2.43 Ayodhyakanda - Trichatvarimsha Sargah

ॐ

2.43 अयोध्याकाण्ड - त्रिचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।

कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥ 1 ॥

राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा ।

विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥ 2 ॥

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।

त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥ 3 ॥

अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत् ।

कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥ 4 ॥

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।

प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥ 5 ॥

गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।

वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः ॥ 6 ॥

वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया ।

त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति ॥ 7 ॥

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।

कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥ 8 ॥

अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः ।

सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥ 9 ॥

श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।

यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥ 10 ॥

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ ।

नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥ 11 ॥

कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।

पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥ 12 ॥

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।

लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ ॥ 13 ॥

प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ ।

उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ ॥ 14 ॥

कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च ।

प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥ 15 ॥

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः ।

अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥ 16 ॥

निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।

पातुकामेषु वत्सेषु मातृणां शातितास्स्तनाः ॥ 17 ॥

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।

कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥ 18 ॥

न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।

एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥ 19 ॥

न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।

अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥ 20 ॥

अयं हि मां दीपयते समुत्थितः तनूजशोकप्रभवो हुताशनः ।

महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभः यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥ 21 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha tricatvāriṃśassargaḥ |

tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam |

kauśalyā putraśokārtā tamuvāca mahīpatim || 1 ||

rāghave naraśārdūle viṣamuptvāhijihmagā |

vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī || 2 ||

vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā |

trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhiriva veśmani || 3 ||

atha sma nagare rāmaścaran bhaikṣaṃ gṛhe vaset |

kāmakāro varaṃ dātumapi dāsaṃ mamātmajam || 4 ||

pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānādyatheṣṭataḥ |

pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā || 5 ||

gajarājagatirvīro mahābāhurdhanurdharaḥ |

vanamāviśate nūnaṃ sabhārya ssaha lakṣmaṇaḥ || 6 ||

vane tvadṛṣṭaduḥkhānāṃ kekayyānumate tvayā |

tyaktānāṃ vanavāsāya kānvavasthā bhaviṣyati || 7 ||

te ratnahīnāstaruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ |

kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ || 8 ||

apīdānīṃ sa kālassyānmama śokakṣaya śśivaḥ |

sabhāryaṃ yatsaha bhrātrā paśyeyamiha rāghavam || 9 ||

śrṛtvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati |

yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī || 10 ||

kadā prekṣya naravyāghrāvaraṇyātpunarāgatau |

nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi || 11 ||

kadā'yodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati |

puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūmiva || 12 ||

kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau |

lājairavakiriṣyanti praviśantāvarindamau || 13 ||

praviśantau kadā'yodhyāṃ drakṣyāmi śubhakuṇḍalau |

udagrāyudhanistriṃśau saśrṛṅgāviva parvatau || 14 ||

kadāsumanasaḥ kanyādvijātīnāṃ phalāni ca |

pradiśantaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam || 15 ||

kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhaḥ |

abhyupaiṣyati dharmajñastrivarṣa iva māṃ lalan || 16 ||

nissaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā |

pātukāmeṣu vatseṣu mātṛṇāṃ śātitāsstanāḥ || 17 ||

sāhaṃ gauriva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā |

kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaurbalāt || 18 ||

na hi tāvadguṇairjuṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam |

ekaputrā vinā putramahaṃ jīvitumutsahe || 19 ||

na hi me jīvite kiñcitsāmarthyamiha kalpyate |

apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam || 20 ||

ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitaḥ tanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ |

mahīmimāṃ raśmibhiruddhataprabhaḥ yathā nidāghe bhagavān divākaraḥ || 21 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||