4.10 Kishkindhakanda - Dashama Sargah

ॐ

4.10 किष्किन्धाकाण्ड - दशम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ दशमस्सर्गः ।

ततः क्रोधसमाविष्टं सम्रब्धं तमुपागतम् ।

अहं प्रसादयाञ्चक्रे भ्रातरं प्रियकाम्यया ॥ 1 ॥

दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः ।

अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दनः ॥ 2 ॥

इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।

छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मया धृतम् ॥ 3 ॥

आर्तश्चाथ बिलद्वारि स्थितस्संवत्सरं नृप ।

दृष्ट्वाऽहं शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम् ॥ 4 ॥

शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः ।

अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत्तथा ॥ 5 ॥

तस्माद्देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः ।

विषादात्विह मां दृष्ट्वा पौरैर्मन्त्रिभिरेव च ॥ 6 ॥

अभिषिक्तो न कामेन तन्मेत्वं क्षन्तुमर्हसि ।

त्वमेव राजा मानार्हस्सदा चाहं यथा पुरम् ॥ 7 ॥

राजभावनियोगोऽयं मम त्वद्विरहात्कृतः ।

सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम् ॥ 8 ॥

न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम् ।

मा च रोषं कृथास्सौम्य मयि शत्रुनिबर्हण ॥ 9 ॥

याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धोऽयमञ्जलिः ।

बलादस्मिन् समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः ॥ 10 ॥

राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया ।

स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स तु निर्भर्त्स्य वानरः ॥ 11 ॥

धिक्त्वामिति च मा मुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह ।

प्रकृतीश्च समानीय मुन्त्रिणश्चैव सम्मतान् ॥ 12 ॥

मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ।

विदितं वो यथा रात्रौ मायावी स महासुरः ॥ 13 ॥

मां समाह्वयत क्रूरो युद्धाकाङ्क्षी सुदुर्मतिः ।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा निस्सृतोऽहं नृपालयात् ॥ 14 ॥

अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः ।

स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः ॥ 15 ॥

प्राद्रवद्भयसन्त्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ ।

अनुद्रुतश्च वेगेन प्रविवेश महाबिलम् ॥ 16 ॥

तं प्रविष्टं विदित्वा सुघोरं सुमहद्बिलम् ।

अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥ 17 ॥

अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम् ।

बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम् ॥ 18 ॥

स्थितोऽयमिति मत्वा तु प्रविष्टोऽहं दुरासदम् ।

तं च मे मार्गमाणस्य गतस्संवत्सरस्तदा ॥ 19 ॥

स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद्भयावहः ।

निहतश्च मया तत्र सोऽसुरो बन्धुभिस्सह ॥ 20 ॥

तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम् ।

पूर्णमासीद्दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले ॥ 21 ॥

सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं दुन्दुभेस्सुतम् ।

निष्क्रामन्नेव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ 22 ॥

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः ।

यदा प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः ॥ 23 ॥

पादप्रहारैस्तु मया बहुभिस्तद्विदारितम् ।

ततोऽहं तेन निष्क्रम्य यथा पुरमुपागतः ॥ 24 ॥

अत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं प्रार्थयताऽत्मनः ।

सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥ 25 ॥

एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः ।

निर्वासयामास तदा वाली विगतसाध्वसः ॥ 26 ॥

तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव ।

तद्भयाच्छ महीकृत्स्ना क्रान्तेयं सवनार्णवा ॥ 27 ॥

ऋष्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः ।

प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥ 28 ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत् ।

अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव ॥ 29 ॥

वालिनस्तु भयार्तस्य सर्वलोकभयङ्कर ।

कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥ 30 ॥

एवमुक्तस्स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् ।

वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ 31 ॥

अमोघास्सूर्यसङ्काशा ममैते निशिता श्शराः ।

तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः ॥ 32 ॥

यावत्तं नाभिपश्यामि तव भार्यापहारिणम् ।

तावत्स जीवेत्पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥ 33 ॥

आत्मानुमानात्पश्यामि मग्नं त्वां शोकसागरे ।

त्वामहं तारयिष्यामि कामं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥ 34 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।

सुग्रीवः परमप्रीतस्सुमहद्वाक्यमब्रवीत् ॥ 35 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे दशमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha daśamassargaḥ |

tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ samrabdhaṃ tamupāgatam |

ahaṃ prasādayāñcakre bhrātaraṃ priyakāmyayā || 1 ||

diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataśca tvayā ripuḥ |

anāthasya hi me nāthastvameko'nāthanandanaḥ || 2 ||

idaṃ bahuśalākaṃ te pūrṇacandramivoditam |

chatraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayā dhṛtam || 3 ||

ārtaścātha biladvāri sthitassaṃvatsaraṃ nṛpa |

dṛṣṭvā'haṃ śoṇitaṃ dvāri bilāccāpi samutthitam || 4 ||

śokasaṃvignahṛdayo bhṛśaṃ vyākulitendriyaḥ |

apidhāya biladvāraṃ śailaśṛṅgeṇa tattathā || 5 ||

tasmāddeśādapākramya kiṣkindhāṃ prāviśaṃ punaḥ |

viṣādātviha māṃ dṛṣṭvā paurairmantribhireva ca || 6 ||

abhiṣikto na kāmena tanmetvaṃ kṣantumarhasi |

tvameva rājā mānārhassadā cāhaṃ yathā puram || 7 ||

rājabhāvaniyogo'yaṃ mama tvadvirahātkṛtaḥ |

sāmātyapauranagaraṃ sthitaṃ nihatakaṇṭakam || 8 ||

nyāsabhūtamidaṃ rājyaṃ tava niryātayāmyaham |

mā ca roṣaṃ kṛthāssaumya mayi śatrunibarhaṇa || 9 ||

yāce tvāṃ śirasā rājanmayā baddho'yamañjaliḥ |

balādasmin samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ || 10 ||

rājabhāve niyukto'haṃ śūnyadeśajigīṣayā |

snigdhamevaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa tu nirbhartsya vānaraḥ || 11 ||

dhiktvāmiti ca mā muktvā bahu tattaduvāca ha |

prakṛtīśca samānīya muntriṇaścaiva sammatān || 12 ||

māmāha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam |

viditaṃ vo yathā rātrau māyāvī sa mahāsuraḥ || 13 ||

māṃ samāhvayata krūro yuddhākāṅkṣī sudurmatiḥ |

tasya tadvacanaṃ śrutvā nissṛto'haṃ nṛpālayāt || 14 ||

anuyātaśca māṃ tūrṇamayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ |

sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ || 15 ||

prādravadbhayasantrasto vīkṣyāvāṃ samupāgatau |

anudrutaśca vegena praviveśa mahābilam || 16 ||

taṃ praviṣṭaṃ viditvā sughoraṃ sumahadbilam |

ayamukto'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ || 17 ||

ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantumitaḥ purīm |

biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvadenaṃ nihanmyaham || 18 ||

sthito'yamiti matvā tu praviṣṭo'haṃ durāsadam |

taṃ ca me mārgamāṇasya gatassaṃvatsarastadā || 19 ||

sa tu dṛṣṭo mayā śatruranirvedādbhayāvahaḥ |

nihataśca mayā tatra so'suro bandhubhissaha || 20 ||

tasyāsyāttu pravṛttena rudhiraugheṇa tadbilam |

pūrṇamāsīddurākrāmaṃ stanatastasya bhūtale || 21 ||

sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ dundubhessutam |

niṣkrāmanneva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham || 22 ||

vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ |

yadā prativaco nāsti tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ || 23 ||

pādaprahāraistu mayā bahubhistadvidāritam |

tato'haṃ tena niṣkramya yathā puramupāgataḥ || 24 ||

atrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ prārthayatā'tmanaḥ |

sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam || 25 ||

evamuktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ |

nirvāsayāmāsa tadā vālī vigatasādhvasaḥ || 26 ||

tenāhamapaviddhaśca hṛtadāraśca rāghava |

tadbhayāccha mahīkṛtsnā krānteyaṃ savanārṇavā || 27 ||

ṛṣyamūkaṃ girivaraṃ bhāryāharaṇaduḥkhitaḥ |

praviṣṭo'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare || 28 ||

etatte sarvamākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat |

anāgasā mayā prāptaṃ vyasanaṃ paśya rāghava || 29 ||

vālinastu bhayārtasya sarvalokabhayaṅkara |

kartumarhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt || 30 ||

evamuktassa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam |

vacanaṃ vaktumārebhe sugrīvaṃ prahasanniva || 31 ||

amoghāssūryasaṅkāśā mamaite niśitā śśarāḥ |

tasminvālini durvṛtte nipatiṣyanti vegitāḥ || 32 ||

yāvattaṃ nābhipaśyāmi tava bhāryāpahāriṇam |

tāvatsa jīvetpāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ || 33 ||

ātmānumānātpaśyāmi magnaṃ tvāṃ śokasāgare |

tvāmahaṃ tārayiṣyāmi kāmaṃ prāpsyasi puṣkalam || 34 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |

sugrīvaḥ paramaprītassumahadvākyamabravīt || 35 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe daśamassargaḥ ||