3.55 Aranyakanda - Panchapanchasha Sargah

ॐ

3.55 अरण्यकाण्ड - पञ्चपञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ पञ्चपञ्चाशस्सर्गः ।

सन्दिश्य राक्षसान्घोरान् रावणोऽष्टौ महाबलान् ।

आत्मानं बुद्धिवैक्लब्यात्कृतकृत्यममन्यत ॥ 1 ॥

स चिन्तयानो वैदेहीं कामबाणसमर्पितः ।

प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुमभित्वरन् ॥ 2 ॥

स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः ।

अपश्यद्राक्षसीमध्ये सीतां शोकपरायणाम् ॥ 3 ॥

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभाराभिपीडिताम् ।

वायुवेगैरिवाक्रान्तां मज्जन्तीं नावमर्णवे ॥ 4 ॥

मृगयूथपरिभ्रष्टां मृगीं श्वभिरिवावृताम् ।

अधोमुखमुखीं सीतामभ्येत्य च निशाचरः ॥ 5 ॥

तां तु शोकपरां दीनामवशां राक्षसाधिपः ।

स बलाद्दर्शयामास गृहं देवगृहोपमम् ॥ 6 ॥

हर्म्यप्रासादसम्बाधं स्त्रीसहस्रनिषेवितम् ।

नानापक्षिगणैर्जुष्टं नानारत्नसमन्वितम् ॥ 7 ॥

दान्तकैस्तापनीयैश्च स्फाटिकै राजतैरपि ।

वज्रवैडूर्यचित्रैश्च स्तम्भैर्दृष्टिमनोहरैः ॥ 8 ॥

दिव्यदुन्दुभिनिर्ह्रादं तप्तकाञ्चनतोरणम् ।

सोपानं काञ्चनं चित्रमारुरोह तया सह ॥ 9 ॥

दान्तका राजताश्चैव गवाक्षाः प्रियदर्शनाः ।

हेमजालावताश्चासन्स्तत्र प्रासादपङ्क्तयः ॥ 10 ॥

सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः ।

दशग्रीवस्स्वभवने प्रादर्शयत मैथिलीम् ॥ 11 ॥

दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च नानावृक्षसमन्विताः ।

रावणो दर्शयामास सीतां शोकपरायणाम् ॥ 12 ॥

दर्शयित्वा तु वैदेह्याः कृत्स्नं तद्भवनोत्तमम् ।

उवाच वाक्यं पापात्मा सीतां लोभितुमिच्छया ॥ 13 ॥

दश राक्षसकोट्यश्च द्वाविंशतिरथापराः ।

तेषां प्रभुरहं सीते सर्वेषां भीमकर्मणाम् ॥ 14 ॥

वर्जयित्वा जरावृद्धान्बालांश्च रजनीचरान् ।

सहस्रमेकमेकस्य मम कार्यपुरस्सरम् ॥ 15 ॥

यदिदं राजतन्त्रं मे त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।

जीवितं च विशालाक्षि त्वं मे प्राणैर्गरीयसी ॥ 16 ॥

बहूनांस्त्रीसहस्राणां मम योऽसौ परिग्रहः ।

तासां त्वमीश्वरा सीते मम भार्या भव प्रिये ॥ 17 ॥

साधु किं तेऽन्यया बुद्ध्या रोचयस्व वचो मम ।

भजस्वमाभितप्तस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ 18 ॥

परिक्षिप्ता समुद्रेण लङ्केयं शतयोजना ।

नेयं धर्षयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ 19 ॥

न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु पक्षिषु ।

अहं पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्यसमो भवेत् ॥ 20 ॥

राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन गतायुषा ।

किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा ॥ 21 ॥

भजस्व सीते मामेव भर्ताहं सदृशस्तव ।

यौवनं ह्यध्रुवं भीरु रमस्वेह मया सह ॥ 22 ॥

दर्शने माकृथा बुद्धिं राघवस्य वरानने ।

कास्य शक्तिरिहागन्तुमपि सीते मनोरथैः ॥ 23 ॥

न शक्यो वायुराकाशे पाशैर्बद्धुं महाजवः ।

दीप्यमानस्य वाप्यग्नेर्गृहीतुं विमलां शिखाम् ॥ 24 ॥

त्रयाणामपि लोकानां न तं पश्यामि शोभने ।

विक्रमेण नयेद्यस्त्वां मद्बाहुपरिपालिताम् ॥ 25 ॥

लङ्कायां सुमहद्राज्यमिदं त्वमनुपालय ।

त्वत्प्रेष्या मद्विधाश्चैव देवाश्चापि चराचराः ॥ 26 ॥

अभिषेकोदकक्लिन्ना तुष्टा च रमयस्व माम् ।

दुष्कृतं यत्परा कर्म वनवासेन तद्गतम् ॥ 27 ॥

यश्च ते सुकृतो धर्मस्तस्येह फलमाप्नुहि ।

इह माल्यानि सर्वाणि दिव्यगन्धानि मैथिलि ॥ 28 ॥

भूषणानि च मुख्यानि सेवस्व च मया सह ।

पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर्वैश्रवणस्य मे ॥ 29 ॥

विमानं सूर्यसङ्काशं तरसा निर्जितं मया ।

विशालं रमणीयं च तद्विमानमनुत्तम् ॥ 30 ॥

तत्र सीते मया सार्धं विहरस्व यथासुखम् ।

वदनं पद्मसङ्काशममलं चारुदर्शनम् ।

शोकार्तन्तु वरारोहे न भ्राजति वरानने ॥ 31 ॥

एवं वदति तस्मित्सा वस्त्रान्तेन वराङ्गना ।

पिधायेन्दुनिभं सीता मुखमश्रूण्यवर्तयत् ॥ 32 ॥

ध्यायन्तीं तामिवास्वस्थां दीनां चिन्ताहतप्रभाम् ।

उवाच वचनं पापो रावणो राक्षसेश्वरः ॥ 33 ॥

अलं व्रीडेन वैदेहि धर्मलोपकृतेन च ॥ 34 ॥

आर्षोऽयं दैवनिष्यन्दो यस्त्वामभिगमिष्यति ।

एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ ॥ 35 ॥

प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासोऽहमस्मिते ।

इमाश्शून्य मया वाचश्शुष्यमाणेन भाषिताः ॥ 36 ॥

न चापि रावणः काञ्चिन्मूर्ध्ना स्त्रीं प्रणमेत ह ।

एवमुक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ 37 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चपञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha pañcapañcāśassargaḥ |

sandiśya rākṣasānghorān rāvaṇo'ṣṭau mahābalān |

ātmānaṃ buddhivaiklabyātkṛtakṛtyamamanyata || 1 ||

sa cintayāno vaidehīṃ kāmabāṇasamarpitaḥ |

praviveśa gṛhaṃ ramyaṃ sītāṃ draṣṭumabhitvaran || 2 ||

sa praviśya tu tadveśma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |

apaśyadrākṣasīmadhye sītāṃ śokaparāyaṇām || 3 ||

aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ śokabhārābhipīḍitām |

vāyuvegairivākrāntāṃ majjantīṃ nāvamarṇave || 4 ||

mṛgayūthaparibhraṣṭāṃ mṛgīṃ śvabhirivāvṛtām |

adhomukhamukhīṃ sītāmabhyetya ca niśācaraḥ || 5 ||

tāṃ tu śokaparāṃ dīnāmavaśāṃ rākṣasādhipaḥ |

sa balāddarśayāmāsa gṛhaṃ devagṛhopamam || 6 ||

harmyaprāsādasambādhaṃ strīsahasraniṣevitam |

nānāpakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāratnasamanvitam || 7 ||

dāntakaistāpanīyaiśca sphāṭikai rājatairapi |

vajravaiḍūryacitraiśca stambhairdṛṣṭimanoharaiḥ || 8 ||

divyadundubhinirhrādaṃ taptakāñcanatoraṇam |

sopānaṃ kāñcanaṃ citramāruroha tayā saha || 9 ||

dāntakā rājatāścaiva gavākṣāḥ priyadarśanāḥ |

hemajālāvatāścāsanstatra prāsādapaṅktayaḥ || 10 ||

sudhāmaṇivicitrāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ |

daśagrīvassvabhavane prādarśayata maithilīm || 11 ||

dīrghikāḥ puṣkariṇyaśca nānāvṛkṣasamanvitāḥ |

rāvaṇo darśayāmāsa sītāṃ śokaparāyaṇām || 12 ||

darśayitvā tu vaidehyāḥ kṛtsnaṃ tadbhavanottamam |

uvāca vākyaṃ pāpātmā sītāṃ lobhitumicchayā || 13 ||

daśa rākṣasakoṭyaśca dvāviṃśatirathāparāḥ |

teṣāṃ prabhurahaṃ sīte sarveṣāṃ bhīmakarmaṇām || 14 ||

varjayitvā jarāvṛddhānbālāṃśca rajanīcarān |

sahasramekamekasya mama kāryapurassaram || 15 ||

yadidaṃ rājatantraṃ me tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |

jīvitaṃ ca viśālākṣi tvaṃ me prāṇairgarīyasī || 16 ||

bahūnāṃstrīsahasrāṇāṃ mama yo'sau parigrahaḥ |

tāsāṃ tvamīśvarā sīte mama bhāryā bhava priye || 17 ||

sādhu kiṃ te'nyayā buddhyā rocayasva vaco mama |

bhajasvamābhitaptasya prasādaṃ kartumarhasi || 18 ||

parikṣiptā samudreṇa laṅkeyaṃ śatayojanā |

neyaṃ dharṣayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 19 ||

na deveṣu na yakṣeṣu na gandharveṣu pakṣiṣu |

ahaṃ paśyāmi lokeṣu yo me vīryasamo bhavet || 20 ||

rājyabhraṣṭena dīnena tāpasena gatāyuṣā |

kiṃ kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇālpatejasā || 21 ||

bhajasva sīte māmeva bhartāhaṃ sadṛśastava |

yauvanaṃ hyadhruvaṃ bhīru ramasveha mayā saha || 22 ||

darśane mākṛthā buddhiṃ rāghavasya varānane |

kāsya śaktirihāgantumapi sīte manorathaiḥ || 23 ||

na śakyo vāyurākāśe pāśairbaddhuṃ mahājavaḥ |

dīpyamānasya vāpyagnergṛhītuṃ vimalāṃ śikhām || 24 ||

trayāṇāmapi lokānāṃ na taṃ paśyāmi śobhane |

vikrameṇa nayedyastvāṃ madbāhuparipālitām || 25 ||

laṅkāyāṃ sumahadrājyamidaṃ tvamanupālaya |

tvatpreṣyā madvidhāścaiva devāścāpi carācarāḥ || 26 ||

abhiṣekodakaklinnā tuṣṭā ca ramayasva mām |

duṣkṛtaṃ yatparā karma vanavāsena tadgatam || 27 ||

yaśca te sukṛto dharmastasyeha phalamāpnuhi |

iha mālyāni sarvāṇi divyagandhāni maithili || 28 ||

bhūṣaṇāni ca mukhyāni sevasva ca mayā saha |

puṣpakaṃ nāma suśroṇi bhrāturvaiśravaṇasya me || 29 ||

vimānaṃ sūryasaṅkāśaṃ tarasā nirjitaṃ mayā |

viśālaṃ ramaṇīyaṃ ca tadvimānamanuttam || 30 ||

tatra sīte mayā sārdhaṃ viharasva yathāsukham |

vadanaṃ padmasaṅkāśamamalaṃ cārudarśanam |

śokārtantu varārohe na bhrājati varānane || 31 ||

evaṃ vadati tasmitsā vastrāntena varāṅganā |

pidhāyendunibhaṃ sītā mukhamaśrūṇyavartayat || 32 ||

dhyāyantīṃ tāmivāsvasthāṃ dīnāṃ cintāhataprabhām |

uvāca vacanaṃ pāpo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 33 ||

alaṃ vrīḍena vaidehi dharmalopakṛtena ca || 34 ||

ārṣo'yaṃ daivaniṣyando yastvāmabhigamiṣyati |

etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau || 35 ||

prasādaṃ kuru me kṣipraṃ vaśyo dāso'hamasmite |

imāśśūnya mayā vācaśśuṣyamāṇena bhāṣitāḥ || 36 ||

na cāpi rāvaṇaḥ kāñcinmūrdhnā strīṃ praṇameta ha |

evamuktvā daśagrīvo maithilīṃ janakātmajām || 37 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe pañcapañcāśassargaḥ ||