Chanakya Niti - Panchamo'dhyayah

ॐ

चाणक्य नीति - पञ्चमोऽध्यायः

Chanakya Devanagari

गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।

पतिरेव गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥ 01 ॥

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते

निघर्षणच्छेदनतापताडनैः ।

तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते

त्यागेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥ 02 ॥

तावद्भयेषु भेतव्यं यावद्भयमनागतम् ।

आगतं तु भयं वीक्ष्य प्रहर्तव्यमशङ्कया ॥ 03 ॥

एकोदरसमुद्भूता एकनक्षत्रजातकाः ।

न भवन्ति समाः शीले यथा बदरकण्टकाः ॥ 04 ॥

निःस्पृहो नाधिकारी स्यान् नाकामो मण्डनप्रियः ।

नाविदग्धः प्रियं ब्रूयात्स्पष्टवक्ता न वञ्चकः ॥ 05 ॥

मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या अधनानां महाधनाः ।

पराङ्गना कुलस्त्रीणां सुभगानां च दुर्भगाः ॥ 06 ॥

आलस्योपगता विद्या परहस्तगतं धनम् ।

अल्पबीजं हतं क्षेत्रं हतं सैन्यमनायकम् ॥ 07 ॥

अभ्यासाद्धार्यते विद्या कुलं शीलेन धार्यते ।

गुणेन ज्ञायते त्वार्यः कोपो नेत्रेण गम्यते ॥ 08 ॥

वित्तेन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।

मृदुना रक्ष्यते भूपः सत्स्त्रिया रक्ष्यते गृहम् ॥ 09 ॥

अन्यथा वेदशास्त्राणि ज्ञानपाण्डित्यमन्यथा ।

अन्यथा तत्पदं शान्तं लोकाः क्लिश्यन्ति चाह्न्यथा ॥ 10 ॥

दारिद्र्यनाशनं दानं शीलं दुर्गतिनाशनम् ।

अज्ञाननाशिनी प्रज्ञा भावना भयनाशिनी ॥ 11 ॥

नास्ति कामसमो व्याधिर्नास्ति मोहसमो रिपुः ।

नास्ति कोपसमो वह्निर्नास्ति ज्ञानात्परं सुखम् ॥ 12 ॥

जन्ममृत्यू हि यात्येको भुनक्त्येकः शुभाशुभम् ।

नरकेषु पतत्येक एको याति परां गतिम् ॥ 13 ॥

तृणं ब्रह्मविदः स्वर्गस्तृणं शूरस्य जीवितम् ।

जिताशस्य तृणं नारी निःस्पृहस्य तृणं जगत् ॥ 14 ॥

विद्या मित्रं प्रवासे च भार्या मित्रं गृहेषु च ।

व्याधितस्यौषधं मित्रं धर्मो मित्रं मृतस्य च ॥ 15 ॥

वृथा वृष्टिः समुद्रेषु वृथा तृप्तस्य भोजनम् ।

वृथा दानं समर्थस्य वृथा दीपो दिवापि च ॥ 16 ॥

नास्ति मेघसमं तोयं नास्ति चात्मसमं बलम् ।

नास्ति चक्षुःसमं तेजो नास्ति धान्यसमं प्रियम् ॥ 17 ॥

अधना धनमिच्छन्ति वाचं चैव चतुष्पदाः ।

मानवाः स्वर्गमिच्छन्ति मोक्षमिच्छन्ति देवताः ॥ 18 ॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन तपते रविः ।

सत्येन वाति वायुश्च सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ 19 ॥

चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चले जीवितमन्दिरे ।

चलाचले च संसारे धर्म एको हि निश्चलः ॥ 20 ॥

नराणां नापितो धूर्तः पक्षिणां चैव वायसः ।

चतुष्पादं श‍ऋगालस्तु स्त्रीणां धूर्ता च मालिनी ॥ 21 ॥

जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति ।

अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥ 22 ॥

राजपत्नी गुरोः पत्नी मित्रपत्नी तथैव च ।

पत्नीमाता स्वमाता च पञ्चैता मातरः स्मृताः ॥ 23 ॥

Roman (IAST) Transliteration

gururagnirdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ |

patireva guruḥ strīṇāṃ sarvasyābhyāgato guruḥ || 01 ||

yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate

nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ |

tathā caturbhiḥ puruṣaḥ parīkṣyate

tyāgena śīlena guṇena karmaṇā || 02 ||

tāvadbhayeṣu bhetavyaṃ yāvadbhayamanāgatam |

āgataṃ tu bhayaṃ vīkṣya prahartavyamaśaṅkayā || 03 ||

ekodarasamudbhūtā ekanakṣatrajātakāḥ |

na bhavanti samāḥ śīle yathā badarakaṇṭakāḥ || 04 ||

niḥspṛho nādhikārī syān nākāmo maṇḍanapriyaḥ |

nāvidagdhaḥ priyaṃ brūyātspaṣṭavaktā na vañcakaḥ || 05 ||

mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā adhanānāṃ mahādhanāḥ |

parāṅganā kulastrīṇāṃ subhagānāṃ ca durbhagāḥ || 06 ||

ālasyopagatā vidyā parahastagataṃ dhanam |

alpabījaṃ hataṃ kṣetraṃ hataṃ sainyamanāyakam || 07 ||

abhyāsāddhāryate vidyā kulaṃ śīlena dhāryate |

guṇena jñāyate tvāryaḥ kopo netreṇa gamyate || 08 ||

vittena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |

mṛdunā rakṣyate bhūpaḥ satstriyā rakṣyate gṛham || 09 ||

anyathā vedaśāstrāṇi jñānapāṇḍityamanyathā |

anyathā tatpadaṃ śāntaṃ lokāḥ kliśyanti cāhnyathā || 10 ||

dāridryanāśanaṃ dānaṃ śīlaṃ durgatināśanam |

ajñānanāśinī prajñā bhāvanā bhayanāśinī || 11 ||

nāsti kāmasamo vyādhirnāsti mohasamo ripuḥ |

nāsti kopasamo vahnirnāsti jñānātparaṃ sukham || 12 ||

janmamṛtyū hi yātyeko bhunaktyekaḥ śubhāśubham |

narakeṣu patatyeka eko yāti parāṃ gatim || 13 ||

tṛṇaṃ brahmavidaḥ svargastṛṇaṃ śūrasya jīvitam |

jitāśasya tṛṇaṃ nārī niḥspṛhasya tṛṇaṃ jagat || 14 ||

vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitraṃ gṛheṣu ca |

vyādhitasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmo mitraṃ mṛtasya ca || 15 ||

vṛthā vṛṣṭiḥ samudreṣu vṛthā tṛptasya bhojanam |

vṛthā dānaṃ samarthasya vṛthā dīpo divāpi ca || 16 ||

nāsti meghasamaṃ toyaṃ nāsti cātmasamaṃ balam |

nāsti cakṣuḥsamaṃ tejo nāsti dhānyasamaṃ priyam || 17 ||

adhanā dhanamicchanti vācaṃ caiva catuṣpadāḥ |

mānavāḥ svargamicchanti mokṣamicchanti devatāḥ || 18 ||

satyena dhāryate pṛthvī satyena tapate raviḥ |

satyena vāti vāyuśca sarvaṃ satye pratiṣṭhitam || 19 ||

calā lakṣmīścalāḥ prāṇāścale jīvitamandire |

calācale ca saṃsāre dharma eko hi niścalaḥ || 20 ||

narāṇāṃ nāpito dhūrtaḥ pakṣiṇāṃ caiva vāyasaḥ |

catuṣpādaṃ śa‍ṛgālastu strīṇāṃ dhūrtā ca mālinī || 21 ||

janitā copanetā ca yastu vidyāṃ prayacchati |

annadātā bhayatrātā pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ || 22 ||

rājapatnī guroḥ patnī mitrapatnī tathaiva ca |

patnīmātā svamātā ca pañcaitā mātaraḥ smṛtāḥ || 23 ||