6.51 Yuddhakanda - Ekapanchasha Sargah

ॐ

6.51 युद्धकाण्ड - एकपञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ एकपञ्चाशस्सर्गः ।

तेषांसुतुमुलंशब्दंवानराणान्तरस्विनाम् ।

नर्दतांराक्षसैस्सार्धन्तदाशुश्रावरावणः ॥ 1 ॥

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषंश्रुत्वासनिनदम्भृशम् ।

सचिवानान्ततस्तेषाम्मध्येवचनमब्रवीत् ॥ 2 ॥

यथाऽसौसम्प्रहृष्टानांवानराणांसमुत्थितः ।

बहूनांसुमहान्नादोमेघनामिवगर्जिताम् ॥ 3 ॥

व्यक्तंसुमहतीप्रीतिरेतेषान्नात्रसंशयः ।

तथाहिविपुलैर्नादैश्चुक्षुभेवरुणालयः ॥ 4 ॥

तौतुबद्धौशरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।

अयञ्चसुमहान्नादशङ्काञ्जनयतीवमे ॥ 5 ॥

एतत्तुवचनञ्चोक्त्वामन्त्रिणोराक्षसेश्वरः ।

उवाचनैरृतांस्तत्रसमीपपरिवर्तिनः ॥ 6 ॥

ज्ञायतान्तूर्णमेतेषांसर्वेषाञ्चवनचारिणाम् ।

शोककालेसमुत्पन्नहर्षकारणमुत्थितम् ॥ 7 ॥

तथोक्तास्तेनसम्भ्रान्ताःप्राकारमधिरुह्यच ।

ददृशुःपालितांसेनांसुग्रीवेणमहात्मना ॥ 8 ॥

तौचमुक्तौसुघोरेणशरबन्धेनराघवौ ।

समुत्थितौमहाभागौविषेदुःप्रेक्ष्यराक्षसाः ॥ 9 ॥

सन्त्रस्तहृदयाःसर्वेप्राकारात् वरुह्यते ।

विषण्णवदनाघोराराक्षसेन्द्रमुपस्थिता ॥ 10 ॥

तदप्रियन्दीनमुखारावणस्यनिशाचराः ।

कृत्स्नन्निवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ॥ 11 ॥

यौताविन्द्रजितायुद्धेभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।

निबद्धौशरबन्धेननिष्प्रकम्पभुजौकृतौ ॥ 12 ॥

विमुक्तौशरबन्धेनदृश्येतेतौरणाजिरे ।

पाशानिवगजौछित्वागजेन्द्रसमविक्रमौ ॥ 13 ॥

तच्छ्रुत्वावचनन्तेषांराक्षसेन्द्रोमहाबलः ।

चिन्तारोषसमाक्रान्तोविषण्णवदनोऽभवत् ॥ 14 ॥

घोरैर्दत्तवरैर्भद्धौशरैराशीविषोपमैः ।

अमोघैस्सूर्यसङ्काशैःप्रमथ्येन्द्रजितायुधि ॥ 15 ॥

तदस्त्रबन्धमासाद्ययदिमुक्तौरिपूमम ।

संशयस्थमिदंसर्वमनुपश्याम्यहम्बलम् ॥ 16 ॥

निष्फलाःखलुसम्वृत्ताश्शराःवासुकितेजसः ।

अदत्तंयैस्तुसङ्ग्रामेरिपूणाञ्जीवितम्मम ॥ 17 ॥

एवमुक्त्वातुसङ्क्रुद्धोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।

अब्रवीद्रक्षसाम्मध्येधूम्राक्षन्नामराक्षसम् ॥ 18 ॥

बलेनमहतायुक्तोराक्षसैर्भीमविक्रमः ।

त्वंवधायाभिनिर्याहिरामस्यसहवानरैः ॥ 19 ॥

एवमुक्तस्तुधूम्राक्षोराक्षसेन्द्रेणधीमता ।

कृत्वाप्रणामंसम्हृष्टोनिर्जगामनृपालयत् ॥ 20 ॥

अभिनिष्क्रम्यतदद्वारम्बलाध्यक्षमुवाचह ।

त्वरयस्वबलन्तूर्णङ्किञ्चिरेणयुयुत्सतः ॥ 21 ॥

धूम्राक्षवचनंश्रुत्वाबलाध्यक्षोबलानुगः ।

बलमुद्योजयामासरावणस्याज्ञयाद्रुतम् ॥ 22 ॥

तेबद्धघण्टाबलिनोघोररूपानिशाचराः ।

विगर्जमानास्सम्हृष्टाधूम्राक्षम्पर्यवारयन् ॥ 23 ॥

विविधायुधहस्ताश्चशूलमुद्गरपाणयः ।

गदाभिःपट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ॥ 24 ॥

परिघैर्भिण्डिवालैश्चभल्लैप्रासैः परश्वथैः ।

निर्ययूराक्षसादिभ्योनर्धन्तोजलदायथा ॥ 25 ॥

रथैःकवचिनस्त्वन्येध्वजैश्चसमलङ्कृतैः ।

सुवर्णजालविहितैःखरैश्चविविधाननैः ॥ 26 ॥

हयैःपरमशीघ्रैश्चगजैश्चैवमदोत्कटैः ।

निर्ययुर्नैरृतव्याघ्राव्याघ्राइवदुरासदाः ॥ 27 ॥

वृकसिंहमुखैर्युक्तङ्खरैःकनकभूषणैः ।

आरुरोहरथन्दिव्यन्धूम्राक्षःखरनिस्स्वनः ॥ 28 ॥

सनिर्यातोमहावीर्योधूम्राक्षोराक्षसैर्वृतः ।

प्रहसन्पश्चिमद्वारंहनुमान्यत्रयूथपः ॥ 29 ॥

रथप्रवरमास्थायखरयुक्तङ्खरस्वनम् ।

प्रयान्तन्तुमहाघोरंराक्षसम्भीमदर्शनम् ॥ 30 ॥

अन्तरिक्षगताःघोराशकुनाःप्रत्यषेधयन् ।

रथशीर्षेमहान्भीमोगृध्रश्चनिपपातह ॥ 31 ॥

ध्वजाग्रेग्रथिताश्चैवनिपेतुःकुणपाशनाः ।

रुधिरार्द्रोमहान् श्वेतःकबन्धःपतितोभुवि ॥ 32 ॥

विस्वरञ्चोत्सृजन्नादन्धूम्राक्षस्यसमीपतः ।

ववर्षरुधिरन्देवस्सञ्चचालचमेदिनी ॥ 33 ॥

प्रतिलोमंवनौवायुर्निर्घातसमनिस्वनः ।

तिमिरौघवृतास्तत्रदिशश्चनचकाशिरे ॥ 34 ॥

सतूत्पातांस्तदादृष्टवाराक्षसानाम्भयावहान् ।

प्रादुर्भूतान्सुघोरांश्चधूम्राक्षोव्यथितोऽभवत् ॥ 35 ॥

मुमुहूराक्षसाःसर्वेधूम्राक्षस्यपुरस्सराः ।

ततःसुभीमोबहुभिर्निशाचरैर्वृतोऽभिनिष्क्रम्यरणोत्सुकोबली ।

ददर्शतांराघवबाहुपालिताम्महौघकल्पाम्बहुवानरीञ्चमूम् ॥ 36 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकपञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha ekapañcāśassargaḥ |

teṣāṃsutumulaṃśabdaṃvānarāṇāntarasvinām |

nardatāṃrākṣasaissārdhantadāśuśrāvarāvaṇaḥ || 1 ||

snigdhagambhīranirghoṣaṃśrutvāsaninadambhṛśam |

sacivānāntatasteṣāmmadhyevacanamabravīt || 2 ||

yathā'sausamprahṛṣṭānāṃvānarāṇāṃsamutthitaḥ |

bahūnāṃsumahānnādomeghanāmivagarjitām || 3 ||

vyaktaṃsumahatīprītireteṣānnātrasaṃśayaḥ |

tathāhivipulairnādaiścukṣubhevaruṇālayaḥ || 4 ||

tautubaddhauśaraistīkṣṇairbhrātaraurāmalakṣmaṇau |

ayañcasumahānnādaśaṅkāñjanayatīvame || 5 ||

etattuvacanañcoktvāmantriṇorākṣaseśvaraḥ |

uvācanairṛtāṃstatrasamīpaparivartinaḥ || 6 ||

jñāyatāntūrṇameteṣāṃsarveṣāñcavanacāriṇām |

śokakālesamutpannaharṣakāraṇamutthitam || 7 ||

tathoktāstenasambhrāntāḥprākāramadhiruhyaca |

dadṛśuḥpālitāṃsenāṃsugrīveṇamahātmanā || 8 ||

taucamuktausughoreṇaśarabandhenarāghavau |

samutthitaumahābhāgauviṣeduḥprekṣyarākṣasāḥ || 9 ||

santrastahṛdayāḥsarveprākārāt varuhyate |

viṣaṇṇavadanāghorārākṣasendramupasthitā || 10 ||

tadapriyandīnamukhārāvaṇasyaniśācarāḥ |

kṛtsnannivedayāmāsuryathāvadvākyakovidāḥ || 11 ||

yautāvindrajitāyuddhebhrātaraurāmalakṣmaṇau |

nibaddhauśarabandhenaniṣprakampabhujaukṛtau || 12 ||

vimuktauśarabandhenadṛśyetetauraṇājire |

pāśānivagajauchitvāgajendrasamavikramau || 13 ||

tacchrutvāvacananteṣāṃrākṣasendromahābalaḥ |

cintāroṣasamākrāntoviṣaṇṇavadano'bhavat || 14 ||

ghorairdattavarairbhaddhauśarairāśīviṣopamaiḥ |

amoghaissūryasaṅkāśaiḥpramathyendrajitāyudhi || 15 ||

tadastrabandhamāsādyayadimuktauripūmama |

saṃśayasthamidaṃsarvamanupaśyāmyahambalam || 16 ||

niṣphalāḥkhalusamvṛttāśśarāḥvāsukitejasaḥ |

adattaṃyaistusaṅgrāmeripūṇāñjīvitammama || 17 ||

evamuktvātusaṅkruddhoniśśvasannuragoyathā |

abravīdrakṣasāmmadhyedhūmrākṣannāmarākṣasam || 18 ||

balenamahatāyuktorākṣasairbhīmavikramaḥ |

tvaṃvadhāyābhiniryāhirāmasyasahavānaraiḥ || 19 ||

evamuktastudhūmrākṣorākṣasendreṇadhīmatā |

kṛtvāpraṇāmaṃsamhṛṣṭonirjagāmanṛpālayat || 20 ||

abhiniṣkramyatadadvārambalādhyakṣamuvācaha |

tvarayasvabalantūrṇaṅkiñcireṇayuyutsataḥ || 21 ||

dhūmrākṣavacanaṃśrutvābalādhyakṣobalānugaḥ |

balamudyojayāmāsarāvaṇasyājñayādrutam || 22 ||

tebaddhaghaṇṭābalinoghorarūpāniśācarāḥ |

vigarjamānāssamhṛṣṭādhūmrākṣamparyavārayan || 23 ||

vividhāyudhahastāścaśūlamudgarapāṇayaḥ |

gadābhiḥpaṭṭasairdaṇḍairāyasairmusalairbhṛśam || 24 ||

parighairbhiṇḍivālaiścabhallaiprāsaiḥ paraśvathaiḥ |

niryayūrākṣasādibhyonardhantojaladāyathā || 25 ||

rathaiḥkavacinastvanyedhvajaiścasamalaṅkṛtaiḥ |

suvarṇajālavihitaiḥkharaiścavividhānanaiḥ || 26 ||

hayaiḥparamaśīghraiścagajaiścaivamadotkaṭaiḥ |

niryayurnairṛtavyāghrāvyāghrāivadurāsadāḥ || 27 ||

vṛkasiṃhamukhairyuktaṅkharaiḥkanakabhūṣaṇaiḥ |

āruroharathandivyandhūmrākṣaḥkharanissvanaḥ || 28 ||

saniryātomahāvīryodhūmrākṣorākṣasairvṛtaḥ |

prahasanpaścimadvāraṃhanumānyatrayūthapaḥ || 29 ||

rathapravaramāsthāyakharayuktaṅkharasvanam |

prayāntantumahāghoraṃrākṣasambhīmadarśanam || 30 ||

antarikṣagatāḥghorāśakunāḥpratyaṣedhayan |

rathaśīrṣemahānbhīmogṛdhraścanipapātaha || 31 ||

dhvajāgregrathitāścaivanipetuḥkuṇapāśanāḥ |

rudhirārdromahān śvetaḥkabandhaḥpatitobhuvi || 32 ||

visvarañcotsṛjannādandhūmrākṣasyasamīpataḥ |

vavarṣarudhirandevassañcacālacamedinī || 33 ||

pratilomaṃvanauvāyurnirghātasamanisvanaḥ |

timiraughavṛtāstatradiśaścanacakāśire || 34 ||

satūtpātāṃstadādṛṣṭavārākṣasānāmbhayāvahān |

prādurbhūtānsughorāṃścadhūmrākṣovyathito'bhavat || 35 ||

mumuhūrākṣasāḥsarvedhūmrākṣasyapurassarāḥ |

tataḥsubhīmobahubhirniśācarairvṛto'bhiniṣkramyaraṇotsukobalī |

dadarśatāṃrāghavabāhupālitāmmahaughakalpāmbahuvānarīñcamūm || 36 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ekapañcāśassargaḥ ||