5.56 Sundarakanda - Shatpanchasha Sargah

ॐ

5.56 सुन्दरकाण्ड - षट्पञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ षट्पञ्चाशस्सर्गः ।

ततस्तु शिंशुपामूले जानकीं पर्युपस्थिताम् ।

अभिवाद्याब्रवीद्दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम् ॥ 1 ॥

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।

भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं हनुमन्तमभाषत ॥ 2 ॥

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।

पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ 3 ॥

शरैस्तु सङ्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।

मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ 4 ॥

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।

भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ 5 ॥

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।

निशम्य हनुमांस्तस्या वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ 6 ॥

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थः हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः ।

यस्ते युधि विजित्यारीन् शोकं व्यपनयिष्यति ॥ 7 ॥

एवमाश्वास्य वैदेहीं हनुमान् मारुतात्मजः ।

गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत् ॥ 8 ॥

ततस्स कपिशार्दूलः स्वामिसन्दर्शनोत्सुकः ।

आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः ॥ 9 ॥

तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः ।

सोत्तरीयमिवाम्भोदैः शृङ्गान्तरविलम्बिभिः ॥ 10 ॥

बोध्यमानमिव प्रीत्या दिवाकरकरैश्शुभैः ।

उन्मिषन्तमिवोद्धूतैर्लोचनैरिव धातुभिः ॥ 11 ॥

तोयौघननिस्स्वनैर्मन्द्रैः प्राधीतमिव पर्वतम् ।

प्रगीतमिव विस्पष्टैर्नानाप्रस्रवणस्वनैः ॥ 12 ॥

देवदारुभिरत्युच्चैरूर्ध्वबाहुमिव स्थितम् ।

प्रपातजलनिर्घोषैः प्राक्रुष्टमिव सर्वतः ॥ 13 ॥

वेपमानमिव श्यामैः कम्पमानैश्शरद्वनैः ।

वेणुभिर्मारुतोद्धूतैः कूजन्तमिव कीचकैः ॥ 14 ॥

निश्श्वसन्तमिवामर्षाद्घोरैराशीविषोत्तमैः ।

नीहारकृतगम्भीरैर्ध्यायन्तमिव गह्वरैः ॥ 15 ॥

मेघपादनिभैः पादैः प्रक्रान्तमिव सर्वतः ।

जृम्म्भमाणमिवाऽकाशे शिखरैरभ्रमालिभिः ॥ 16 ॥

कूटैश्च बहुधा कीर्णैश्शोभितं बहुकन्दरैः ।

सालतालाश्वकर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम् ॥ 17 ॥

लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलङ्कृतम् ।

नानामृगगणाकीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम् ॥ 18 ॥

बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासञ्चयसङ्कटम् ।

महर्षियक्षगन्धर्वकिन्नरोरगसेवितम् ॥ 19 ॥

लतापादपसङ्घातं सिंहाध्युषितकन्दरम् ।

व्याघ्रसङ्घसमाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम् ॥ 20 ॥

तमारुरोह हनुमान् पर्वतं पवनात्मजः ।

रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः ॥ 21 ॥

तेन पादतलाक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु ।

सघोषास्समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः ॥ 22 ॥

स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः ।

दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयन् लवणाम्भसः ॥ 23 ॥

अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः ।

ददर्श सागरं भीमं मीनोरगनिषेवितम् ॥ 24 ॥

स मारुत इवाऽकाशं मारुतस्यात्मसम्भवः ।

प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम् ॥ 25 ॥

स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ।

ररास सह तैर्भूतैः प्रविशन्वसुधातलम् ॥ 26 ॥

कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः ।

तस्योरुवेगोन्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः ॥ 27 ॥

निपेतुर्भूतले रुग्णाश्शक्रायुधहता इव ।

कन्दरान्तरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम् ॥ 28 ॥

सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन् स शुश्रुवे ।

त्रस्तव्यावृत्तवसना व्याकुलीकृतभूषणाः ॥ 29 ॥

विद्याधर्यः समुत्पेतुस्सहसा धरणीधरात् ।

अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः ॥ 30 ॥

निपीडितशिरोग्रीवा व्यचेष्टन्त महाहयः ।

किन्नरोरगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तदा ॥ 31 ॥

पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिताः ।

स च भूमिधरः श्रीमान्बलिना तेन पीडितः ॥ 32 ॥

सवृक्षशिखरोदग्रः प्रविवेश रसातलम् ।

दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः ॥ 33 ॥

धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः ।

स लिलङ्घयिषुर्भीमं सलीलं लवणार्णवम् ॥ 34 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्पञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha ṣaṭpañcāśassargaḥ |

tatastu śiṃśupāmūle jānakīṃ paryupasthitām |

abhivādyābravīddiṣṭyā paśyāmi tvāmihākṣatām || 1 ||

tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ |

bhartṛsnehānvitaṃ vākyaṃ hanumantamabhāṣata || 2 ||

kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane |

paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 3 ||

śaraistu saṅkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |

māṃ nayedyadi kākutsthastattasya sadṛśaṃ bhavet || 4 ||

tadyathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ |

bhavatyāhavaśūrasya tathā tvamupapādaya || 5 ||

tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam |

niśamya hanumāṃstasyā vākyamuttaramabravīt || 6 ||

kṣiprameṣyati kākutsthaḥ haryṛkṣapravarairvṛtaḥ |

yaste yudhi vijityārīn śokaṃ vyapanayiṣyati || 7 ||

evamāśvāsya vaidehīṃ hanumān mārutātmajaḥ |

gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīmabhyavādayat || 8 ||

tatassa kapiśārdūlaḥ svāmisandarśanotsukaḥ |

āruroha giriśreṣṭhamariṣṭamarimardanaḥ || 9 ||

tuṅgapadmakajuṣṭābhirnīlābhirvanarājibhiḥ |

sottarīyamivāmbhodaiḥ śṛṅgāntaravilambibhiḥ || 10 ||

bodhyamānamiva prītyā divākarakaraiśśubhaiḥ |

unmiṣantamivoddhūtairlocanairiva dhātubhiḥ || 11 ||

toyaughananissvanairmandraiḥ prādhītamiva parvatam |

pragītamiva vispaṣṭairnānāprasravaṇasvanaiḥ || 12 ||

devadārubhiratyuccairūrdhvabāhumiva sthitam |

prapātajalanirghoṣaiḥ prākruṣṭamiva sarvataḥ || 13 ||

vepamānamiva śyāmaiḥ kampamānaiśśaradvanaiḥ |

veṇubhirmārutoddhūtaiḥ kūjantamiva kīcakaiḥ || 14 ||

niśśvasantamivāmarṣādghorairāśīviṣottamaiḥ |

nīhārakṛtagambhīrairdhyāyantamiva gahvaraiḥ || 15 ||

meghapādanibhaiḥ pādaiḥ prakrāntamiva sarvataḥ |

jṛmmbhamāṇamivā'kāśe śikharairabhramālibhiḥ || 16 ||

kūṭaiśca bahudhā kīrṇaiśśobhitaṃ bahukandaraiḥ |

sālatālāśvakarṇaiśca vaṃśaiśca bahubhirvṛtam || 17 ||

latāvitānairvitataiḥ puṣpavadbhiralaṅkṛtam |

nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ dhātuniṣyandabhūṣitam || 18 ||

bahuprasravaṇopetaṃ śilāsañcayasaṅkaṭam |

maharṣiyakṣagandharvakinnaroragasevitam || 19 ||

latāpādapasaṅghātaṃ siṃhādhyuṣitakandaram |

vyāghrasaṅghasamākīrṇaṃ svādumūlaphaladrumam || 20 ||

tamāruroha hanumān parvataṃ pavanātmajaḥ |

rāmadarśanaśīghreṇa praharṣeṇābhicoditaḥ || 21 ||

tena pādatalākrāntā ramyeṣu girisānuṣu |

saghoṣāssamaśīryanta śilāścūrṇīkṛtāstataḥ || 22 ||

sa tamāruhya śailendraṃ vyavardhata mahākapiḥ |

dakṣiṇāduttaraṃ pāraṃ prārthayan lavaṇāmbhasaḥ || 23 ||

adhiruhya tato vīraḥ parvataṃ pavanātmajaḥ |

dadarśa sāgaraṃ bhīmaṃ mīnoraganiṣevitam || 24 ||

sa māruta ivā'kāśaṃ mārutasyātmasambhavaḥ |

prapede hariśārdūlo dakṣiṇāduttarāṃ diśam || 25 ||

sa tadā pīḍitastena kapinā parvatottamaḥ |

rarāsa saha tairbhūtaiḥ praviśanvasudhātalam || 26 ||

kampamānaiśca śikharaiḥ patadbhirapi ca drumaiḥ |

tasyoruvegonmathitāḥ pādapāḥ puṣpaśālinaḥ || 27 ||

nipeturbhūtale rugṇāśśakrāyudhahatā iva |

kandarāntarasaṃsthānāṃ pīḍitānāṃ mahaujasām || 28 ||

siṃhānāṃ ninado bhīmo nabho bhindan sa śuśruve |

trastavyāvṛttavasanā vyākulīkṛtabhūṣaṇāḥ || 29 ||

vidyādharyaḥ samutpetussahasā dharaṇīdharāt |

atipramāṇā balino dīptajihvā mahāviṣāḥ || 30 ||

nipīḍitaśirogrīvā vyaceṣṭanta mahāhayaḥ |

kinnaroragandharvayakṣavidyādharāstadā || 31 ||

pīḍitaṃ taṃ nagavaraṃ tyaktvā gaganamāsthitāḥ |

sa ca bhūmidharaḥ śrīmānbalinā tena pīḍitaḥ || 32 ||

savṛkṣaśikharodagraḥ praviveśa rasātalam |

daśayojanavistārastriṃśadyojanamucchritaḥ || 33 ||

dharaṇyāṃ samatāṃ yātaḥ sa babhūva dharādharaḥ |

sa lilaṅghayiṣurbhīmaṃ salīlaṃ lavaṇārṇavam || 34 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣaṭpañcāśassargaḥ ||