2.25 Ayodhyakanda - Panchavimsha Sargah

ॐ

2.25 अयोध्याकाण्ड - पञ्चविंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ पञ्चविंशस्सर्गः ।

साऽवनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचिः ।

चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ॥ 1 ॥

न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम ।

शीघ्रं च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सतां क्रमे ॥ 2 ॥

यं पालयसि धर्मं त्वं धृत्या च नियमेन च ।

स वै राघवशार्दूल धर्मस्त्वामभिरक्षतु ॥ 3 ॥

येभ्यः प्रणमसे पुत्र चैत्येष्वायतनेषु च ।

ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः ॥ 4 ॥

यानि दत्तानि तेऽस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता ।

तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैस्समुदितं सदा ॥ 5 ॥

पितृशुश्रूषया पुत्र मातृशुश्रूषया तथा ।

सत्येन च महाबाहो चिरं जीवाभिरक्षितः ॥ 6 ॥

समित्कुश पवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च ।

स्थण्डिलानि विचित्राणि शैला वृक्षाः क्षुपा ह्रदाः ॥ 7 ॥

पतङ्गाः पन्नगास्सिंहास्त्वां रक्षन्तु नरोत्तम ।

स्वस्तिसाध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षयः ।

स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा ॥ 8 ॥

लोकपालाश्च ते सर्वे वासवप्रमुखास्तथा ।

ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासा स्संवत्सराः क्षपाः ॥ 9 ॥

दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ।

स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः ॥ 10 ॥

स्कन्दश्च भगवान्देव स्सोमश्च स बृहस्पतिः ।

सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः ॥ 11 ॥

याश्चापि सर्वतस्सिध्दा दिशश्च सदिगीश्वराः ।

स्तुता मया वने तस्मिन्पान्तु त्वां पुत्र नित्यशः ॥ 12 ॥

शैलास्सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च ।

द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च ॥ 13 ॥

नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सहदेवताः ।

अहोरात्रे तथा सन्ध्ये पान्तु त्वां वनमाश्रितम् ॥ 14 ॥

ऋतवश्चैव षट्पुण्या मासास्संवत्सरास्तथा ।

कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते ॥ 15 ॥

महावने विचरतो मुनिवेषस्य धीमतः ।

तवादित्याश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदास्सदा ॥ 16 ॥

राक्षसानां पिशाचानां रौद्राणां क्रूरकर्मणाम् ।

क्रव्यादानां च सर्वेषां मा भूत्पुत्रक ते भयम् ॥ 17 ॥

प्लवगा वृश्चिका दंशामशकाश्चैव कानने ।

सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन्गहने तव ॥ 18 ॥

महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः ।

महिषा श्शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक ॥ 19 ॥

नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सत्वजातयः ।

मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया सम्पूजितास्त्विह ॥ 20 ॥

आगमास्ते शिवास्सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः ।

सर्वसम्पत्तये राम स्वस्तिमान्गच्छ पुत्रक ॥ 21 ॥

स्वस्ति ते ऽस्त्वन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः ।

सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च वै परिपन्थिनः ॥ 22 ॥

गुरुस्सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा ।

पान्तु त्वामर्चिता राम दण्डकारण्यवासिनम् ॥ 23 ॥

अग्निर्वायुस्तथा धूमो मन्त्राश्चर्षिमुखाच्च्युताः ।

उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वां रघुनन्दन ॥ 24 ॥

सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतभर्ता तथर्षयः ।

ये च शेषास्सुरास्ते त्वां रक्षन्तु वनवासिनम् ॥ 25 ॥

इति माल्यैस्सुरगणान्गन्धैश्चापि यशस्विनी ।

स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चाऽयतलोचना ॥ 26 ॥

ज्वलनं समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना ।

हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात् ॥ 27 ॥

घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधश्श्वेतसर्षपान् ।

उपसम्पादयामास कौशल्या परमाङ्गना ॥ 28 ॥

उपाध्याय स्सविधिना हुत्वा शान्तिमनामयम् ।

हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिमकल्पयत् ॥ 29 ॥

मधु दध्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्यद्विजांस्ततः ।

वाचयामास रामस्य वनेस्वस्त्ययनक्रियाः ॥ 30 ॥

ततस्तस्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी ।

दक्षिणां प्रददौ काम्यां राघवं चेदमब्रवीत् ॥ 31 ॥

यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते ।

वृत्रनाशे समभवत्तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ 32 ॥

यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताऽकल्पयत्पुरा ।

अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ 33 ॥

अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत् ।

अदितिर्मङ्गलं प्रादात्तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ 34 ॥

त्रीन्विक्रमान्प्रक्रमतो विष्णोरमिततेजसः ।

यदासीन्मङ्गलं राम तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ 35 ॥

ऋतवस्सागरा द्वीपा वेदा लोका दिशश्च ते ।

मङ्गलानि महाबाहो दिशन्तु शुभमङ्गलाः ॥ 36 ॥

इति पुत्रस्य शेषांश्च कृत्वा शिरसि भामिनी ।

गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना ॥ 37 ॥

ओषधीं चापि सिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम् ।

चकार रक्षां कौशल्या मन्त्रैरभिजजाप च ॥ 38 ॥

उवाचातिप्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी ।

वाङ्ग्मात्रेण न भावेन वाचाऽसंसज्जमानया ॥ 39 ॥

आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी ।

अवदत्पुत्र सिद्धार्थो गच्छ राम यथासुखम् ॥ 40 ॥

अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम् ।

पश्यामि त्वां सुखं वत्स सुस्थितं राजवर्त्मनि ॥ 41 ॥

प्रणष्टदुःखसङ्कल्पा हर्षविद्योतितानना ।

द्रक्ष्यामि त्वां वनात्प्राप्तं पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ॥ 42 ॥

भद्रासनगतं राम वनवासादिहागतम् ।

द्रक्ष्यामि च पुनस्त्वां तु तीर्णवन्तं पितुर्वचः ॥ 43 ॥

मङ्गलैरुपसपन्नो वनवासादिहागतः ।

वध्वा मम च नित्यं त्वं कामान्संवर्ध याहि भोः ॥ 44 ॥

मयाऽर्चिता देवगणाश्शिवादयो महर्षयो भूतमहासुरोरगाः ।

अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव ॥ 45 ॥

इतीव साऽश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि ।

प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं पुनः पुनश्चापि निपीड्य सस्वजे ॥ 46 ॥

तथा तु देव्या स कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः ।

जगाम सीतानिलयं महायशा स्स राघवः प्रज्वलित स्स्वया श्रिया ॥ 47 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चविंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcaviṃśassargaḥ |

sā'vanīya tamāyāsamupaspṛśya jalaṃ śuciḥ |

cakāra mātā rāmasya maṅgalāni manasvinī || 1 ||

na śakyase vārayituṃ gacchedānīṃ raghūttama |

śīghraṃ ca vinivartasva vartasva ca satāṃ krame || 2 ||

yaṃ pālayasi dharmaṃ tvaṃ dhṛtyā ca niyamena ca |

sa vai rāghavaśārdūla dharmastvāmabhirakṣatu || 3 ||

yebhyaḥ praṇamase putra caityeṣvāyataneṣu ca |

te ca tvāmabhirakṣantu vane saha maharṣibhiḥ || 4 ||

yāni dattāni te'strāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā |

tāni tvāmabhirakṣantu guṇaissamuditaṃ sadā || 5 ||

pitṛśuśrūṣayā putra mātṛśuśrūṣayā tathā |

satyena ca mahābāho ciraṃ jīvābhirakṣitaḥ || 6 ||

samitkuśa pavitrāṇi vedyaścāyatanāni ca |

sthaṇḍilāni vicitrāṇi śailā vṛkṣāḥ kṣupā hradāḥ || 7 ||

pataṅgāḥ pannagāssiṃhāstvāṃ rakṣantu narottama |

svastisādhyāśca viśve ca marutaśca maharṣayaḥ |

svasti dhātā vidhātā ca svasti pūṣā bhago'ryamā || 8 ||

lokapālāśca te sarve vāsavapramukhāstathā |

ṛtavaścaiva pakṣāśca māsā ssaṃvatsarāḥ kṣapāḥ || 9 ||

dināni ca muhūrtāśca svasti kurvantu te sadā |

smṛtirdhṛtiśca dharmaśca pātu tvāṃ putra sarvataḥ || 10 ||

skandaśca bhagavāndeva ssomaśca sa bṛhaspatiḥ |

saptarṣayo nāradaśca te tvāṃ rakṣantu sarvataḥ || 11 ||

yāścāpi sarvatassidhdā diśaśca sadigīśvarāḥ |

stutā mayā vane tasminpāntu tvāṃ putra nityaśaḥ || 12 ||

śailāssarve samudrāśca rājā varuṇa eva ca |

dyaurantarikṣaṃ pṛthivī nadyassarvāstathaiva ca || 13 ||

nakṣatrāṇi ca sarvāṇi grahāśca sahadevatāḥ |

ahorātre tathā sandhye pāntu tvāṃ vanamāśritam || 14 ||

ṛtavaścaiva ṣaṭpuṇyā māsāssaṃvatsarāstathā |

kalāśca kāṣṭhāśca tathā tava śarma diśantu te || 15 ||

mahāvane vicarato muniveṣasya dhīmataḥ |

tavādityāśca daityāśca bhavantu sukhadāssadā || 16 ||

rākṣasānāṃ piśācānāṃ raudrāṇāṃ krūrakarmaṇām |

kravyādānāṃ ca sarveṣāṃ mā bhūtputraka te bhayam || 17 ||

plavagā vṛścikā daṃśāmaśakāścaiva kānane |

sarīsṛpāśca kīṭāśca mā bhūvangahane tava || 18 ||

mahādvipāśca siṃhāśca vyāghrā ṛkṣāśca daṃṣṭriṇaḥ |

mahiṣā śśṛṅgiṇo raudrā na te druhyantu putraka || 19 ||

nṛmāṃsabhojanā raudrā ye cānye satvajātayaḥ |

mā ca tvāṃ hiṃsiṣuḥ putra mayā sampūjitāstviha || 20 ||

āgamāste śivāssantu sidhyantu ca parākramāḥ |

sarvasampattaye rāma svastimāngaccha putraka || 21 ||

svasti te 'stvantarikṣebhyaḥ pārthivebhyaḥ punaḥ punaḥ |

sarvebhyaścaiva devebhyo ye ca vai paripanthinaḥ || 22 ||

gurussomaśca sūryaśca dhanado'tha yamastathā |

pāntu tvāmarcitā rāma daṇḍakāraṇyavāsinam || 23 ||

agnirvāyustathā dhūmo mantrāścarṣimukhāccyutāḥ |

upasparśanakāle tu pāntu tvāṃ raghunandana || 24 ||

sarvalokaprabhurbrahmā bhūtabhartā tatharṣayaḥ |

ye ca śeṣāssurāste tvāṃ rakṣantu vanavāsinam || 25 ||

iti mālyaissuragaṇāngandhaiścāpi yaśasvinī |

stutibhiścānurūpābhirānarcā'yatalocanā || 26 ||

jvalanaṃ samupādāya brāhmaṇena mahātmanā |

hāvayāmāsa vidhinā rāmamaṅgalakāraṇāt || 27 ||

ghṛtaṃ śvetāni mālyāni samidhaśśvetasarṣapān |

upasampādayāmāsa kauśalyā paramāṅganā || 28 ||

upādhyāya ssavidhinā hutvā śāntimanāmayam |

hutahavyāvaśeṣeṇa bāhyaṃ balimakalpayat || 29 ||

madhu dadhyakṣataghṛtaiḥ svastivācyadvijāṃstataḥ |

vācayāmāsa rāmasya vanesvastyayanakriyāḥ || 30 ||

tatastasmai dvijendrāya rāmamātā yaśasvinī |

dakṣiṇāṃ pradadau kāmyāṃ rāghavaṃ cedamabravīt || 31 ||

yanmaṅgalaṃ sahasrākṣe sarvadevanamaskṛte |

vṛtranāśe samabhavattatte bhavatu maṅgalam || 32 ||

yanmaṅgalaṃ suparṇasya vinatā'kalpayatpurā |

amṛtaṃ prārthayānasya tatte bhavatu maṅgalam || 33 ||

amṛtotpādane daityān ghnato vajradharasya yat |

aditirmaṅgalaṃ prādāttatte bhavatu maṅgalam || 34 ||

trīnvikramānprakramato viṣṇoramitatejasaḥ |

yadāsīnmaṅgalaṃ rāma tatte bhavatu maṅgalam || 35 ||

ṛtavassāgarā dvīpā vedā lokā diśaśca te |

maṅgalāni mahābāho diśantu śubhamaṅgalāḥ || 36 ||

iti putrasya śeṣāṃśca kṛtvā śirasi bhāminī |

gandhaiścāpi samālabhya rāmamāyatalocanā || 37 ||

oṣadhīṃ cāpi siddhārthāṃ viśalyakaraṇīṃ śubhām |

cakāra rakṣāṃ kauśalyā mantrairabhijajāpa ca || 38 ||

uvācātiprahṛṣṭeva sā duḥkhavaśavartinī |

vāṅgmātreṇa na bhāvena vācā'saṃsajjamānayā || 39 ||

ānamya mūrdhni cāghrāya pariṣvajya yaśasvinī |

avadatputra siddhārtho gaccha rāma yathāsukham || 40 ||

arogaṃ sarvasiddhārthamayodhyāṃ punarāgatam |

paśyāmi tvāṃ sukhaṃ vatsa susthitaṃ rājavartmani || 41 ||

praṇaṣṭaduḥkhasaṅkalpā harṣavidyotitānanā |

drakṣyāmi tvāṃ vanātprāptaṃ pūrṇacandramivoditam || 42 ||

bhadrāsanagataṃ rāma vanavāsādihāgatam |

drakṣyāmi ca punastvāṃ tu tīrṇavantaṃ piturvacaḥ || 43 ||

maṅgalairupasapanno vanavāsādihāgataḥ |

vadhvā mama ca nityaṃ tvaṃ kāmānsaṃvardha yāhi bhoḥ || 44 ||

mayā'rcitā devagaṇāśśivādayo maharṣayo bhūtamahāsuroragāḥ |

abhiprayātasya vanaṃ cirāya te hitāni kāṅkṣantu diśaśca rāghava || 45 ||

itīva sā'śrupratipūrṇalocanā samāpya ca svastyayanaṃ yathāvidhi |

pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ punaḥ punaścāpi nipīḍya sasvaje || 46 ||

tathā tu devyā sa kṛtapradakṣiṇo nipīḍya mātuścaraṇau punaḥ punaḥ |

jagāma sītānilayaṃ mahāyaśā ssa rāghavaḥ prajvalita ssvayā śriyā || 47 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcaviṃśassargaḥ ||