5.42 Sundarakanda - Dvichatvarimsha Sargah

ॐ

5.42 सुन्दरकाण्ड - द्विचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ द्विचत्वारिंशस्सर्गः ।

ततः पक्षिनिनादेन वृक्षभङ्गस्वनेन च ।

बभूवुस्त्राससम्भ्रान्तास्सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥ 1 ॥

विद्रुताश्च भयत्रस्ता विनेदुर्मृगपक्षिणः ।

रक्षसां च निमित्तानि क्रूराणि प्रतिपेदिरे ॥ 2 ॥

ततो गतायां निद्रायां राक्षस्यो विकृताननाः ।

तद्वनं ददृशुर्भग्नं तं च वीरं महाकपिम् ॥ 3 ॥

स ता दृष्ट्वा महाबाहुर्महासत्त्वो महाबलः ।

चकार सुमहद्रूपं राक्षसीनां भयावहम् ॥ 4 ॥

ततस्तं गिरिसङ्काशमतिकायं महाबलम् ।

राक्षस्यो वानरं दृष्ट्वा पप्रच्छुर्जनकात्मजाम् ॥ 5 ॥

कोऽयं कस्य कुतो वायं किं निमित्तमिहागतः ।

कथं त्वया सहानेन संवादः कृत इत्युत ॥ 6 ॥

आचक्ष्व नो विशालाक्षि मा भूत्ते सुभगे भयम् ।

संवादमसितापाङ्गे त्वया किं कृतवानयम् ॥ 7 ॥

अथाब्रवीन्महासाध्वी सीता सर्वाङ्गसुन्दरी ।

रक्षसां भीमरूपाणां विज्ञाने मम का गतिः ॥ 8 ॥

यूयमेवाभिजानीत योऽयं यद्वा करिष्यति ।

अहिरेव ह्यहेः पादान्विजानाति न संशयः ॥ 9 ॥

अहमप्यस्य भीतास्मि नैनं जानामि को न्वयम् ।

वेद्मि राक्षसमेवैनं कामरूपिणमागतम् ॥ 10 ॥

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा राक्षस्यो विद्रुता दिशः ।

स्थिताः काश्चिद्गताः काश्चिद्रावणाय निवेदितुम् ॥ 11 ॥

रावणस्य समीपे तु राक्षस्यो विकृताननाः ।

विरूपं वानरं भीममाख्यातुमुपचक्रमुः ॥ 12 ॥

अशोकवनिकामध्ये राजन्भीमवपुः कपिः ।

सीतया कृतसंवादस्तिष्ठत्यमितविक्रमः ॥ 13 ॥

न च तं जानकी सीता हरिं हरिणलोचना ।

अस्माभिर्बहुधा पृष्टा निवेदयितुमिच्छति ॥ 14 ॥

वासवस्य भवेद्दूतो दूतो वैश्रवणस्य वा ।

प्रेषितो वापि रामेण सीतान्वेषणकाङ्क्षया ॥ 15 ॥

तेन त्वद्भुतरूपेण यत्तत्तव मनोहरम् ।

नानामृगगणाकीर्णं प्रमृष्टं प्रमदावनम् ॥ 16 ॥

न तत्र कश्चिदुद्देशो यस्तेन न विनाशितः ।

यत्र सा जानकी सीता स तेन न विनाशितः ॥ 17 ॥

जानकीरक्षणार्थं वा श्रमाद्वा नोपलभ्यते ।

अथवा कश्श्रमस्तस्य सैव तेनाभिरक्षिता ॥ 18 ॥

चारुपल्लवपुष्पाढ्यं यं सीता स्वयमास्थिता ।

प्रवृद्धश्शिंशुपावृक्ष स्स च तेनाभिरक्षितः ॥ 19 ॥

तस्योग्ररूपस्योग्र त्वं दण्डमाज्ञातुमर्हसि ।

सीता सम्भाषिता येन तद्वनं च विनाशितम् ॥ 20 ॥

मनः परिगृहीतां तां तव रक्षोगणेश्वर ।

कस्सीतामभिभाषेत यो न स्यात्त्यक्तजीवितः ॥ 21 ॥

राक्षसीनां वचश्त्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।

हुताग्निरिव जज्वाल कोपसंवर्तितेक्षणः ॥ 22 ॥

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नास्रबिन्दवः ।

दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिष स्स्नेहबिन्दवः ॥ 23 ॥

आत्मनस्सदृशान्शूरान्किङ्करान्नाम राक्षसान् ।

व्यादिदेश महातेजा निग्रहार्थं हनूमतः ॥ 24 ॥

तेषामशीतिसाहस्रं किङ्कराणां तरस्विनाम् ।

निर्ययुर्भवनात्तस्मात्कूटमुद्गरपाणयः ॥ 25 ॥

महोदरा महादंष्ट्रा घोररूपा महाबलाः ।

युद्धाभिमनसस्सर्वे हनुमद्ग्रहणोद्यताः ॥ 26 ॥

ते कपीन्द्रं समासाद्य तोरणस्थमवस्थितम् ।

अभिपेतुर्महावेगाः पतङ्गा इव पावकम् ॥ 27 ॥

ते गदाभिर्विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः ।

आजघ्नुर्वानरश्रेष्ठं शरैश्चादित्यसन्निभैः ॥ 28 ॥

मुद्गरैः पट्टिशैश्शूलैः प्रासतोमरशक्तिभिः ।

परिवार्य हनूमन्तं सहसा तस्थुरग्रतः ॥ 29 ॥

हनुमानपि तेजस्वी श्रीमान्पर्वतसन्निभः ।

क्षितावाविध्य लाङ्गूलं ननाद च महास्वनम् ॥ 30 ॥

स भूत्वा सुमहाकायो हनुमान्मारुतात्मजः ।

धृष्टमास्फोटयामास लङ्कां शब्देन पूरयन् ॥ 31 ॥

तस्यास्फोटितशब्देन महता सानुनादिना ।

पेतुर्विहङ्गा गगनादुच्चैश्चेदमघोषयत् ॥ 32 ॥

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।

राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ 33 ॥

दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।

हनुमान्शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः ॥ 34 ॥

न रावणसहस्रं मे युद्धे प्रतिबलं भवेत् ।

शिलाभिस्तु प्रहरतः पादपैश्च सहस्रशः ॥ 35 ॥

अर्दयित्वा पुरीं लङ्कामभिवाद्य च मैथिलीम् ।

समृद्धार्थो गमिष्यामि मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ 36 ॥

तस्य सन्नादशब्देन तेऽभवन्भयशङ्किताः ।

ददृशुश्च हनूमन्तं सन्ध्यामेघमिवोन्नतम् ॥ 37 ॥

स्वामिसन्देशनिश्शङ्कास्ततस्ते राक्षसाः कपिम् ।

चित्रैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ॥ 38 ॥

स तैः परिवृतश्शूरैस्सर्वतस्सुमहाबलः ।

आससादाऽयसं भीमं परिघं तोरणाश्रितम् ॥ 39 ॥

स तं परिघमादाय जघान रजनीचरान् ।

स पन्नगमिवादाय स्फुरन्तं विनतासुतः ॥ 40 ॥

विचचाराम्बरे वीरः परिगृह्य च मारुतिः ।

स हत्वा राक्षसान्वीरान्किङ्करान्मारुतात्मजः ॥ 41 ॥

युद्धाकाङ्क्षी पुनर्वीरस्तोरणं समुपाश्रितः ।

ततस्तस्माद्भयान्मुक्ताः कतिचित्तत्र राक्षसाः ॥ 42 ॥

निहतान्किङ्करान्सर्वान्रावणायन्यवेदयन् ।

स राक्षसानां निहतं महद्बलं निशम्य राजा परिवृत्तलोचनः ।

समादिदेशाप्रतिमं पराक्रमे प्रहस्तपुत्रं समरे सुदुर्जयम् ॥ 43 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha dvicatvāriṃśassargaḥ |

tataḥ pakṣininādena vṛkṣabhaṅgasvanena ca |

babhūvustrāsasambhrāntāssarve laṅkānivāsinaḥ || 1 ||

vidrutāśca bhayatrastā vinedurmṛgapakṣiṇaḥ |

rakṣasāṃ ca nimittāni krūrāṇi pratipedire || 2 ||

tato gatāyāṃ nidrāyāṃ rākṣasyo vikṛtānanāḥ |

tadvanaṃ dadṛśurbhagnaṃ taṃ ca vīraṃ mahākapim || 3 ||

sa tā dṛṣṭvā mahābāhurmahāsattvo mahābalaḥ |

cakāra sumahadrūpaṃ rākṣasīnāṃ bhayāvaham || 4 ||

tatastaṃ girisaṅkāśamatikāyaṃ mahābalam |

rākṣasyo vānaraṃ dṛṣṭvā papracchurjanakātmajām || 5 ||

ko'yaṃ kasya kuto vāyaṃ kiṃ nimittamihāgataḥ |

kathaṃ tvayā sahānena saṃvādaḥ kṛta ityuta || 6 ||

ācakṣva no viśālākṣi mā bhūtte subhage bhayam |

saṃvādamasitāpāṅge tvayā kiṃ kṛtavānayam || 7 ||

athābravīnmahāsādhvī sītā sarvāṅgasundarī |

rakṣasāṃ bhīmarūpāṇāṃ vijñāne mama kā gatiḥ || 8 ||

yūyamevābhijānīta yo'yaṃ yadvā kariṣyati |

ahireva hyaheḥ pādānvijānāti na saṃśayaḥ || 9 ||

ahamapyasya bhītāsmi nainaṃ jānāmi ko nvayam |

vedmi rākṣasamevainaṃ kāmarūpiṇamāgatam || 10 ||

vaidehyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyo vidrutā diśaḥ |

sthitāḥ kāścidgatāḥ kāścidrāvaṇāya niveditum || 11 ||

rāvaṇasya samīpe tu rākṣasyo vikṛtānanāḥ |

virūpaṃ vānaraṃ bhīmamākhyātumupacakramuḥ || 12 ||

aśokavanikāmadhye rājanbhīmavapuḥ kapiḥ |

sītayā kṛtasaṃvādastiṣṭhatyamitavikramaḥ || 13 ||

na ca taṃ jānakī sītā hariṃ hariṇalocanā |

asmābhirbahudhā pṛṣṭā nivedayitumicchati || 14 ||

vāsavasya bhaveddūto dūto vaiśravaṇasya vā |

preṣito vāpi rāmeṇa sītānveṣaṇakāṅkṣayā || 15 ||

tena tvadbhutarūpeṇa yattattava manoharam |

nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ pramṛṣṭaṃ pramadāvanam || 16 ||

na tatra kaściduddeśo yastena na vināśitaḥ |

yatra sā jānakī sītā sa tena na vināśitaḥ || 17 ||

jānakīrakṣaṇārthaṃ vā śramādvā nopalabhyate |

athavā kaśśramastasya saiva tenābhirakṣitā || 18 ||

cārupallavapuṣpāḍhyaṃ yaṃ sītā svayamāsthitā |

pravṛddhaśśiṃśupāvṛkṣa ssa ca tenābhirakṣitaḥ || 19 ||

tasyograrūpasyogra tvaṃ daṇḍamājñātumarhasi |

sītā sambhāṣitā yena tadvanaṃ ca vināśitam || 20 ||

manaḥ parigṛhītāṃ tāṃ tava rakṣogaṇeśvara |

kassītāmabhibhāṣeta yo na syāttyaktajīvitaḥ || 21 ||

rākṣasīnāṃ vacaśtrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |

hutāgniriva jajvāla kopasaṃvartitekṣaṇaḥ || 22 ||

tasya kruddhasya netrābhyāṃ prāpatannāsrabindavaḥ |

dīptābhyāmiva dīpābhyāṃ sārciṣa ssnehabindavaḥ || 23 ||

ātmanassadṛśānśūrānkiṅkarānnāma rākṣasān |

vyādideśa mahātejā nigrahārthaṃ hanūmataḥ || 24 ||

teṣāmaśītisāhasraṃ kiṅkarāṇāṃ tarasvinām |

niryayurbhavanāttasmātkūṭamudgarapāṇayaḥ || 25 ||

mahodarā mahādaṃṣṭrā ghorarūpā mahābalāḥ |

yuddhābhimanasassarve hanumadgrahaṇodyatāḥ || 26 ||

te kapīndraṃ samāsādya toraṇasthamavasthitam |

abhipeturmahāvegāḥ pataṅgā iva pāvakam || 27 ||

te gadābhirvicitrābhiḥ parighaiḥ kāñcanāṅgadaiḥ |

ājaghnurvānaraśreṣṭhaṃ śaraiścādityasannibhaiḥ || 28 ||

mudgaraiḥ paṭṭiśaiśśūlaiḥ prāsatomaraśaktibhiḥ |

parivārya hanūmantaṃ sahasā tasthuragrataḥ || 29 ||

hanumānapi tejasvī śrīmānparvatasannibhaḥ |

kṣitāvāvidhya lāṅgūlaṃ nanāda ca mahāsvanam || 30 ||

sa bhūtvā sumahākāyo hanumānmārutātmajaḥ |

dhṛṣṭamāsphoṭayāmāsa laṅkāṃ śabdena pūrayan || 31 ||

tasyāsphoṭitaśabdena mahatā sānunādinā |

peturvihaṅgā gaganāduccaiścedamaghoṣayat || 32 ||

jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |

rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ || 33 ||

dāso'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |

hanumānśatrusainyānāṃ nihantā mārutātmajaḥ || 34 ||

na rāvaṇasahasraṃ me yuddhe pratibalaṃ bhavet |

śilābhistu praharataḥ pādapaiśca sahasraśaḥ || 35 ||

ardayitvā purīṃ laṅkāmabhivādya ca maithilīm |

samṛddhārtho gamiṣyāmi miṣatāṃ sarvarakṣasām || 36 ||

tasya sannādaśabdena te'bhavanbhayaśaṅkitāḥ |

dadṛśuśca hanūmantaṃ sandhyāmeghamivonnatam || 37 ||

svāmisandeśaniśśaṅkāstataste rākṣasāḥ kapim |

citraiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ || 38 ||

sa taiḥ parivṛtaśśūraissarvatassumahābalaḥ |

āsasādā'yasaṃ bhīmaṃ parighaṃ toraṇāśritam || 39 ||

sa taṃ parighamādāya jaghāna rajanīcarān |

sa pannagamivādāya sphurantaṃ vinatāsutaḥ || 40 ||

vicacārāmbare vīraḥ parigṛhya ca mārutiḥ |

sa hatvā rākṣasānvīrānkiṅkarānmārutātmajaḥ || 41 ||

yuddhākāṅkṣī punarvīrastoraṇaṃ samupāśritaḥ |

tatastasmādbhayānmuktāḥ katicittatra rākṣasāḥ || 42 ||

nihatānkiṅkarānsarvānrāvaṇāyanyavedayan |

sa rākṣasānāṃ nihataṃ mahadbalaṃ niśamya rājā parivṛttalocanaḥ |

samādideśāpratimaṃ parākrame prahastaputraṃ samare sudurjayam || 43 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||