3.69 Aranyakanda - Ekonasaptatitama Sargah

ॐ

3.69 अरण्यकाण्ड - एकोनसप्ततितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ एकोनसप्ततितमस्सर्गः ।

कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ ।

अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥ 1 ॥

तौ दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।

अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ 2 ॥

गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।

आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ 3 ॥

व्यतिक्रम्य तु वेगेन व्यालसिंहनिषेवितम् ।

सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ 4 ॥

ततः परं जनस्थानातत्रिक्रोशं गम्य राघवौ ।

क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ 5 ॥

नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।

नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम् ॥ 6 ॥

दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः ।

तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥ 7 ॥

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा ।

क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा ॥ 8 ॥

दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम् ।

ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम् ॥ 9 ॥

ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ ।

पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम् ॥ 10 ॥

आसाद्य तौ नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः ।

ददृशाते महारूपां राक्षसीं विकृताननाम् ॥ 11 ॥

भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम् ।

लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम् ॥ 12 ॥

भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम् ।

प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥

सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः ।

एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्बत लक्ष्मणम् ॥ 14 ॥

उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा ।

अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः ॥ 15 ॥

नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च ।

आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे ॥ 16 ॥

एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः ।

कर्णनासास्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः ॥ 17 ॥

कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं सा विनद्य च ।

यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी भीमदर्शना ॥ 18 ॥

तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा ।

आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 19 ॥

लक्ष्मणस्तु महातेजास्सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः ।

अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम् ॥ 20 ॥

स्पन्दते च दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।

प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ 21 ॥

तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् ।

ममैव हि निमित्तानि सद्यश्शंसन्ति सम्भ्रमम् ॥ 22 ॥

एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।

आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ 23 ॥

तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा ।

सञ्जज्ञे विपुलः शब्दो प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥ 24 ॥

संवेष्टितमिवात्यर्थं गगनं मातरिश्वना ।

वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥ 25 ॥

तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः ।

ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोदरम् ॥ 26 ॥

आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।

विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥ 27 ॥

रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोछ्रितम् ।

नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिस्वनम् ॥ 28 ॥

अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।

महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ॥ 29 ॥

एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ।

महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम् ॥ 30 ॥

भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ।

घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ॥ 31 ॥

कराभ्यां विविधान्गृह्यऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान् ।

आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् ॥ 32 ॥

स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।

अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः ॥ 33 ॥

महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम् ।

कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम् ॥ 34 ॥

स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।

जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥ 35 ॥

खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजोवपुर्धरौ ।

भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ 36 ॥

तत्र धैर्येण शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे ।

बाल्यादनाश्रयत्वाच्च लक्ष्मणस्त्वतिविव्यथे ॥ 37 ॥

उवाच स विषण्णस्सन्राघवं राघवानुजः ।

पश्य मां वीर विवशं राक्षसस्य वशं गतम् ॥ 38 ॥

मयैकेन विनिर्युक्तः परिमुञ्चस्व राघव ।

मां हि भूतबलिं दत्वा पलायस्व यथासुखम् ॥ 39 ॥

अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः ।

प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम् ॥ 40 ॥

तत्र मां राम राज्यस्थस्स्मर्तुमर्हसि सर्वदा ।

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामस्सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 41 ॥

मा स्म त्रासं कृथा वीर न हि त्वादृग्विषीदति ।

एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 42 ॥

पप्रच्छ घननिर्घोषः कबन्धो दानवोत्तमः ।

कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ 43 ॥

घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ ।

वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ 44 ॥

इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।

सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ॥ 45 ॥

ममास्यमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ॥ 46 ॥

उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ।

कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रमः ॥ 47 ॥

व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ।

कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 48 ॥

त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।

नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 49 ॥

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।

कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ 50 ॥

इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।

अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रपौरुषं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाऽकरोत् ॥ 51 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ekonasaptatitamassargaḥ |

kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |

avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||

tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |

aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||

gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |

āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||

vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |

subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||

tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |

krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||

nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |

nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||

didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |

tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||

tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |

krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||

dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |

nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||

dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |

pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||

āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |

dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||

bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |

lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||

bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |

praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||

sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |

ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||

uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |

ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||

nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |

āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||

evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |

karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||

karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |

yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||

tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |

āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||

lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |

abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||

spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |

prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||

tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |

mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||

eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |

āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||

tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |

sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||

saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |

vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||

taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |

dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||

āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |

vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||

romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |

nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||

agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |

mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||

ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |

mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||

bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |

ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||

karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |

ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||

sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |

atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||

mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |

kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||

sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |

jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||

khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |

bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||

tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |

bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||

uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |

paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||

mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |

māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||

adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |

pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||

tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |

lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||

mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |

etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||

papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |

kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||

ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |

vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||

imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |

sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||

mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |

tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |

kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||

vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |

kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||

tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |

nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||

śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |

kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||

iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |

avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||