सर्वं विद्या सर्वत्र पूज्यते ॥ 20 ॥

मांसभक्ष्यैः सुरापानैर्मुखैश्चाक्षरवर्जितैः ।

पशुभिः पुरुषाकारैर्भाराक्रान्ता हि मेदिनी ॥ 21 ॥

अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनश्च ऋत्विजः ।

यजमानं दानहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः ॥ 22 ॥

Roman (IAST) Transliteration

adhamā dhanamicchanti dhanamānau ca madhyamāḥ |

uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam || 01 ||

ikṣurāpaḥ payo mūlaṃ tāmbūlaṃ phalamauṣadham |

bhakṣayitvāpi kartavyāḥ snānadānādikāḥ kriyāḥ || 02 ||

dīpo bhakṣayate dhvāntaṃ kajjalaṃ ca prasūyate |

yadannaṃ bhakṣayate nityaṃ jāyate tādṛśī prajā || 03 ||

vittaṃ dehi guṇānviteṣu matimannānyatra dehi kvacit

prāptaṃ vārinidherjalaṃ ghanamukhe mādhuryayuktaṃ sadā |

jīvānsthāvarajaṅgamāṃśca sakalānsañjīvya bhūmaṇḍalaṃ

bhūyaḥ paśya tadeva koṭiguṇitaṃ gacchantamambhonidhim || 04 ||

cāṇḍālānāṃ sahasraiśca sūribhistattvadarśibhiḥ |

eko hi yavanaḥ prokto na nīco yavanātparaḥ || 05 ||

tailābhyaṅge citādhūme maithune kṣaurakarmaṇi |

tāvadbhavati cāṇḍālo yāvatsnānaṃ na cācaret || 06 ||

ajīrṇe bheṣajaṃ vāri jīrṇe vāri balapradam |

bhojane cāmṛtaṃ vāri bhojanānte viṣāpaham || 07 ||

hataṃ jñānaṃ kriyāhīnaṃ hataścājñānato naraḥ |

hataṃ nirṇāyakaṃ sainyaṃ striyo naṣṭā hyabhartṛkāḥ || 08 ||

vṛddhakāle mṛtā bhāryā bandhuhastagataṃ dhanam |

bhojanaṃ ca parādhīnaṃ tisraḥ puṃsāṃ viḍambanāḥ || 09 ||

nāgnihotraṃ vinā vedā na ca dānaṃ vinā kriyā |

na bhāvena vinā siddhistasmādbhāvo hi kāraṇam || 10 ||

na devo vidyate kāṣṭhe na pāṣāṇe na mṛṇmaye |

na bhāvena vinā siddhistasmādbhāvo hi kāraṇam || 11 ||

kāṣṭhapāṣāṇadhātūnāṃ kṛtvā bhāvena sevanam |

śraddhayā ca tathā siddhistasya viṣṇuprasādataḥ || 12 ||

na devo vidyate kāṣṭhe na pāṣāṇe na mṛnmaye |

bhāve hi vidyate devastasmādbhāvo hi kāraṇam || 13 ||

śāntitulyaṃ tapo nāsti na santoṣātparaṃ sukham |

apatyaṃ ca kalatraṃ ca satāṃ saṅgatireva ca || 14 ||

guṇo bhūṣayate rūpaṃ śīlaṃ bhūṣayate kulam |

prāsādaśikharastho'pi kākaḥ kiṃ garuḍāyate || 15 ||

nirguṇasya hataṃ rūpaṃ duḥśīlasya hataṃ kulam |

asiddhasya hatā vidyā hyabhogena hataṃ dhanam || 16 ||

śuddhaṃ bhūmigataṃ toyaṃ śuddhā nārī pativratā |

śuciḥ kṣemakaro rājā santoṣo brāhmaṇaḥ śuciḥ || 17 ||

asantuṣṭā dvijā naṣṭāḥ santuṣṭāśca mahībhṛtaḥ |

salajjā gaṇikā naṣṭā nirlajjāśca kulāṅganā || 18 ||

kiṃ kulena viśālena vidyāhīnena dehinām |

duṣkulaṃ cāpi viduṣo devairapi sa pūjyate || 19 ||

vidvānpraśasyate loke vidvān sarvatra pūjyate |

vidyayā labhate sarvaṃ vidyā sarvatra pūjyate || 20 ||

māṃsabhakṣyaiḥ surāpānairmukhaiścākṣaravarjitaiḥ |

paśubhiḥ puruṣākārairbhārākrāntā hi medinī || 21 ||

annahīno dahedrāṣṭraṃ mantrahīnaśca ṛtvijaḥ |

yajamānaṃ dānahīno nāsti yajñasamo ripuḥ || 22 ||