Chanakya Niti - Prathamo'dhyayah

ॐ

चाणक्य नीति - प्रथमोऽध्यायः

Chanakya Devanagari

प्रणम्य शिरसा विष्णुं त्रैलोक्याधिपतिं प्रभुम् ।

नानाशास्त्रोद्धृतं वक्ष्ये राजनीतिसमुच्चयम् ॥ 01 ॥

अधीत्येदं यथाशास्त्रं नरो जानाति सत्तमः ।

धर्मोपदेशविख्यातं कार्याकार्यं शुभाशुभम् ॥ 02 ॥

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया ।

येन विज्ञातमात्रेण सर्वज्ञात्वं प्रपद्यते ॥ 03 ॥

मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च ।

दुःखितैः सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥ 04 ॥

दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः ।

ससर्पे च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः ॥ 05 ॥

आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान् रक्षेद्धनैरपि ।

आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ 06 ॥

आपदर्थे धनं रक्षेच्छ्रीमतां कुत आपदः ।

कदाचिच्चलते लक्ष्मीः सञ्चितोऽपि विनश्यति ॥ 07 ॥

यस्मिन्देशे न सम्मानो न वृत्तिर्न च बान्धवाः ।

न च विद्यागमोऽप्यस्ति वासं तत्र न कारयेत् ॥ 08 ॥

धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः ।

पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ॥ 09 ॥

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता ।

पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्र संस्थितिम् ॥ 10 ॥

जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान् व्यसनागमे ।

मित्रं चापत्तिकालेषु भार्यां च विभवक्षये ॥ 11 ॥

आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसङ्कटे ।

राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥ 12 ॥

यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवं परिषेवते ।

ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति चाध्रुवं नष्टमेव हि ॥ 13 ॥

वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् ।

रूपशीलां न नीचस्य विवाहः सदृशे कुले ॥ 14 ॥

नदीनां शस्त्रपाणीनान्नखीनां श‍ऋङ्गिणां तथा ।

विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ 15 ॥

विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् ।

अमित्रादपि सद्वृत्तं बालादपि सुभाषितम् ॥ 16 ॥

स्त्रीणां द्विगुण आहारो लज्जा चापि चतुर्गुणा ।

साहसं षड्गुणं चैव कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ 17 ॥

Roman (IAST) Transliteration

praṇamya śirasā viṣṇuṃ trailokyādhipatiṃ prabhum |

nānāśāstroddhṛtaṃ vakṣye rājanītisamuccayam || 01 ||

adhītyedaṃ yathāśāstraṃ naro jānāti sattamaḥ |

dharmopadeśavikhyātaṃ kāryākāryaṃ śubhāśubham || 02 ||

tadahaṃ sampravakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā |

yena vijñātamātreṇa sarvajñātvaṃ prapadyate || 03 ||

mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭastrībharaṇena ca |

duḥkhitaiḥ samprayogeṇa paṇḍito'pyavasīdati || 04 ||

duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaścottaradāyakaḥ |

sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyureva na saṃśayaḥ || 05 ||

āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārān rakṣeddhanairapi |

ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 06 ||

āpadarthe dhanaṃ rakṣecchrīmatāṃ kuta āpadaḥ |

kadāciccalate lakṣmīḥ sañcito'pi vinaśyati || 07 ||

yasmindeśe na sammāno na vṛttirna ca bāndhavāḥ |

na ca vidyāgamo'pyasti vāsaṃ tatra na kārayet || 08 ||

dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ |

pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaset || 09 ||

lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ tyāgaśīlatā |

pañca yatra na vidyante na kuryāttatra saṃsthitim || 10 ||

jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavān vyasanāgame |

mitraṃ cāpattikāleṣu bhāryāṃ ca vibhavakṣaye || 11 ||

āture vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṅkaṭe |

rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhavaḥ || 12 ||

yo dhruvāṇi parityajya adhruvaṃ pariṣevate |

dhruvāṇi tasya naśyanti cādhruvaṃ naṣṭameva hi || 13 ||

varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām |

rūpaśīlāṃ na nīcasya vivāhaḥ sadṛśe kule || 14 ||

nadīnāṃ śastrapāṇīnānnakhīnāṃ śa‍ṛṅgiṇāṃ tathā |

viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca || 15 ||

viṣādapyamṛtaṃ grāhyamamedhyādapi kāñcanam |

amitrādapi sadvṛttaṃ bālādapi subhāṣitam || 16 ||

strīṇāṃ dviguṇa āhāro lajjā cāpi caturguṇā |

sāhasaṃ ṣaḍguṇaṃ caiva kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ || 17 ||