2.92 Ayodhyakanda - Dvinavatitama Sargah

ॐ

2.92 अयोध्याकाण्ड - द्विनवतितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्विनवतितमस्सर्गः ।

ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः ।

कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥ 1 ॥

तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम् ।

हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥ 2 ॥

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।

समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥ 3 ॥

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च ।

आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ॥ 4 ॥

ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः ।

तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥ 5 ॥

अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः ।

अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥ 6 ॥

आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः ।

समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ 7 ॥

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।

आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥ 8 ॥

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् ।

प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥ 9 ॥

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।

चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः ॥ 10 ॥

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।

पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥ 11 ॥

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः ।

तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ 12 ॥

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा ।

गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ॥ 13 ॥

वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।

प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः ।

हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥ 14 ॥

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया ।

कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥ 15 ॥

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।

कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥ 16 ॥

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।

अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥ 17 ॥

ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः ।

विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव ॥ 18 ॥

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता ।

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥ 19 ॥

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।

पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥ 20 ॥

एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।

कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥ 21 ॥

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः ।

कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ 22 ॥

एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।

उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥ 23 ॥

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।

राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥ 24 ॥

क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।

ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम् ॥ 25 ॥

ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।

यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥ 26 ॥

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।

स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन् ॥ 27 ॥

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा ।

प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥ 28 ॥

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।

रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति ॥ 29 ॥

देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।

हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥ 30 ॥

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।

आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥ 31 ॥

ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान् ।

अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥ 32 ॥

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।

जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे ॥ 33 ॥

विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च ।

प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः ॥ 34 ॥

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।

रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥ 35 ॥

चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम् ।

आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः ॥ 36 ॥

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।

दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ॥ 37 ॥

वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ।

गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ॥ 38 ॥

सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।

महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ 39 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विनवतितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvinavatitamassargaḥ |

tatastāṃ rajanīmuṣya bharatassaparicchadaḥ |

kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 1 ||

taṃ ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cā'gatam |

hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2 ||

kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |

samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 3 ||

tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca |

āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam || 4 ||

sasukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ |

tarpitassarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 5 ||

apetaklamasantāpā ssubhikṣāssupratiśrayāḥ |

api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 6 ||

āmantraye'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattamaḥ |

samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā || 7 ||

āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ |

ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 8 ||

iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |

pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 9 ||

bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |

citrakūṭo giristatra ramyanirjharakānanaḥ || 10 ||

uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |

puṣpitadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā || 11 ||

anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |

tayoḥ parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 12 ||

dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |

gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate || 13 ||

vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam |

prayāṇamiti tacchrutvā rajarājasya yoṣitaḥ |

hitvā yānāni yānārhāḥ brāhmaṇaṃ paryavārayan || 14 ||

vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumitrayā |

kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 15 ||

asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |

kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 16 ||

taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |

adūrārbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 17 ||

tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ |

viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātrūṇāṃ tava rāghava || 18 ||

evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā |

uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 19 ||

yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |

piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 20 ||

eṣā taṃ puraṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |

kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 21 ||

asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |

karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 22 ||

etasyāstu sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau |

ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 23 ||

yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |

rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 24 ||

krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |

aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryārūpiṇīm || 25 ||

mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |

yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 26 ||

ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |

sa niśsvāsa tāmrākṣo nāgaḥ kṛddha iva śvasan || 27 ||

bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |

pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 28 ||

na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |

rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati || 29 ||

devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |

hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha || 30 ||

abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |

āmantrya bharata ssainyaṃ yujyatāmityacodayat || 31 ||

tato vājirathānyuktān divyānhemapariṣkṛtān |

adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 32 ||

gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ |

jīmūtā iva gharmānte saghoṣāssampratasthire || 33 ||

vividhānyapi yānāni mahanti ca laghūni ca |

prayayu ssumahārhāṇi pādai reva padātayaḥ || 34 ||

atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ |

rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 35 ||

candrārkataruṇābhāsāṃ niryuktāṃ śibikāṃ śubhām |

āsthāya prayayau śrīmānbharata ssaparicchadaḥ || 36 ||

sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |

dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ || 37 ||

vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ |

gaṅgāyāḥ paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca || 38 ||

sā samprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |

mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 39 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||