2.54 Ayodhyakanda - Chatuhpanchasha Sargah

ॐ

2.54 अयोध्याकाण्ड - चतुःपञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।

ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् ।

विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥ 1 ॥

यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते ।

जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥ 2 ॥

ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् ।

अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥ 3 ॥

यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् ।

निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ 4 ॥

प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।

अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥ 5 ॥

नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।

तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥ 6 ॥

दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।

भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ 7 ॥

धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।

गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ 8 ॥

रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।

गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ 9 ॥

ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।

सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ 10 ॥

स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।

संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ 11 ॥

हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।

रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ 12 ॥

न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।

पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ 13 ॥

भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।

मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ 14 ॥

पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः ।

अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥ 15 ॥

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।

धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥ 16 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।

उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ 17 ॥

नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।

तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥ 18 ॥

मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।

राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥ 19 ॥

प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।

भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ 20 ॥

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।

श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥ 21 ॥

अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे ।

पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥ 22 ॥

एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।

प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ 23 ॥

भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।

सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥ 24 ॥

आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।

अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ 25 ॥

एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।

रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ 26 ॥

एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।

राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥ 27 ॥

दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि ।

महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥ 28 ॥

गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।

चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥ 29 ॥

यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते ।

कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ 30 ॥

ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।

तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ 31 ॥

प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् ।

इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ 32 ॥

स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।

सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ 33 ॥

तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।

प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥ 34 ॥

सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः ।

भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥ 35 ॥

प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।

उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ 36 ॥

शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।

उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ 37 ॥

रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।

मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ 38 ॥

वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ।

मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥ 39 ॥

गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः ।

पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥ 40 ॥

तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।

विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥ 41 ॥

सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् ।

चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥ 42 ॥

प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।

मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥ 43 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuḥpañcāśassargaḥ |

te tu tasminmahāvṛkṣe uṣitvā rajanīṃ śivām |

vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire || 1 ||

yatra bhāgīrathīṃ gaṅgāṃ yamunābhipravartate |

jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam || 2 ||

te bhūmibhāgānvividhān deśāṃścāpi manoramān |

adṛṣṭapūrvān paśyantastatra tatra yaśaśvinaḥ || 3 ||

yathā kṣemeṇa gacchan sa paśyaṃśca vividhān drumān |

nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt || 4 ||

prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam |

agnerbhagavataḥ ketuṃ manye sannihito muniḥ || 5 ||

nūnaṃ prāptāḥ sma sambhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam |

tathā hi śrūyate śabdo vāriṇo vārighaṭṭitaḥ || 6 ||

dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ |

bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ || 7 ||

dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare |

gaṅgāyamunayossandhau prāpaturnilayaṃ muneḥ || 8 ||

rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ |

gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat || 9 ||

tatastvāśramāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau |

sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ || 10 ||

sa praviśya mahātmānamṛṣiṃ śiṣyagaṇairvṛtam |

saṃśitavratamekāgraṃ tapasā labdhacakṣuṣam || 11 ||

hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ |

rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat || 12 ||

nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ |

putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau || 13 ||

bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā |

māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā || 14 ||

pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranuja priyaḥ |

ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ || 15 ||

pitrā niyuktā bhagavan pravekṣyāmastapovanam |

dharmameva cariṣyāma statra mūlaphalāśanāḥ || 16 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |

upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ || 17 ||

nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |

tebhyo dadau taptatapā vāsaṃ caivābhyakalpayat || 18 ||

mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ |

rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāhataṃ muniḥ || 19 ||

pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sa rāghavam |

bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā || 20 ||

cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam |

śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam || 21 ||

avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyossamāgame |

puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhavān sukham || 22 ||

evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ |

pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ || 23 ||

bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ |

sudarśamiha māṃ prekṣya manye'hamimamāśramam || 24 ||

āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ |

anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye || 25 ||

ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam |

rameta yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā || 26 ||

etachrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |

rāghavasya tato vākyamarthagrāhakamabravīt || 27 ||

daśakrośa itastāta giriryatranivatsyasi |

maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ || 28 ||

golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ |

citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasannibhaḥ || 29 ||

yāvatā citrakūṭasya naraśṛṅgānyavekṣate |

kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ || 30 ||

ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam |

tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha || 31 ||

praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavatassukham |

iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha || 32 ||

sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim |

sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit || 33 ||

tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ |

prapannā rajanī puṇyāḥ citrāḥ kathayataḥ kathāḥ || 34 ||

sītātṛtīyaḥ kākutsthaḥ pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |

bharadvājāśrame ramye tāṃ rātrimavasatsukham || 35 ||

prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat |

uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam || 36 ||

śarvarīṃ bhagavannadya satyaśīla tavāśrame |

uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān || 37 ||

rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam |

madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha || 38 ||

vāsamaupayikaṃ manye tava rāma mahābala nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitaḥ |

mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ || 39 ||

gamyatāṃ bhavatā śaila ścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ |

puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ || 40 ||

tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ |

vicaranti vanāntesmin tāni drakṣyasi rāghava || 41 ||

saritprasravaṇaprasthān darīkandaranirjharān |

carataḥ sītayā sārdhaṃ nandiṣyati manastava || 42 ||

prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanairvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam |

mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ suramyamāsādya samāvasāśramam || 43 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||