2.115 Ayodhyakanda - Panchadashadhikashatatama Sargah

ॐ

2.115 अयोध्याकाण्ड - पञ्चदशाधिकशततम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ पञ्चदशाधिकशततमस्सर्गः ।

ततो निक्षिप्य मातृ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः ।

भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥ 1 ॥

नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः ।

तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥ 2 ॥

गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम ।

रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥ 3 ॥

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।

अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः ॥ 4 ॥

सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया ।

वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ॥ 5 ॥

नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।

आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥ 6 ॥

मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् ।

अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ॥ 7 ॥

प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ स्समभिवाद्य सः ।

आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ 8 ॥

आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ ।

ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥ 9 ॥

अग्रतो गुरवः सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः ।

प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत् ॥ 10 ॥

बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम् ।

प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥ 11 ॥

रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।

नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके ॥ 12 ॥

ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः ।

अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ॥ 13 ॥

एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम् ।

योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ॥ 14 ॥

भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः ।

अब्रवीद्धुःखसन्तप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डलम् ॥ 15 ॥

छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ ।

आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम ॥ 16 ॥

भ्रात्रा हि मयि सन्न्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम् ।

तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥ 17 ॥

क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम् ।

चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥ 18 ॥

ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः ।

निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥ 19 ॥

राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके ।

राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥ 20 ॥

अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।

प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ॥ 21 ॥

एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः ।

नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह ॥ 22 ॥

स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः ।

नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा ॥ 23 ॥

रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः ।

भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा ॥ 24 ॥

पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा ।

स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयम् ।

भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन् ॥ 25 ॥

ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके ।

तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ॥ 26 ॥

तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम् ।

स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत् ॥ 27 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcadaśādhikaśatatamassargaḥ |

tato nikṣipya mātṛ ssa ayodhyāyāṃ dṛḍha vrataḥ |

bharata śśokasantapto gurūnidamathābravīt || 1 ||

nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvānāmantraye'dya vaḥ |

tatra duḥkhamidaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā || 2 ||

gataśca vā divaṃ rājā vanasthaśca gururmama |

rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ || 3 ||

etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |

abruvanmantriṇassarve vasiṣṭhaśca purohitaḥ || 4 ||

subhṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yaduktaṃ bharata tvayā |

vacanaṃ bhrātṛvātsalyādanurūpaṃ tavaiva tat || 5 ||

nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde |

āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān || 6 ||

mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam |

abravītsārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatāmiti || 7 ||

prahṛṣṭavadana ssarvā mātṛ ssamabhivādya saḥ |

āruroha rathaṃ śrīmān śatrughnena samanvitaḥ || 8 ||

āruhya ca rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāvubhau |

yayatuḥ paramaprītau vṛtau mantripurohitaiḥ || 9 ||

agrato guravaḥ sarve vasiṣṭhapramukhā dvijāḥ |

prayayuḥ prāṅgmukhā ssarve nandigrāmo yato'bhavat || 10 ||

balaṃ ca tadanāhūtaṃ gajāśvarathasaṅkulam |

prayayau bharate yāte sarve ca puravāsinaḥ || 11 ||

rathasthaḥ sa tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |

nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasyādāya pāduke || 12 ||

tatastu bharataḥ kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya saḥ |

avatīrya rathāttūrṇaṃ gurūnidamuvāca ha || 13 ||

etadrājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ sannayāsavatsvayam |

yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite || 14 ||

bharata śśirasā kṛtvā sannyāsaṃ pāduke tataḥ |

abravīddhuḥkhasantapta ssarvaṃ prakṛtimaṇḍalam || 15 ||

chatraṃ dhārayata kṣipramāryapādāvimau matau |

ābhyāṃ rājye sthito dharmaḥ pādukābhyāṃ gurormama || 16 ||

bhrātrā hi mayi sannyāso nikṣipta ssauhṛdādayam |

tamimaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati || 17 ||

kṣipraṃ saṃyojayitvātu rāghavasya punassvayam |

caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau || 18 ||

tato nikṣiptabhāro'haṃ rāghaveṇa samāgataḥ |

nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām || 19 ||

rāghavāya ca sanyāsaṃ dattveme varapāduke |

rājyaṃ cedamayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca || 20 ||

abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane |

prītirmama yaśaścaiva bhavedrājyāccaturguṇam || 21 ||

evaṃ tu vilapandīno bharata ssamahāyaśāḥ |

nandigrāme'karodrājyaṃ duḥkhito mantribhissaha || 22 ||

sa valkalajaṭādhārī muniveṣadharaḥ prabhuḥ |

nandigrāme'vasadvīra ssasainyo bharatastadā || 23 ||

rāmāgamanamākāṅkṣanbharato bhrātṛvatsalaḥ |

bhrāturvacanakārī ca pratijñāpāragastathā || 24 ||

pāduke tvabhiṣicyātha nandigrāme'vasattadā |

sa vālavyajanaṃ chatraṃ dhārayāmāsa sa svayam |

bharata śśāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nivedayan || 25 ||

tatastu bharata śaśrīmānabhiṣicyā''ryapāduke |

tadadhīnastadā rājyaṃ kārayāmāsa sarvadā || 26 ||

tadā hi yatkāryamupaiti kiñcidupāyanaṃ copahṛtaṃ mahārham |

sa pādukābhyāṃ prathamaṃ nivedya cakāra paścādbharato yathāvat || 27 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcadaśādhikaśatatamassargaḥ ||