1.73 Balakanda - Trisaptatitama Sargah

ॐ

1.73 बालकाण्ड - त्रिसप्ततितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ त्रिसप्ततितमस्सर्गः ।

यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् ।

तस्मिं स्तु दिवसे शूरो युधाजित्समुपेयिवान् ॥ 1 ॥

पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः ।

दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥

केकयाधिपती राजा स्नेहात् कुशलमब्रवीत् ।

येषां कुशलकामोऽसि तेषां सम्प्रत्यनामयम् ॥ 3 ॥

स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपतिः ।

तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन ॥ 4 ॥

श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान् ।

मिथिलामुपयातांस्तु त्वया सह महीपते ॥ 5 ॥

त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकाम स्स्वसुस्सुतम् ।

अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थितम् ॥ 6 ॥

दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजार्हं समपूजयत् ।

ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥ 7 ॥

प्रभाते पुनरुत्थाय कृत्वा कर्माणि कर्मवित् ।

ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ 8 ॥

युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितैः ।

भ्रातृभिस्सहितो रामः कृतकौतुकमङ्गलः ॥ 9 ॥

वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि ।

पितु स्समीपमाश्रित्य तस्थौ भ्रातृभिरावृतः ॥ 10 ॥

वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत् ।

राजा दशरथो राजन् कृतकौतुकमङ्गलैः ॥ 11 ॥

पुत्रैर्नरवर श्रेष्ठ दातारमभिकाङ्क्षते ।

दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः प्रभवन्ति हि ॥ 12 ॥

स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम् ।

इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना ॥ 13 ॥

प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित् ।

कस्स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञा सम्प्रतीक्ष्यते ॥ 14 ॥

स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव ।

कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागताः ॥ 15 ॥

मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेरिवार्चिषः ।

सज्जोऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठितः ॥ 16 ॥

अविघ्नं कुरुतां राजा किमर्थमवलम्बते ।

तद्वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा ।

प्रवेशयामास सुतान् सर्वानृषिगणानपि ॥ 17 ॥

ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ 18 ॥

कारयस्व ऋषे सर्वमृषिभिः सह धार्मिक ।

रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं विभो ॥ 19 ॥

तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषिः ।

विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम् ॥ 20 ॥

प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपाः ।

अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्ततः ॥ 21 ॥

सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरैः ।

अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकैः ॥ 22 ॥

शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भिः पात्रैरर्घ्याभिपूरितैः ।

लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतैः ॥ 23 ॥

दर्भैस्समैस्समास्तीर्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ।

अग्निमादाय वेद्यां तु विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥ 24 ॥

जुहावाग्नौ महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः ।

ततस्सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम् ॥ 25 ॥

समक्षमग्ने स्संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा ।

अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम् ॥ 26 ॥

इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव ।

प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥ 27 ॥

पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा ।

इत्युक्त्वा प्राक्षिपद्राजा मन्त्रपूतं जलं तदा ॥ 28 ॥

साधु साध्विति देवाना मृषीणां वदतां तदा ।

देवदुन्दुभिर्निर्घोषः पुष्पवर्षो महानभूत् ॥ 29 ॥

एवं दत्त्वा तदा सीतां मन्त्रोदकपुरस्कृताम् ।

अब्रवीज्जनको राजा हर्षेणाभिपरिप्लुतः ॥ 30 ॥

लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया ।

प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व माभूत्कालस्य पर्ययः ॥ 31 ॥

तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत ।

गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन ॥ 32 ॥

शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीज्जनकेश्वरः ।

श्रुतकीर्त्या महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥ 33 ॥

सर्वे भवन्तस्सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रताः ।

पत्नीभिस्सन्तु काकुत्स्था माभूत्कालस्य पर्ययः ॥ 34 ॥

जनकस्य वच श्शृत्वा पाणीन् पाणिभिरास्पृशन् ।

चत्वारस्ते चतसृणां वसिष्ठस्य मते स्थिताः ॥ 35 ॥

अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य वेदिं राजानमेव च ।

ऋषींश्चैव महात्मानस्सभार्या रघुसत्तमाः ॥ 36 ॥

यथोक्तेन तदा चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम् ।

काकुत्स्थैश्च गृहीतेषु ललितेषु च पाणिषु ॥ 37 ॥

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा ।

दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिस्वनैः ॥ 38 ॥

ननृतुश्चाप्सरस्सङ्घा गन्धर्वाश्च जगुः कलम् ।

विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमदृश्यत ॥ 39 ॥

ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते ।

त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्यां महौजसः ॥ 40 ॥

अथोपकार्यां जग्मुस्ते सभार्या रघुनन्दनाः ।

राजाऽप्यनुययौ पश्यन्त्सर्षिसङ्घ स्सबान्धवः ॥ 41 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिसप्ततितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha trisaptatitamassargaḥ |

yasmiṃstu divase rājā cakre godānamuttamam |

tasmiṃ stu divase śūro yudhājitsamupeyivān || 1 ||

putraḥ kekayarājasya sākṣādbharatamātulaḥ |

dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājānamidamabravīt || 2 ||

kekayādhipatī rājā snehāt kuśalamabravīt |

yeṣāṃ kuśalakāmo'si teṣāṃ sampratyanāmayam || 3 ||

svasrīyaṃ mama rājendra draṣṭukāmo mahīpatiḥ |

tadarthamupayāto'hamayodhyāṃ raghunandana || 4 ||

śrutvā tvahamayodhyāyāṃ vivāhārthaṃ tavātmajān |

mithilāmupayātāṃstu tvayā saha mahīpate || 5 ||

tvarayābhyupayāto'haṃ draṣṭukāma ssvasussutam |

atha rājā daśarathaḥ priyātithimupasthitam || 6 ||

dṛṣṭvā paramasatkāraiḥ pūjārhaṃ samapūjayat |

tatastāmuṣito rātriṃ saha putrairmahātmabhiḥ || 7 ||

prabhāte punarutthāya kṛtvā karmāṇi karmavit |

ṛṣīṃstadā puraskṛtya yajñavāṭamupāgamat || 8 ||

yukte muhūrte vijaye sarvābharaṇabhūṣitaiḥ |

bhrātṛbhissahito rāmaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ || 9 ||

vasiṣṭhaṃ purataḥ kṛtvā maharṣīnaparānapi |

pitu ssamīpamāśritya tasthau bhrātṛbhirāvṛtaḥ || 10 ||

vasiṣṭho bhagavānetya vaidehamidamabravīt |

rājā daśaratho rājan kṛtakautukamaṅgalaiḥ || 11 ||

putrairnaravara śreṣṭha dātāramabhikāṅkṣate |

dātṛpratigrahītṛbhyāṃ sarvārthāḥ prabhavanti hi || 12 ||

svadharmaṃ pratipadyasva kṛtvā vaivāhyamuttamam |

ityuktaḥ paramodāro vasiṣṭhena mahātmanā || 13 ||

pratyuvāca mahātejā vākyaṃ paramadharmavit |

kassthitaḥ pratihāro me kasyājñā sampratīkṣyate || 14 ||

svagṛhe ko vicāro'sti yathā rājyamidaṃ tava |

kṛtakautukasarvasvā vedimūlamupāgatāḥ || 15 ||

mama kanyā muniśreṣṭha dīptā vahnerivārciṣaḥ |

sajjo'haṃ tvatpratīkṣo'smi vedyāmasyāṃ pratiṣṭhitaḥ || 16 ||

avighnaṃ kurutāṃ rājā kimarthamavalambate |

tadvākyaṃ janakenoktaṃ śrutvā daśarathastadā |

praveśayāmāsa sutān sarvānṛṣigaṇānapi || 17 ||

tato rājā videhānāṃ vasiṣṭhamidamabravīt || 18 ||

kārayasva ṛṣe sarvamṛṣibhiḥ saha dhārmika |

rāmasya lokarāmasya kriyāṃ vaivāhikīṃ vibho || 19 ||

tathetyuktvā tu janakaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |

viśvāmitraṃ puraskṛtya śatānandaṃ ca dhārmikam || 20 ||

prapāmadhye tu vidhivatvediṃ kṛtvā mahātapāḥ |

alañcakāra tāṃ vediṃ gandhapuṣpai ssamantataḥ || 21 ||

suvarṇapālikābhiśca chidrakumbhaiśca sāṅkuraiḥ |

aṅkurāḍhyaiśśarāvaiśca dhūpapātrai ssadhūpakaiḥ || 22 ||

śaṅkhapātrai ssruvai ssrugbhiḥ pātrairarghyābhipūritaiḥ |

lājapūrṇaiśca pātrībhirakṣatairabhisaṃskṛtaiḥ || 23 ||

darbhaissamaissamāstīrya vidhivanmantrapūrvakam |

agnimādāya vedyāṃ tu vidhimantrapuraskṛtam || 24 ||

juhāvāgnau mahātejā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |

tatassītāṃ samānīya sarvābharaṇabhūṣitām || 25 ||

samakṣamagne ssaṃsthāpya rāghavābhimukhe tadā |

abravījjanako rājā kausalyānandavardhanam || 26 ||

iyaṃ sītā mama sutā sahadharmacarī tava |

pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā || 27 ||

pativratā mahābhāgā chāyevānugatā sadā |

ityuktvā prākṣipadrājā mantrapūtaṃ jalaṃ tadā || 28 ||

sādhu sādhviti devānā mṛṣīṇāṃ vadatāṃ tadā |

devadundubhirnirghoṣaḥ puṣpavarṣo mahānabhūt || 29 ||

evaṃ dattvā tadā sītāṃ mantrodakapuraskṛtām |

abravījjanako rājā harṣeṇābhipariplutaḥ || 30 ||

lakṣmaṇāgaccha bhadraṃ te ūrmilāmudyatāṃ mayā |

pratīccha pāṇiṃ gṛhṇīṣva mābhūtkālasya paryayaḥ || 31 ||

tamevamuktvā janako bharataṃ cābhyabhāṣata |

gṛhāṇa pāṇiṃ māṇḍavyāḥ pāṇinā raghunandana || 32 ||

śatrughnaṃ cāpi dharmātmā abravījjanakeśvaraḥ |

śrutakīrtyā mahābāho pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā || 33 ||

sarve bhavantassaumyāśca sarve sucaritavratāḥ |

patnībhissantu kākutsthā mābhūtkālasya paryayaḥ || 34 ||

janakasya vaca śśṛtvā pāṇīn pāṇibhirāspṛśan |

catvāraste catasṛṇāṃ vasiṣṭhasya mate sthitāḥ || 35 ||

agniṃ pradakṣiṇīkṛtya vediṃ rājānameva ca |

ṛṣīṃścaiva mahātmānassabhāryā raghusattamāḥ || 36 ||

yathoktena tadā cakrurvivāhaṃ vidhipūrvakam |

kākutsthaiśca gṛhīteṣu laliteṣu ca pāṇiṣu || 37 ||

puṣpavṛṣṭirmahatyāsīdantarikṣātsubhāsvarā |

divyadundubhinirghoṣairgītavāditranisvanaiḥ || 38 ||

nanṛtuścāpsarassaṅghā gandharvāśca jaguḥ kalam |

vivāhe raghumukhyānāṃ tadadbhutamadṛśyata || 39 ||

īdṛśe vartamāne tu tūryodghuṣṭaninādite |

triragniṃ te parikramya ūhurbhāryāṃ mahaujasaḥ || 40 ||

athopakāryāṃ jagmuste sabhāryā raghunandanāḥ |

rājā'pyanuyayau paśyantsarṣisaṅgha ssabāndhavaḥ || 41 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe trisaptatitamassargaḥ ||