2.22 Ayodhyakanda - Dvavimsha Sargah

ॐ

2.22 अयोध्याकाण्ड - द्वाविंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्वाविंशस्सर्गः ।

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।

श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ 1 ॥

आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।

उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥ 2 ॥

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।

श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ 3 ॥

आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।

उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥ 4 ॥

निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम् ।

अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम् ॥ 5 ॥

उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मे सर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम् ॥ 6 ॥

सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः ।

अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु सम्भारसम्भ्रमः ॥ 7 ॥

यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते ।

माता मे सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु ॥ 8 ॥

तस्याश्शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।

मनसि प्रतिसञ्जातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् ॥ 9 ॥

न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन ।

मातृणां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥ 10 ॥

सत्यस्सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः ।

परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम ॥ 11 ॥

तस्याऽपि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते ।

सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥ 12 ॥

अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण ।

अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितःपुनः ॥ 13 ॥

मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा ।

सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः ॥ 14 ॥

मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि ।

गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनस्सुखम् ॥ 15 ॥

बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम् ।

तं तु नार्हामि सङ्क्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम् ॥ 16 ॥

कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने ।

राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥ 17 ॥

कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने ।

यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥ 18 ॥

जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् ।

भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥ 19 ॥

सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैप्रवासार्थैश्च दुर्वचैः ।

उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये ॥ 20 ॥

कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा ।

ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसन्निधौ ॥ 21 ॥

यदचिन्त्यन्तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते ।

व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥ 22 ॥

कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् ।

यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥ 23 ॥

सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ ।

यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ 24 ॥

ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः ।

उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥ 25 ॥

असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते ।

निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ 26 ॥

एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना ।

व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ॥ 27 ॥

तस्मादपरितापस्संस्त्वमप्यनुविधाय माम् ।

प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥ 28 ॥

एभिरेव घटै स्सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः ।

मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति ॥ 29 ॥

अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु ।

उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति ॥ 30 ॥

मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये ।

राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः ॥ 31 ॥

न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया ।

दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टं जानासि दैवं च तथा प्रभावम् ॥ 32 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वाविंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvāviṃśassargaḥ |

atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |

śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 1 ||

āsādya rāmassaumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |

uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 2 ||

atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |

śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 3 ||

āsādya rāmassaumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |

uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 4 ||

nigṛhya roṣaṃ śokaṃ ca dhairyamāśritya kevalam |

avamānaṃ nirasyemaṃ gṛhītvā harṣamuttamam || 5 ||

upaklṛptaṃ hi yatkiñcidabhiṣekārthamadya me sarvaṃ visarjaya kṣipraṃ kuru kāryaṃ niratyayam || 6 ||

saumitre yo'bhiṣekārthe mama sambhāra sambhramaḥ |

abhiṣekanivṛttyarthe so'stu sambhārasambhramaḥ || 7 ||

yasyā madabhiṣekārthe mānasaṃ paritapyate |

mātā me sā yathā na syātsaviśaṅkā tathā kuru || 8 ||

tasyāśśaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe |

manasi pratisañjātaṃ saumitre'hamupekṣitum || 9 ||

na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadācana |

mātṛṇāṃ vā piturvā'haṃ kṛtamalpaṃ ca vipriyam || 10 ||

satyassatyābhisandhaśca nityaṃ satyaparākramaḥ |

paralokabhayādbhīto nirbhayo'stu pitā mama || 11 ||

tasyā'pi hi bhavedasminkarmaṇyapratisaṃhṛte |

satyaṃ neti manastāpastasya tāpastapecca mām || 12 ||

abhiṣekavidhānaṃ tu tasmātsaṃhṛtya lakṣmaṇa |

anvagevāhamicchāmi vanaṃ gantumitaḥpunaḥ || 13 ||

mama pravrājanādadya kṛtakṛtyā nṛpātmajā |

sutaṃ bharatamavyagramabhiṣecayitā tataḥ || 14 ||

mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi |

gate'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manassukham || 15 ||

buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaśca susamāhitam |

taṃ tu nārhāmi saṅkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi mā ciram || 16 ||

kṛtāntastveva saumitre draṣṭavyo matpravāsane |

rājyasya ca vitīrṇasya punareva nivartane || 17 ||

kaikeyyāḥ pratipattirhi kathaṃ syānmama pīḍane |

yadi bhāvo na daivo'yaṃ kṛtāntavihito bhavet || 18 ||

jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram |

bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute'pi vā || 19 ||

so'bhiṣekanivṛttyarthaipravāsārthaiśca durvacaiḥ |

ugrairvākyairahaṃ tasyā nānyaddaivātsamarthaye || 20 ||

kathaṃ prakṛtisampannā rājaputrī tathāguṇā |

brūyātsā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsannidhau || 21 ||

yadacintyantu taddaivaṃ bhūteṣvapi na vihanyate |

vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ || 22 ||

kaściddaivena saumitre yoddhumutsahate pumān |

yasya na grahaṇaṃ kiñcitkarmaṇo'nyatra dṛśyate || 23 ||

sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau |

yacca kiñcittathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat || 24 ||

ṛṣayo'pyugratapaso daivenābhiprapīḍitāḥ |

utsṛjya niyamāṃstīvrānbhraśyante kāmamanyubhiḥ || 25 ||

asaṅkalpitameveha yadakasmātpravartate |

nivartyārambhamārabdhaṃ nanu daivasya karma tat || 26 ||

etayā tattvayā buddhyā saṃstabhyātmānamātmanā |

vyāhate'pyabhiṣeke me paritāpo na vidyate || 27 ||

tasmādaparitāpassaṃstvamapyanuvidhāya mām |

pratisaṃhāraya kṣipramābhiṣecanikīṃ kriyām || 28 ||

ebhireva ghaṭai ssarvairabhiṣecanasambhṛtaiḥ |

mama lakṣmaṇa tāpasye vratasnānaṃ bhaviṣyati || 29 ||

athavā kiṃ mamaitena rājadravyamayena tu |

uddhṛtaṃ me svayaṃ toyaṃ vratādeśaṃ kariṣyati || 30 ||

mā ca lakṣmaṇa santāpaṃ kārṣīrlakṣmyā viparyaye |

rājyaṃ vā vanavāso vā vanavāso mahodayaḥ || 31 ||

na lakṣmaṇāsminkhalu karmavighne mātā yavīyasyatiśaṅkanīyā |

daivābhipannā hi vadatyaniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathā prabhāvam || 32 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvāviṃśassargaḥ ||